बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

102 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 43-47 Slokas 41-42.—In the 8th lustrum ruled by Viswe- deva the years are Sobhakrit (also Sokahrit), Subhakrit, Krodhi, Viswavasu and Parabhava. The first two bring joy and contentment to people. The third will prove very malefic. The last two will be middling. But in the fifth year Parabhava, there will be fire, affliction caused by war and diseases; and the Brahmins and kine will suffer. शोकहृद् is another reading for शोभकृत्. आद्यः प्लवङ्गो नवमे युगेऽब्दः स्यात्कीलकोऽन्यः परतश्च सौम्यः। साधारणो रोधकृदित्यथाब्दः शुभप्रदौ कीलकसौम्यसञ्ज्ञौ ॥४३॥ कष्टः प्लवङ्गो बहुशः प्रजानां साधारणेऽल्पं जलमीतयश्च । यः पञ्चमो रोधकृदित्यथाब्दश्चित्रं जलं तत्र च सस्यसम्पत् ॥४४॥ Slokas 43-44.—In the ninth lustrum, the respective years are Plavanga, Keelaka, Saumya, Sadharana and Rodhakrit. Of these, Keelaka and Saumya are good, while Plavanga will prove troublesome in many ways to the people. In the year Sadharana, there will not be much rain and there will be the six-fold afflictions. In the fifth year, the rain will be unequally distributed, but crops will flourish. इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत्तत्राद्यवर्षं परिधाविसञ्ज्ञम् । प्रमाद्यथानन्दमतः परं यत् स्याद्राक्षसंचानलसञ्ज्ञितं च ॥४५॥ परिधाविनि मध्यदेशनाशो नृपहानिर्जलमल्पमग्निकोपः । अलसस्तु जनः प्रमादिसञ्ज्ञे डमरं रक्तकपुष्पबीजनाशः ॥४६॥ तत्परः सकललोकनन्दनो राक्षसः क्षयकरोऽनलस्तथा । ग्रीष्मधान्यजननॊऽत्र राक्षसो वह्निकोपमरकप्रदोऽनलः ।४७॥ Slokas 45-47—In the tenth Yuga presided over by Indragni, the first year is known as Paridhavi; then fol-

Adh. VIII. Sl. 48-51] अष्टमोऽध्यायः 103 low the four years Pramadi, Ananda, Rakshasa and Anala. In the year Paridhavi, the middle country will suffer, and a king will die. There will be dearth of water and trouble from fire. In the year, Pramadi, people will be lazy; there will be war, and red flowers and red seeds will be destroyed. The next year Ananda will bring joy to all. The two years Rakshasa and Anala will produce a general decay; the former will be marked by the growth of summer crops)and the latter by the outbreak of fires and epidemics. प्रमाथिनं विक्रममप्यथाऽयम् is another reading (in Sloka 45). In Sloka 47, विक्रम: is another reading for तस्कर:- एकादशे पिङ्गलकालयुक्तसिद्धार्थरौद्राः खलु दुर्मतिश्च । आद्ये तु वृष्टिर्महती सचौरा श्वासो हनूकम्पयुतश्च कासः ॥४८॥ यत्कालयुक्तं तदनेकदोषं सिद्धार्थसंज्ञे बहवो गुणाश्च । रौद्रोऽतिरौद्रः क्षयकृत्प्रदिष्टो यो दुर्मतिर्मध्यमवृष्टिकृत्सः ॥४९॥ Slokas 48-49.—The eleventh Yuga is composed of the years Pingala, Kalayukta, Siddhartha, Raudra and Durmati. In the first year, there will be excessive rain. Robbers will increase. People will suffer from Asthma, cough, followed by the shaking of the jaws. The year Kalayukta has got many defects and evils, while the year Siddhartha contains many good qualities. In the year Raudra, there will be much suffering and loss. The year Durmati will have medium rain. भाग्ये युगे दुन्दुभिसञ्ज्ञमाद्यं सस्यस्य वृद्धिं महतीं करोति । उद्गारिसञ्ज्ञं तदनु क्षयाय नरेश्वराणां विषमा च वृष्टिः ॥५०॥ रक्ताक्षमब्दं कथितं तृतीयं यस्मिन् भयं दंष्ट्रिकृतं गदाश्च । क्रोधं बहुक्रोधकरं चतुर्थ राष्ट्राणि शूनीकुरुते विरोधैः ॥५१॥

