बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. XV. Sl. 14-18] पञ्चदशोऽध्यायः 169 Sloka 13—.To Swati—birds, beasts, horses, traders, corn, such produces of the field as cause flatulence (கடலை, Bengal gram, etc), fickle-minded friends, feeble characters, ascetics and connoisseurs of wares. इन्द्राग्निदैवते रक्तपुष्पफलशाखिनः सतिलमुद्गाः । कर्पासमाषचणकाः पुरन्दरहुताशभक्ताश्च ॥१४॥ Sloka 14.—To Visakha—tree with red blossoms and fruits, sesamum, green-gram, cotton, black gram, Bengal gram and men devoted to Indra and Agni. मैत्रे शौर्यसमेता गणनायकसाधुगोष्ठियानरताः । ये साधवश्च लोके सर्वं च शरत्समुत्पन्नम् ॥१५॥ Sloka 15.—To Anuradha—men of prowess, heads of corporations, friends of the good, those delighting in assemblies, travellers, honest people in the world and all things that grow in autumn. पौरन्दरेऽतिशूराः कुलवित्तयशोऽन्विताः परस्वहृतः । विजिगीषवो नरेन्द्राः सेनानां चापि नेतारः ॥१६॥ Sloka 16.—To Jyeshtha—great martial heroes, those that are endowed with noble family, wealth, and fame, thieves, monarchs intent on conquest and commandants. मूले भेषजभिषजो गणमुख्याः कुसुममूलफलवार्ताः । बीजान्यतिधनयुक्ताः फलमूलैर्ये च वर्त्तन्ते ॥१७॥ Sloka 17.—To Moola-medicines, physicians, deacons of corporations, persons dealing in flowers, roots and fruits, seeds, very rich men and those that feed on fruits and roots. आप्ये मृदवो जलमार्गगामिनः सत्यशौचधनयुक्ताः । सेतुकरवारिजीविकफलकुसुमान्यम्बुजातानि ॥१८॥ बृ. स. 22

170 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 19-23 Sloka 18.—To Purvashadha—tender-hearted men, navigators, fishermen, aquatic animals, etc., those who are devoted to truth, purity and wealth, constructors of bridges, those that live by water, and aquatic fruits and flowers. विश्वेश्वरे महामात्रमल्लकारितुरगदेवतासक्ताः । स्थावरयोगा भोगान्विताश्च ये तेजसा युक्ताः ॥१९॥ Sloka 19.—To Uttarashadha—mahouts, wrestlers, elephants, horses, devotees of gods, immoveables, warriors, persons enjoying pleasures and militant persons. श्रवणे मायापटवो नित्योद्युक्ताश्च कर्मसु समर्थाः । उत्साहिनः सधर्मा भागवताः सत्यवचनाश्च ॥२०॥ Sloka 20.—To Sravana—jugglers, the ever-active, able, energetic and righteous men, devotees of Vishnu and truthful persons. वसुभे मानोन्मुक्ताः क्लीबाश्चलसौहृदाः स्त्रियां द्वेष्याः । दानाभिरता बहुवित्तसंयुताः शमपराश्च नराः ॥२१॥ Sloka 21.—To Dhanishtha—men without pride, eunuchs, fickle friends, men obnoxious to their wives, charitable, very rich and peace-loving persons. वरुणेशे पाशिकमत्स्यबन्धजलजानि जलचराजीवाः । सौकरिकरजकशौण्डिकशाकुनिकाश्चापि वर्गेऽस्मिन् ॥२२॥ Sloka 22.—To Satabhishak—snarers, anglers, aqua- tic products and dealers in fish, etc., as well as boar- hunters, washermen, distillers and fowlers. आजे तस्करपशुपालहिंस्रकीनाशनीचशठचेष्टाः । धर्मव्रतैर्वििरहिता नियुद्धकुशलाश्च ये मनुजाः ॥२३॥