104 बृहत्संहितायाम् [Adh. VIII. Sl. 52-53 Slokas 50-51.—In the twelfth Yuga, the first year is named Dundubhi and will be marked by the growth of plenty of food grains.) Then follows Udgari or Rudhirod- gari,) wherein kings will suffer and(the rains also will be uneven and irregular. ) The third year is Raktaksha in which there will be general danger caused by tusked animals and diseases. In the fourth year Krodha, people will become subjected to anger and kingdoms will be devastated through wars. In Sloka 50, अङ्गार is another reading for उद्गारि. क्षयमिति युगस्यान्त्यस्यान्त्यं बहुक्षयकारकं जनयति भयं तद्विप्राणां कृषीवलवृद्धिदम् । उपचयकरं विट्शूद्राणां परस्वहृतां तथा कथितमखिलं षष्ट्यब्दे यत्तदत्र समासतः ॥५२॥ Sloka 52.—Kshaya is the name given to the last year of the 12th or last Yuga of Jupiter. It will cause decay in many ways to the people, engender a sort of fear among the Brahmin class. The agriculturists will prosper. The Vaisyas and the Sudras will gain ; so also the robbers. Thus have been declared here briefly all the effects arising from the 60 years. तथा च समाससंहितायाम् । ऐन्द्रे तृतीयमशुभं द्वितीयवर्जानि पञ्चमे तु युगे । पित्र्ये युगे तृतीयं चतुर्थमपि पापंद वर्षम् ॥ वैश्वे तृतीयमशुभं शुभदान्युक्तानि चावशेषाणि । सौम्ये द्वितीयवर्षं शुभावहं यत्तृतीयं तु ॥ • ग्रथितं शुभमैन्द्राग्नौ तृतीयवर्षं तथाश्विदैवत्ये । भाग्ये प्रथमं वर्षं षष्ट्यब्दस्यैष सङ्क्षेपः ॥ अकलुषांशुजटिलः पृथुमूर्तिः कुमुदकुन्दकुसुमस्फटिकाभः । ग्रहहतो न यदि सत्पथवर्ती हितकरोऽमरगुरुर्मनुजानाम् ॥५३॥

नवमोऽध्यायः शुक्रचारः ॥९॥ नागगजैरावतवृषभ गोजरद्गवमृगाजदहनाख्याः । अश्विन्याद्याः कैश्चित्त्रिभाः क्रमाद्वीथयः कथिताः ॥१॥ (1) नाग (2) गज (3) ऐरावत (4) वृषभ (5) गो (6) जरद्गव- (7) मृग (8) अज- (9) दहन- तथा च देवलः । अश्विन्यादिस्त्रिभः सर्वा नागाद्या दहनान्तिकाः । वीथयो भृगुपुत्रस्य नव प्रोक्ताः पुरातनैः ॥ तथा च काश्यपः त्रिष्वश्विन्यादिषु यदा चरति भृगुनन्दनः । नागवीथीति सा ज्ञेया प्रथमान्या निबोधत ॥ रोहिण्यादिगजा ज्ञेयाऽदित्याद्यैरावती स्मृता । मघाद्या वृषभा ज्ञेया हस्ताद्या गौः प्रकीर्तिता ॥ जारद्गवी विशाखाद्या मूलाद्या मृगवीथिका । अजवीथी विष्णुभाद्येऽजाद्या तु दहना स्मृता ॥ नागा तु पवनयाम्यानलानि पैतामहात् त्रिभास्तिस्रः । गोवीथ्यामश्विन्यः पौष्णं द्वे चापि भद्रपदे ॥२॥ बृ. सं. 14

106 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 3-4. Sloka 2.–But according to our view, the Naga road is the course of Venus over the three asterisms Swati, Bharani and Krittika and those of the Gaja, Airavata & Vrishabha are composed of the succeeding three triads, viz. (1) Rohini, Mrigasira and Ardra (2) Punarvasu, Pushya and Aslesha and (3) Magha, Purvaphalguni and Uttaraphal- guni. The four stars composing the Go-Veethee are Aswini, Revati, Purvabhadra and Uttarabhadra. जारद्गव्यां श्रवणात् त्रिभं मृगाख्या त्रिभं च मैत्राद्यम् । हस्तविशाखात्वाष्ट्राण्यजेत्यषाढाद्वयं दहना ॥३॥ Sloka 3.—The road जारद्गवी-Jaradgavee consists of the three asterisms Sravana, Dhanishta and Satabhisha. That named मृगा-Mriga sways over Anuradha, Jyestha and Moola. The three asterisms Hasta, Visakha and Chittra constitute the अजवीथी-Ajaveethee. The दहनवीथी- Dahana Veethee consists of the two stars Purvashadha and Uttarashadha. तिस्रस्तिस्रस्तासां क्रमादुदङ्‌मध्ययाम्यमार्गस्थाः । तासामप्युत्तरमध्यदक्षिणेन स्थितैकैका ॥४॥ Sloka 4.—Of the above nine courses, the first three, viz., नाग-Naga, गज-Gaja and ऐरावत-Airavatha are northern, the next three are central and the last ones, southern. In each trio, there is a further sub-division into (1) northern (2) central and (3) southern. तथा च गर्गः कृत्तिका भरणी स्वाती नागवीथी प्रकीर्तिता । • रोहिण्याद्यास्त्रिभास्तिस्रो गजैरावतवार्षभाः ॥ अहिर्बुध्न्याश्ववैष्णं च गोवीथीति प्रकीर्तिता । ‣ श्रवणत्रितयं ज्ञेया वीथी जारद्गवेति सा ॥ मैत्रत्रिभा मृगाख्या स्याद्धस्तचित्राविशाखिका ।