Adh. XV. Sl. 24-29.] पञ्चदशोऽध्यायः 171 Sloka 23.—To Purvabhadra—robbers, cowherds, murderous persons, niggards, low and false-hearted people, those who are devoid of virtue and religious obser- vances, and those that are clever in duel. आहिर्बुध्न्ये विप्राः क्रतुदानतपोयुता महाविभवाः । आश्रमिरणः पाखण्डा नरेश्वराः सारधान्यं च ॥२४॥ Sloka 24.—To Uttarabhadra—Brahmins, those that are devoted to sacrifices, charity and penance, very rich persons, hermits, heretics, monarchs and valuable corn. पौष्णे सलिलजफलकुसुमलवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानि । सुरभिकुसुमानि गन्धा वणिजो नौकर्णधाराश्च ॥२५॥ Sloka 25.—To Revati—aquatic fruits, flowers and the like, salt, gems, conch shell, pearls, lotuses, perfumes, fragrant flowers, traders and helmsmen. अश्विन्यामश्वहराः सेनापतिवैद्यसेवकास्तुरगाः । तुरगारोहा वणिजो रूपोपेतास्तुरगरक्षाः ॥२६॥ Sloka 26.—To Aswini—horse-dealers, commandants, physicians, attendants, horses, horse-riders, traders, hand- some persons and horse-grooms. याम्येऽसृक्पिशितभुजः क्रूरा वधबन्धताडनासक्ताः । तुषधान्यं नीचकुलोद्भूवा विहीनाश्च सत्वेन ॥२७॥ Sloka 27.—To Bharani—those that feed on blood and flesh, cruel men, slayers, catchers, cudgellers, husk- grain, low-born persons and men wanting in character. पूर्वात्रयं सानलमग्रजानां राज्ञां तु पुष्येण सहोत्तराणि ! सपौष्णमत्र पितृदैवतं च प्रजापतेर्भं च कृषीवलानाम् ॥२८॥ आदित्यहस्ताभिजदाश्विनानि वणिग्जनानां प्रवदन्ति तानि । मूलत्रिनेत्रानिलवारुणानि भान्युग्रजातेः प्रभविष्णुतायाः ॥२९॥

172 बृहत्संहितायाम् [Adh. XV. Sl. 30-32 सौम्यैन्द्रचित्रावसुदैवतानि सेवाजनस्वाम्यमुपागतानि । सार्प विशाखा श्रवणो भरण्यश्चण्डालजातेरभिनिर्दिशन्ति ॥३०॥ Slokas 28-30.—The three asterisms Purvaphalguni, Purvashadha and Purvabhadrapada as well as Krittika belong to the Brahmin class. The three Uttaras along with Pushya belong to the Kshatriya class. Revati, Rohini, Anuradha and Magha belong to the husband- men. Punarvasu, Hasta, Abhijit and Aswini belong to the merchant class. Moola, Ardra, Swati and Satabhi- shak belong to the powerful class of cruel persons. Mrigasiras, Jyeshtha, Chittra and Dhanishtha own the servant class. Aslesha, Visakha, Sravana and Bharani belong to the outcasts. रविरविसुतभोगमागतं क्षितिसुतभेदनवक्रदूषितम् । ग्रहणगतमथोलकया हतं नियतमुषाकरपीडितं च यत् ॥३१॥ तदुपहतमिति प्रचक्षते प्रकृतिविपर्यययातमेव वा । निगदितपरिवर्गदूषणं कथितविपर्ययगं समृद्धये ॥३२॥ Slokas 31-32.—A lunar mansion is said to be hurt when occupied by the Sun or Saturn, when damaged by Mars cutting through or retrograding in it, when merged in an eclipse, when hit by a meteor, when manifestly crushed by the Moon, or in short, when something extra- ordinary happens with it. All this is destructive to the forementioned dependency of the particular asterism, whereas the contrary augurs prosperity. तथा च कश्यपः शनैश्चरस्य सूर्यस्य यदृक्षं भोगमागतम् । धरित्रीतनयेनापि भिन्नं वक्रप्रदूषितम् ॥ राहुग्रस्तमथोल्काभिर्हतमुत्पातदूषितम् ।