Adh. IX. Sl. 5-6] नवमोऽध्यायः 107 अजवीथी तु दहन'षाढयुग्ममिति स्मृता ॥ पूर्वोत्तरा नागवीथी गजवीथी तदुत्तरा । ऐरावती ततो याम्या एतास्तूत्तरतः स्मृताः ॥ आर्षभी तु चतुर्थी स्याद्गोवीथी पञ्चमी स्मृता । षष्ठी जारद्रवी ज्ञेया तिस्रस्ता मध्यमाश्रिताः ॥ सप्तमी मृगवीथी स्यादजवीथी तथाष्टमी । दहना नवमी ज्ञेया दक्षिणं मार्गमाश्रिताः ॥ तथा च समाससंहितायाम् । वीथी नागा नाम्नी स्वातिर्भरणी च कृत्तिका चैव । स्वायम्भुवस्त्रिभाः स्युर्गजवीथ्यैरावती वृषभा ॥ एकपदादितुषकं गौः स्याज्जारद्गवी त्रिभा श्रवणात् । मैत्रस्त्रिभं मृगाऽजा हस्तश्चित्रा विशाखा च ॥ द्वे चापाढे दहना तिस्र उदग्विथयः क्रमाच्छुभदाः । मध्या मध्यास्तिस्रो याम्याः पापा मृगाद्यास्ताः ॥ वीथीमार्गानपरे कथयन्ति यथास्थितान् भमार्गस्य । नक्षत्राणां तारा याम्योत्तरमध्यमास्तद्वत् ॥५॥ Sloka 5.—It has been declared by other sages that just as there are the three courses in the starry firmament, even so, the asterisms have their positions defined as northern, central and southern according to their situation in respect of the ecliptic. Similarly, if Venus transits north of a star, he is said to be in his northerly course, etc. तथा च काश्यपः नक्षत्राणां त्रयो मार्गा दक्षिणोत्तरमध्यमाः । उदक्स्थास्तारकाः सौम्ये मध्यमो मध्यमा स्मृतः ॥ दक्षिणा दक्षिणे मार्गो नक्षत्रेषु प्रकीर्तितः । नक्षत्रात्सौम्यगः सौम्यमार्गस्थो ग्रह उच्यते ॥ दक्षिणे दक्षिणे मार्गो मध्ये मध्य इति स्मृतः । उत्तरमार्गो याम्यादि निगदितो मध्यमस्तु भाग्याद्यः । दक्षिणमार्गोऽषाढादि कैश्चिदेवं कृता मार्गाः ॥६॥

108 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 7-8. Sloka 6.—There are others (like Garga) who say that the nine asterisms from Bharani onwards constitute the northern course, while the central one is formed by the nine asterisms beginning from Purvaphalguni and the southern one is composed of the nine stars counted from Purvashadha. तथा च गर्गः । अवयुग्भोगपर्यन्तेऽषाढादौ नवके गणे । वर्तमानः सदा क्रूरो दक्षिणे पथि वर्तते ॥ शुक्रो निर्ऋतिपर्यन्ते भाग्यादौ नवके गणे । वर्तमानश्च मध्यस्थो मध्यमे पथि वर्तते ॥ भरण्यादौ मघान्ते च तृतीये नवके गणे । वर्तमानः शुभो ज्ञेय उत्तरे पथि वर्तते ॥ ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं वक्ष्ये ॥७॥ Sloka 7.—The science of astrology cum astronomy was founded on the intuition of great saints. Should there be any difference in their views, it would not be proper on our part to suggest the correct course. Hence I can only quote various opinions. उत्तरवीथिषु शुक्रः सुभिक्षशिवकृद्गतोऽस्तमुदयं वा । मध्यासु मध्यफलदः कष्टफलो दक्षिणस्थासु ॥८॥ Sloka 8.—Venus, setting or rising in the northern routes will produce abundant food-grains and prosperity to people. When he is in the central routes, he will produce middling effects ; while in the southern ones, the effects will be untoward. तथा च गर्गः । उदयास्तमयं कुर्यान्मार्गमुत्तरमाश्रितः । सुभिक्षं च सुवृष्टिं च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥

Adh. IX. Sl. 9-13. ] नवमोऽध्यायः 109 उदयास्तमयं कुर्यान्मध्यमं मार्गमाश्रितः । मध्यमं चार्घमस्य च योगक्षेमं विनिर्दिशेत् ॥ उदयास्तमयं कुर्याद्दक्षिणं मार्गमाश्रितः । धान्यस्य सङ्ग्रहं कृत्वा केदारेषु तिलान् वपेत् ॥ अत्युत्तमोत्तमोनं सममध्यन्यूनमध्यमकष्टफलम् । कष्टतरं सौम्यादासुं वीथिषु यथाक्रमं ब्रूयात् ॥९॥ Sloka 9.—The course of Venus in the three routes नाग, गज and ऐरावत will produce effects par excellence, excellent and slightly good. Similarly the effects have to be pronounced to be even, middling and slightly bad, when Venus traverses the next three routes. In the last three routes, he will produce effects which will prove undesirable, disastrous and totally destructive respectively. भरणीपूर्वं मण्डलमृक्षचतुष्कं सुभिक्षकरमाद्यम् । वङ्गाङ्गमहिषवाल्हिककालिङ्गदेशेषु भयजननम् ॥१०॥ अत्रोदितमारोहेद् ग्रहोऽपरो यदि सितं ततो हन्यात् । भद्राश्वशूरसेनकयौधेयककोटिवर्षनृपान् ॥११॥ Slokas 10-11.—The four asterisms commencing from Bharani constitute the first Mandala or cycle of Venus and produce plenty of food. But, there will be fright in the countries Vanga, Anga, Mahisha, Valheeka and Kalinga. If after the rising of Venus in this मण्डल-Mandala another planet should pass over him, the latter will destroy the kings of the tribes Bhadraswa, Surasena, Yaudheya and Kotivarsha. भचतुष्टयमार्द्राद्यं द्वितीयममिताम्बुसस्यसम्पत्त्यै । विप्राणामशुभकरं विशेषतः क्रूरचेष्टानाम् ॥१२॥ अन्येनात्राक्रान्ते म्लेच्छाटविकश्वजीविगोमन्तान् । गोनर्दनीचशूद्रान् वैदेहांश्चानयः स्पृशति ॥१३॥

110 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 14-17. Sloka 12-13. The four stars beginning from Ardra form the second मण्डल or cycle and Venus, while in this, will bestow plenty of water and food-crops. But he will be unfavourable to the Brahmin class, especially so to those that commit cruel deeds. If Venus is overpowered in this मण्डल-Mandala by another planet, he will cause distress to the Mlechchas, foresters eaters of dog's flesh and cowherds, the people of Gonarda, low-class people, Sudras and the people of Videha. विचरन् मघादिपञ्चकमुदितः सस्यप्रणाशकृच्छुक्रः । क्षुत्तस्करभयजननो नीचोन्नतिसङ्करकरश्च ॥१४॥ पित्राद्येऽवष्टब्धो हन्त्यन्ये नाविकान् शबरशूद्रान् । पुण्ड्रापरान्त्यशूलिकवनवासिद्रविडसामुद्रान् ॥१५॥ Slokas 14-15.—When Venus after rising is passing through the 3rd मण्डल formed by the five stars com- mencing from Magha, he will destroy crops, cause danger from famine and robbers, revolutionise the social levels and create commingling of the social strata. If Venus is assailed by another planet in this cycle, he destroys shepherds, Sabaras, Sudras, Pundras, savages of the western countries, the Sulikas, foresters, the Dravidas and people living on the coasts. स्वात्याद्यं भत्रितयं मण्डलमेतच्चतुर्थमभयकरम् । ब्रह्मक्षत्रसुभिक्षाभिवृद्धये मित्रभेदाय ॥१६॥ अत्राक्रान्ते मृत्युः किरातभर्तुः पिनष्टि चेक्ष्वाकून् । प्रत्यन्तावन्तिपुलिन्दतङ्गणान् शूरसेनांश्च ॥१७॥ Slokas 16-17.—The three stars commencing from Swati form the fourth Mandala which removes fear from people's minds, promotes the happiness of Brahmins and

Adh. IX. Sl. 18-21.] नवमोऽध्यायः 111 Kshatriyas, and the growth of crops, but creates mis- understanding among friends. If Venus be overpowered (by another planet) in this Mandala, death overtakes the Kirata-chieftain, and the Ikshvakus will be crushed. So also will be the cave-men, people of Avanti, Pulindas, Tanganas and Surasenas. ज्येष्ठाद्यं पञ्चक्षं क्षुत्तस्कररोगदं प्रबाधयते । काश्मीराश्मकमत्स्यान् सचारुदेवीन्वन्तींश्च ॥१८॥ अत्रारोहेद् द्रविडाभीरम्बष्ठत्रिगर्तसौराष्ट्रान् । नाशयति सिन्धुसौवीरकांश्च काशीश्वरस्य वधः ॥१९॥ Slokas 18-19.—The five asterisms beginning with Jyeshta constitute the fifth मण्डल. Herein, the people will suffer from hunger, robbers and diseases. Similarly the people of Kashmira, Asmaka, Matsya, Avanti and those living on the banks of the Charudevi will be in distress. If Venus be overpowered here, he destroys the Dravidas, Abheeras, Ambashtas, Trigarthas and Saurashtras, people of Sindhu and the Sauveerakas. The king of Kasi will meet with his end. षष्ठं षण्णक्षत्रं शुभमेतन्मण्डलं धनिष्ठाद्यम् । भूरिधनगोकुलाकुलमनल्पधान्यं क्वचित्सभयम् ॥२०॥ अत्रारोहेच्छूलिकगान्धारावन्तयः प्रपीड्यन्ते । वैदेहवधः प्रत्यन्तयवनशकदासपरिवृद्धिः ॥२१॥ Slokas 20-21.—The sixth Mandala which is auspi- cious is composed of six asterisms beginning with Dhanishta. The period will be marked by an increase of prosperity, cattle-wealth and food-grains ; but in some places there will be fear. If Venus be assailed here, he will cause distress to the Sulikas, people of Gandhara and