Adh. XVI. Sl. 1-5] षोडशोऽध्यायः 173 चन्द्रेण पीडितं यच्च प्रकृतेरन्यथा स्थितम् ॥ तच्चोपहतकं विन्द्यान्नक्षत्रं हन्ति सर्वदा । स्ववर्गमन्यथा नित्यं पुष्णाति निरुपद्रवम् ॥ Thus ends the 15th Adhyaya on the—“Nakshatras” ग्रहभक्तियोगः ॥१६॥ Countries, People, and Things belonging to the domain of each planet. प्राङ्नर्मदार्द्धशोणोड्रवङ्गसुह्माः कलिङ्गबाहीकाः । शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१॥ मेकलकिरातविटका बहिरन्तःशैलजाः पुलिन्दाश्च । द्रविडानां प्रागद्धं दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥ चम्पोदुम्बरकौशाम्बिचेदिविन्ध्याटवकालिङ्गाश्च । पुण्ड्रा गोलाङ्गुलश्रीपर्वतवर्द्धमानानि ॥३॥ इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम् । तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषमसमरशूराणाम् ॥४॥ भेषजभिषक्चतुष्पदकृषिकरनृपहिंस्रयायिचौराणाम् । व्यालारण्ययशोयुततीक्ष्णानां भास्करः स्वामी ॥५॥ Slokas 1-5.—The Sun presides over the eastern half of the Narmada District, the Sone, Orissa, Vanga, Suhma, Kalinga, Balkh, Scythians, Yavanas, Magadha, Sabaras, Prakjyotisha, China, Kamboja, Mekala, Kirata, Vitaka, people in and outside mountains, Pulindas, eastern half of the Dravidas, the south bank of the Jumna, Champa, Udumbara, Kausambi, Chedi, Vindhya forest, Pundra, Golangula, Sriparvata, Burdwan, river Ikshumatee, robbers, Paratas, wilderness, herdsmen, seeds, husk-grain, pungent substances, trees, gold, fire, poison, heroes,

174 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 6-8. medicines, physicians, quadrupeds, ploughmen, kings, evil-doers, chiefs on march, thieves, serpents, woods, renowned men and men of cruel disposition. तथा च काश्यपः । प्रागद्धं नर्मदायाश्च शोणः शबरमागधाः । उड्रा वङ्गाः कलिङ्गाश्च वल्हीका यवनाः शकाः ॥ काम्बोजा मेकलाः सुह्माः प्राग्ज्योतिषकेरातकाः । चीनाः सर्वे सुशैलेयाः पार्वता बहिरन्तजाः ॥ यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बराणि च । विन्ध्याटवी च पुण्ड्राश्च वर्धमानाश्च पर्वताः ॥ श्रीपर्वतश्चेदिपुरं गोलाङ्गूलं तथैव च । इक्षुमत्याश्रिता ये च जनाः शूरा मदोत्कटाः ॥ कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा । समरे विषमाः शूरास्तरवः कटुका अपि ॥ चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा । अरण्यवासिन्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा ॥ गौरपत्यं च किञ्जल्कं पुंसंज्ञा ये च जन्तवः । सर्वेषां भास्करः स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि ॥ गिरिसलिलदुर्गकोसलमरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः । वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥ मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् । शालियवौषधिगोधूमसोमपाक्रन्दविप्राणाम् ॥७॥ सितसुभगतुरगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् । शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥ Slokas 6.8.—The Moon presides over mountains, fortresses, forts protected by moats, Kosala, Bharukachcha the ocean, Romans, Tocharians, Vanavasi, Tangana, Hala, Strirajya, the islands of the great ocean, sweet things, flowers, fruits, water, salt, jewels, conch shells, pearls, aquatic products, rice, barley, herbs, wheat,