112 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 22-24 Avanti ; people of Videha will be destroyed ; cave men, Yavanas, Sakas and servants will thrive. अपरस्यां स्वात्याद्यं ज्येष्ठाद्यं चापि मण्डलं शुभदम् । पित्र्याद्यं पूर्वस्यां शेषाणि यथोक्तफलदानि ॥२२॥ Sloka 22.—Venus in passing through the fourth and the fifth Mandalas in the west will confer benefits on the people. Similar will be the result when he transits the third division in the east. The effects of his transits in the other Mandalas will be as already stated. तथा च पराशरः । आद्यरोहितदारुणविरोचनोर्ध्वदण्डतीक्ष्णाग्येतानि षण्मण्डलानि । तथा च समाससंहितायाम् भरणीरौद्रमघानिलशक्रघनिष्ठदिसंप्रवृत्तेषु । चारोदयः शुभो मण्डलेषु हित्वाऽन्त्यापिण्ड्याद्ये ॥ दृष्टोऽनस्तमितेऽर्क भयकृत् क्षुद्रोगकृत्समस्तमहः । अर्द्धदिवसे च सेन्दुर्नृपबलपुरभेदकृच्छुक्रः ॥२३॥ Sloka 23.—If Venus be visible before Sunset, he will cause fear ; if seen throughout the day, there will be hunger and disease. At midday if he is seen conjoined with the Moon, there will be discord between the king's troops and the citizens. तथा च पराशरः अहः सर्वं यदा शुक्को दृश्यतेऽथ महाग्रहः । तदा त्वागन्तुभिर्ग्रामा बाध्यन्ते नगराणि च ॥ भिन्दन् गतोऽनलर्क्षं कूलातिक्रान्तवारिवाहाभिः । अव्यक्ततुङ्गनिम्ना समा सरिद्भिर्भवति धात्री ॥२४॥ Sloka 24.—If Venus passes through the middle of Krittika, the earth consisting of elevations and depres- sions becomes levelled up by the rivers through waters overflowing the banks

Adh. IX. Sl. 25-27] नवमोऽध्यायः 113 प्राजापत्ये शकटे भिन्ने कृत्वेव पातकं वसुधा । केशास्थिशकलशबला कापालमिव व्रतं धत्ते ॥२५॥ Sloka 25.—When the cart of Rohini is broken through by Venus, the earth will be strewn with hair and pieces of bones and assume the form of one who per- forms the कापालव्रत-Kapalavrata to atone for the murder of a Brahmin. Here the author has indulged in a bit of poetic fancy. The idea is that many will be killed in battle, etc. For कापालव्रत Vide मनुस्मृति XI-72 The wain of Rohini is cleft, i.e., undergoes occultation by a planet, when the latter, standing in the 17th degree of Taurus has a southern latitude (विक्षेप) of a little more than two degrees. तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते । विक्षेपोऽंशाद्वितयादधिको वृषभस्य सप्तदशभागे । यस्य ग्रहस्य याम्यो भिनत्ति शकटं स रोहिण्याः ॥ तथा च भानुभट्टः वृषस्यांशे सप्तदशे विक्षेपो यस्य दक्षिणः । अंशद्वयाधिको भिन्द्याद्रोहिण्याः शकटं तु सः ॥ सौम्योपगतो रससस्यसङ्क्षयायोशनाः समुद्दिष्टः । आर्द्रागतस्तु कोशलकलिङ्गहा सलिलनिकरकरः ॥२६॥ Sloka 26.—When Venus comes to Mrigasiras, he will destroy juices and crops. When he goes to Ardra, he causes ruin to the Kosala and Kalinga countries and brings on excessive rain. अश्मकवैदर्भाणां पुनर्वसुस्थे सिते महाननयः । पुष्ये पुष्टा वृष्टिर्विद्याधररणविमर्दश्च ॥२७॥ Sloka 27.—When Venus is in Punarvasu, the Asmakas and the Vaidarbhas will be put to much suf- बृ. सं. 15

114 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 28-29 fering. When he is in Pushya, there will be copious rain and the Vidyadharas will be crushed in battle. आश्लेषासु भुजङ्गमदारुणपीडावहश्चरन् शुक्रः । भिन्दन् मघां महामात्रदोषकृद् भूरिवृष्टिकरः ॥२८॥ Sloka 28.—When he is in Aslesha, the people will undergo immense suffering caused by snake-poison. When he is piercing Magha, he will cause trouble to the chief of Mahouts. There will be copious rain. "To the chief Minister" if the reading महामात्य be adopted. Utpala gives in a quotation the definition of the cleaving, alias occultation, of the junction star of Magha by a planet : भेदक्षणं गणितकारैरुक्तम् । छादयति योगतारां मानाद्दर्धोनाधिकाद्गार्धविक्षेपात् । स्फुटविक्षेपो यस्याधिकोनको भवति समादिक्स्थः ॥ The definition of the occultation of the star in question according to the scientific astronomers, is as follows: "A planet occults the junction star of Magha (Regulus) when its own rectified latitude, being in the same direction (north), is more than half the latitude, and less than one and a half the latitude of the star" From this we may deduce that the author of the stanza, whoever he may have been (probably Brahmagupta), had a still more accurate knowledge of the real latitude of Regulus than the Surya Siddhanta has, in which the latitude is stated to be 0. Another stanza defines the latitude of the Moon when causing the occultation of certain stars : विक्षेपेऽन्ये सौम्ये तृतीयातारां भिनत्ति पित्र्यस्य । इन्दुर्भिनत्ति पुष्यं पौष्णं वारुणमविक्षिप्तः ॥ Kern. भाग्ये शबरपुलिन्दप्रध्वंसकरोऽम्बुनिवहमोक्षाय । आर्यम्णे कुरुजाङ्गलपाञ्चालघ्नः सलिलदायी ॥२९॥ Sloka 29.—When Venus is in Purvaphalguni, the Sabaras and the Pulindas will meet with destruction;

Adh. IX. Sl. 30-33] नवमोऽध्यायः 115 there will be copious rain. When he is in Uttaraphalguni, the Kurus, people of Jangala and the Panchalas will be destroyed ; but there will be rain. कौरवचित्रकराणां हस्ते पीडा जलस्य च निरोधः। कूपकृदण्डजपीडा चित्रास्थे शोभना वृष्टिः ॥३०॥ Sloka 30.—When Venus is in Hasta, the Kauravas and artists will suffer. There will be drought. Diggers of wells and birds will suffer when Venus is in Chittra; but there will be good rain. स्वातौ प्रभूतवृष्टिर्दूतवणिग्नाविकान् स्पृशत्यनयः । ऐन्द्राग्नेऽपि सुवृष्टिर्वणिजां च भयं विजानीयात् ॥३१॥ Sloka 31. When Venus is in Swati, there will be copious rain. Messengers, traders and sailors will suffer. If Venus be in Visakha, there will be dread among the traders. मैत्रे क्षत्रविरोधो ज्येष्ठायां क्षत्रमुख्यसन्तापः । मौलिकभिषजां मूले त्रिष्वपि चैतेष्वनावृष्टिः ॥३२॥ Sloka 32.—When Venus is in Anuradha, there will be dissensions among Kshatriyas. When he is in Jyeshta, there will be trouble to the Kshatriya chiefs. When Venus is in Moola, druggists and physicians will be worried. In none of these three, there will be rain. आप्ये सलिलजपीडा विश्वेशे व्याधयः प्रकुप्यन्ति । श्रवणे श्रवणव्याधिः पाखण्डिभयं धनिष्ठासु ॥३३॥ Sloka 33.—When Venus is in Purvashadha, people will be troubled by aquatic animals and products (aquatic animals will suffer, according to some). When he is in Uttarashadha, there will be a crop of diseases. When he

116 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 34-35 is in Sravana, there will be ear-disease, and when he is in Dhanishta, there will be danger to heretics. शतभिषजि शौण्डिकानामजैकभे द्यूतजीविनां पीडाम् । कुरुपाञ्चालानामपि करोति चास्मिन् सितः सलिलम् ॥३४॥ Sloka 34.—When Venus is in Satabhishak, distillers of toddy or arrack will be distressed. When he is in Purvabhadra, gamblers will come to grief. The Kurus and Panchalas also will suffer. But there will be rain. आहिर्बुध्न्ये फलमूलतापकृद्यायिनां च रेवत्याम् । अश्विन्यां हयपानां याम्ये तु किरातयवनानाम् ॥३५॥ Sloka 35.—In Uttarabhadra, Venus causes damage to fruits and roots ; in Revati, to travellers and marchers; in Aswini, to horse-keepers ; and in Bharani, to Kiratas and Yavanas. तथा च काश्यपः । भेदयेत् कृत्तिकां शुक्रो बहुतोयं विमुञ्चति । रोहिण्यां मरणं घोरं गृध्राकुलभयाकुलम् ॥ मृगे तु सर्वसस्यानां क्षयं कुर्याद्भृगोः सुतः । आद्रांसु च कलिङ्गानां कोशलानां भयावहः ॥ पुनर्वसौ विदर्भाणां पीडयत्युशनोत्तथा । पुष्ये पुष्टिं समायान्ति जनाः सस्यानि वृष्टयः ॥ आश्लेषासूशना भेदात्पीडयेन्मृगुजः प्रजाः । मघाभेदकरः शुक्रो महामात्रांश्च पीडयेत् ॥ भाग्ये शबरविध्वंसं बहुवृष्टिं प्रमुञ्चति । आर्यम्णे तु कुरुक्षेत्रं पाञ्चालांश्चोपतापयेत् ॥ हस्ते चित्रकराणां तु पीडा वृष्टिक्षयो भवेत् । सुवृष्टिं क्रूरकृत्पीडां चित्राभेदं यदा व्रजेत् ॥ स्वातिभेदे सुवृष्टिं च वणिग्नाविकभीतिदः । विशाखायां सुवृष्टिं च मैत्रे मित्रं विरुध्यति ॥ ऐन्द्रे पौरविरोधः स्यान्मूले तु भिषजां भयम् ।