Adh. XVI. Sl. 9-15] षोडशोऽध्यायः 175 drinkers of Soma-juice, the आक्रन्द kings (in the cycle of 12 kings, they occupy the position of one of the hind spokes-Raghuvamsa IX-15), Brahmins, white objects, beloved person, horses, lovers, young women, command- ants, eatables, clothes, horned animals, demons, agricul- turists, persons acquainted with Sacrificial rules. तथा च काश्यपः । पर्वता जलदुर्गाश्च कोसलास्तङ्गणा हलाः । स्त्रीराज्यं भृकच्छश्च तुषारा वनवासिनः ॥ मौक्तिकं मणिशङ्खाब्जमौषधं कुसुमं मूलम् । द्वीपा महार्णवे ये च मधुरा लवणादयः ॥ गोधूमाः शालयः शृङ्गिकार्षकाश्च यवा अपि । सोमपा ब्राह्मणा ये च यज्ञज्ञास्तु सुरासवम् ॥ स्त्रीसौभाग्यसमेताश्च लास्यहास्येक्षितानि च । निशाचराधिपश्चन्द्रो हृष्टानां च प्रकीर्तितः ॥ शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमादर्द्धाः । निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥९॥ मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः । उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥१०॥ द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापरकौङ्कणाः समन्त्रिपिकाः । कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्कीर्णाः ॥११॥ नासिक्यभ्रौगवर्धनविराठविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः । ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥१२॥ नागरकृषिकरपायतहुताशनाजीविवस्त्रवार्त्तानाम् । आटविकदुर्गकर्वटवधिकनृशंसावलिप्तानाम् ॥१३॥ नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भाभिघातपशूपानाम् । रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ॥१४॥ कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् । शठदीर्घवैरबह्लाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ॥१५॥

176 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 16. Slokas 9-15.—Mars presides over the people residing in the western half of the Sonne, Narmada and Bheema- ratha, the Nirvindhya, Vetravatee, Sipra, Godavari, Vena, Ganges, Payoshnee, Mahanadee, Sindhu, Malatee, Para, Uttara Pandya, those who live near mount Mahendra, Vindhya, Malaya, Chola, Dravida, Videha, Andhra, Asmaka, Bhasapara, Kounkana, Manthrishika, Kuntala, Kerala, Dandaka, Kantipura, Mlechchas, half-castes, Nassik, Bhogavardhana, Virata, the countries bordering on the Vindhya mountains, people living on the banks of the Taptee and the Gumtee, towns people, agricul- turists, Paratas, people who live by fire, warriors, foresters, fortresses, Karvatas, slayers, murderous men, arrogant fellows, kings, boys, elephants, hypocrites, infanticides, shepherds, red fruits and flowers, coral, generals, jaggory, toddy, cruel men, treasury, keepers of sacred fire, mines, Buddhist monks, thieves, rogues vindictive and gluttonous persons. Sloka 12 is omitted in some editions. तथा च काश्यपः । महेन्द्रविन्ध्यमलयाः सिप्रा वेणा महानदी । गोदावर्या नर्मदाया भीमायाः पश्चिमा दिशः ॥ चेदिकाः कौङ्कणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी । मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारकाः ॥ पाण्ड्याश्रोत्तरदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा । भासापराः कुन्तलाश्च केरला दण्डकास्तथा ॥ नागराः पौरवाश्चैव कर्षकाः शस्त्रवृत्तयः । हुताशनाजीविनो ये कुञ्जराः पशुपास्तथा ॥ साङ्ग्रामिका नृशंसाश्च सहस्राश्रोपघातकाः । कुमारा भूमिजस्योक्ता दाम्भिकास्तस्करास्तथा ॥ लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूर्गम्भीरिका रथाख्या च । गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ॥१६॥