आप्ये वैश्वे व्याधिभयं वैष्णवे कर्णवेदना ॥ धनिष्ठासु कुरुन्मस्थान् वारुणे शौण्डिकक्षयम् । प्रोष्ठपादे पूर्वसत्कानहिर्बुध्न्ये फलक्षयः ॥ यायिनां सन्नृपाणां च पौष्णे ज्ञेयं महद्भयम् । आश्विन्यां हयपीडाकृन्नरणां कृषिजिविनाम् ॥ चतुर्दशीं पञ्चदशीं तथाष्टमीं तमिस्रपक्षस्य तिथिं भृगोः सुतः । यदा व्रजेद्दर्शनमस्तमेति वा तदा मही वारिमयीव लक्ष्यते ॥३६॥ Sloka 36.—When Venus becomes visible or sets on the 14th, 15th or the 8th day of the dark fortnight, the earth will appear as if it were made of water, i.e., there will be abundant rain. तथा च काश्यपः कृष्णपक्षे ह्यमावास्याचतुर्दश्यष्टमीषु च । उदयं भार्गवः कुर्यात्तदा वृष्टिं प्रमुञ्चति ॥ पराशरश्चात्र विशेषनाह । कार्तिके तु यदा मासि कुरुतेऽस्तमयोदयौ । तदाह्नां नवतिं पूर्णां देवो भुवि न वर्षति ॥ वर्त्तमानो यदा शुक्लो कृत्तिकासु बृहस्पतिः । उदेति तु तदा देवस्तां समां वर्षते समाम् ॥ अस्तोदये तु शुक्रस्य यदि चन्द्रादिवाकरौ । आवृत्तिमार्गं कुरुते तदा वर्षति भार्गवः ॥ अतीक्ष्णर्के भे विचरन् यदि वर्षति भार्गवः । वापुकार्क्षगतो व्यक्तं षोडशार्चिर्न वर्षति ॥ गुरुर्भृगुश्चापरपूर्वकाष्ठयोः परस्परं सप्तमराशिगौ यदा । तदा प्रजा रुग्भयेशोकपीडिता न वारि पश्यन्ति पुरन्दरोज्झितम् ॥ Sloka 37—If Venus and Jupiter be in exact opposi- tion, and in the East and West (1st and 7th), the people will be oppressed with sickness, fear and grief and will not receive even a drop of water from heaven.

118 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 38-39 तथा च उदयास्तमयस्थौ तु यदा शुक्रबृहस्पती। पूर्वसन्ध्यागतौ स्यातां जनयेतां तदा भयम् ॥ ऋषिपुत्रेण च भृगुगुरू अपरपूर्वकाष्ठास्थावभिहितौ। तथा चाह। पृष्ठतस्तूशना यत्र पुरस्ताच्च बृहस्पतिः। न च कश्चिद्ग्रहो मध्ये बुधो वाप्यथ दृश्यते ॥ एकमार्गसमापन्नौ प्रेक्षमाणौ परस्परम्। ते दिशौ पीडिते बिन्द्यात् त्रीन् पक्षानभियोजयेत् ॥ तथा च भद्रबाहौ पठ्यते। प्रत्यूषे प्राक्स्थितः शुक्रः पृष्ठतश्च बृहस्पतिः। यदाऽन्योन्यं निरीक्षेत तदा चक्रं प्रवर्तते ॥ धर्मार्थकामा लुप्यन्ते प्रस्तावा वर्णसङ्कराः। नृपाणां च समुद्योगो यतः शुक्रस्ततो जयः ॥ अवृष्टिश्च भयं रोगं दुर्भिक्षं च तदा भवेत्। आढकेन तु धान्यस्य ग्राहकः स्यात्तदा प्रियः ॥ यदा तु पृष्ठतः शुक्रः पुरतश्च बृहस्पतिः। यदा वालोकयेतां तौ तावदेव फलं भवेत् ॥ तथा च गर्गः। अन्योन्यमस्तसंस्थौ तु यदि शुक्रबृहस्पती। पूर्वसन्ध्यागतौ घोरं जनयेतां महद्भयम् ॥ यदा स्थिताजीवबुधारसूर्यजाः सितस्य सर्वेऽग्रपथानुवर्तिनः। नृनागविद्याधरसङ्गरास्तदा भवन्ति वाताश्च समुच्छ्रितान्तकाः ॥३८॥ न मित्रभावे सुहृदो व्यवस्थिताः क्रियासु सम्यन्न रताः द्विजातयः। न चाल्पमप्यम्बु ददाति वासवो भिनत्ति वज्रेण शिरांसि भूभृताम्॥ Slokas 38-39.—When Jupiter, Mercury, Mars and Saturn are in advance of Venus, there will be wars among men, elephants (or serpents), demi-gods; and winds will destroy the tops of mountains, trees, etc. Friends will not continue as such; Brahmins will neglect their religious duties. There will not be a drop of rain from above; and thunderbolt will destroy the peaks of mountains.

Adh. IX. Sl. 40-43] नवमोऽध्यायः 119 शनैश्चरे म्लेच्छबिडालकुञ्जराः खरा महिष्योऽसितधान्यशूकराः । पुलिन्दशूद्राश्च सदक्षिणापथाः क्षयं व्रजन्त्यक्षिमरुद्गदोद्भवैः ॥४०॥ Sloka 40.—When Saturn is in advance of Venus, barbarians, cats, elephants, donkeys, she-buffaloes, black- grains, boars, Pulindas, Sudras and people living in southern countries will be destroyed by diseases arising from the vitiation of wind, and by ophthalmic diseases. निहन्ति शुक्रः क्षितिजेऽग्रतः प्रजां हुताशशस्त्रक्षुद्वृष्टितस्करैः । चराचरं व्यक्तमथोत्तरापथं दिशोऽग्निविद्युद्रजसा च पीडयेत् ॥४१॥ Sloka 41.—When Mars is in advance of Venus, people will suffer destruction through fire, war, famine, drought and robbers. Both the moveable and immove- able objects will be completely annihilated; so will be the people in the northern countries The quarters will be afflicted with fire, lightning and dust. बृहस्पतौ हन्ति पुरःस्थिते सितः सितं समस्तं द्विजगोसुरालयान् । दिशं च पूर्वा करकासृजोऽम्बुदा गले गदा भूरि भवेच्च शारदम् ॥ Sloka 42.—When Jupiter is in advance of Venus, all white objects, the abodes of Brahmins, cows and Gods, and the eastern direction will suffer ruin. Clouds will shower hail-stones. Diseases of the throat will prevail; but the autumnal crop will be abundant. सौम्येऽस्तोदययोः पुरो भृगुसुतस्यावस्थितस्तोयकृ- द्रोगान् पित्तजकामलांश्च कुरुते पुष्णाति च ग्रैष्मिकान् । हन्यात्प्रव्रजिताग्निहोत्रिकभिषग्रङ्गोपजीव्यान् हयान् वैश्यान् गाः सह वाहनैर्नरपतीन् पीतानि पश्चाद्दिशम् ॥४३॥ Sloka 43.—When Venus is behind Mercury at rising or setting, there will be rain. Diseases will crop up es.

120 बृहत्संहितायाम् [Adh. IX. Sl. 44-45 pecially those arising from the vitiation of bile, and jaundice. The summer crops will flourish. Ascetics, fire-worshippers, physicians, actors, wrestlers, etc., horses, merchants, cows, vehicles, kings, all yellowish objects and the western direction will be ruined. शिखिभयमनलाभे शस्त्रकोपश्च रक्ते कनकनिकषगौरे व्याधयो दैत्यपूज्ये । हरितकपिलरूपे श्वासकासप्रकोपः पतति न सलिलं खाद्भस्म रूक्षासिताभे ॥४४॥ Sloka 44.—When Venus is of the colour of fire, there is danger from fire ; if red, there will be war ; if golden, diseases will break out ; if green or tawny, asthma and cough will prevail ; and if ashy, coarse or dark in appearance, not a drop of water will fall from heaven. दधिकुमुदशशाङ्ककान्तिमृत्स्फुटविकसत्किरणो बृहत्तनुः । सुगतिरविकृतो जयान्वितः कृतयुगरूपकरः सिताह्वयः ॥४५॥ Sloka 45.—When Venus is of the colour of curd, lotus (Kumuda), or the Moon, with rays bright and far- expanding, with an orb full and large, with a good gait i. e., not retrograde, and going north of the star, not accompanied by portents, and victorious in planetary war, he bestows the semblance of the golden age. तथा च-कूटाकारनिभः स्निग्धो मार्गस्थो रजतप्रभः । भार्गवो विस्तृतार्चिश्च प्रजाभावकरः स्मृतः ॥-इति प्रावृषि शुक्रः प्राच्यां दिशि स्थितोऽल्पं जलं सृजति नित्यम् । धान्यं च भूरि कुरुतं तृणं च बहु जायते तत्र ॥ अपरां निषेव्यमाणः काष्ठां शुक्नो जलं सृजति भूरि । धान्यं कुरुते चाल्प तृणं न बहु जायते तत्र ॥ Thus ends the 9th Adhyaya on "the course of Venus."

Adh. X. Sl. 1-4.] दशमोऽध्यायः 121 शनैश्चरचारः ॥१०॥ Saturn. श्रवणानिलहस्तार्द्रा भरणीभाग्योपगः सुतोऽर्कस्य । प्रचुरसलिलोपगूढां करोति धात्रीं यदि स्निग्धः ॥१॥ अहिवरुणपुरन्दरदैवतेषु सुक्षमकृन्न चातिजलम् । क्षुच्छस्त्रावृष्टिकरो मूले प्रत्येकमपि वक्ष्ये ॥२॥ Slokas 1-2.—When Saturn being of glossy orb stays in Sravana, Swati, Hasta, Ardra, Bharani and Purva- phalguni, he makes the earth filled with plenty of water. When he stays in Aslesha, Satabhishak and Jyeshta, he bestows happiness on mankind. But there will not be plentiful rain. When he stays in Moola, he brings about famine, war and drought. Now, I shall treat of the effects of Saturn in each lunar mansion separately. तथा च गर्गः । याम्यवायव्यसावित्ररौद्रश्रवणसंस्थितः । भवेत् स्निग्धवपुः सौरो भाग्ये चैवातिवर्षदः ॥ सार्पवारुणमाहेन्द्रनक्षत्रेषु च संस्थितः । स्निग्धः सौरः क्षेमकरो नातिवृष्टिं प्रमुञ्चति ॥ क्षुच्छस्त्रवृष्टिदो मूले सूर्यपुत्रः समास्थितः ॥इति– तुरगतुरगोपचारककविवैद्यामात्यहार्कजोऽश्विगतः । याम्ये नर्तकवादकगेयज्ञक्षुद्रनैकतिकान् ॥३॥ Sloka 3.—When Saturn passes through Aswini, he destroys horses, grooms, poets, physicians and ministers ; while in Bharani, he destroys dancers, songsters, musi- cians, base and deceitful men. बहुलास्थे पीड्यन्ते सौरेऽग्न्युपजीविनश्चमृपाश्च । रोहिण्यां कोसलमद्रकाशिपाञ्चालशाकटिकाः ॥४॥ बृ. सं. 16