Adh. XVI. Sl. 17-20] षोडशोऽध्यायः 177 मथुरायाः पूर्वार्द्धं हिमवद्रोमन्तचित्रकूटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥१७॥ उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः । आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकायुष्यशिल्पज्ञाः ॥१८॥ चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः । दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ॥१९॥ आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि । व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ॥२०॥ Slokas 16-20.—Mercury presides over the Lohitya, Indus, Sarayu, Gambheerika, Ratha, Ganges, Kausikee and other rivers, Videha, Kamboja, the eastern half of Muttra, people living in the regions of the Himalaya, Gomanta, Chitrakuta, Saurashtra, bridges, water-routes, merchandise, inhabitants of caverns, hillmen, water- reservoirs, mechanics, songsters, copyists, gem-dyeing- perfumery experts, painters, grammarians, mathema- ticians, outfitters, preparers of potions securing long- evity, artisans, spies, jugglers, infants, poets, imposters, tale-bearers, exorcisers, envoys, eunuchs, buffoons, people versed in demonology and magic, policemen, actors, dancers, ghee, oil, oil-seeds, bitter substances, observers of vows, chemists and mules. तथा च काश्यपः । चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान् कौशिकी तथा । मथुरायाश्च पूर्वार्द्धं लोहित्यः सिन्धुरेव च ॥ गाम्भीरीका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी । गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमाः ॥ वैदेहाः सर्वजलजाः काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिकाः । गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिकपदलेपनाः ॥ बृ. सं. 23

178 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 21-25. सुवर्णरजतं रत्नं मातङ्गतुरगादि यत् । पौरा जनपदाः सौम्याः सोमपुत्रवशे स्थिताः ॥ सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्द्धभरतसौवीराः । सुघ्नोदीच्यविपाशासरिच्छतद्रू रमठशाल्वाः ॥२१॥ त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः । सारखतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥२२॥ हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकासक्ताः । कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२३॥ पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः । मनुजेश्वरोपकरणं छत्रध्वजचामराद्यं च ॥२४॥ शैलेयकमांसीतगरकुष्ठरससैन्धवानि वल्लीजम् । मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य ॥२५॥ Slokas 21-25.—To Jupiter belong the eastern part of the Indus, the western half of Muttra, the Bharatas, Sauveeras, Srughnas, Northerners, the Vipasa river, Satadru, the Ramatas, Salwas, Trigartas, Pauravas, Ambashtas, Paratas, Vatadhanas, Yaudheyas, Saraswatas, Arjunayanas, half the rural provinces of Mathsya, elephants, horses, royal priests, kings, ministers, people engaged in auspicious ceremonies and preparation of tonics, compassionate, truthful, pure, pious, learned, charitable and righteous men, citizens, rich men, gram- marians, philologists and vedic scholars, exorcisers, politi- cians, royal equipments, umbrellas, banners, chowries, etc, benzoin (கல்பாசி), costus (கோஷ்டம்) Jatamansi(சடாமாஞ்சி) Tahara (தகரவிரை), quicksilver, Saindhava salt, beans, sweet juices, bees-wax and choraka perfume (the husk of cardamom known in Tamil as கச்சோலம் or ஏலத்தோல்). तथा च काश्यपः। त्रैगर्तैसिन्धुसौवीराः शतद्रूमथुरे अपि । सुघ्नोदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा ॥

Adh. XVI. Sl. 26-30. ] षोडशोऽध्यायः 179 राजा पुरोहितो मन्त्री माङ्गल्यं पौष्टिकं व्रतम् । कारुण्यं कर्म सिद्धानां विद्याशौचतपस्विनां ॥ मत्स्याश्च वाटधानाश्च यौधेयाश्चार्जुनार्यनाः । सारस्वताश्च रमठा हस्त्यश्वध्वजचामराः ॥ शब्दार्थविदुषः पौरा नीतिज्ञाः शीलसंयुताः । मांसीतगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं रसाः ॥ मधुरस्वादवल्लीजं विप्राणां चाधिपो गुरुः ॥ तक्षशिलमार्त्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावटकाः । प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः ॥२६॥ ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च । रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥२७॥ सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणाम्बुरुहशय्याः । वरतरुणयुवतिकाभोपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ॥२८॥ उद्यानसलिलकामुकयशःसुखौदार्यरूपसम्पन्नाः । विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजास्त्रिफलाः ॥२९॥ कौशेयपट्टकम्बलपत्रोर्णीकरोधपत्रचोचानि । जातीफलागुरुवचापिप्पल्यश्चन्दनं च भृगोः ॥३०॥ Slokas 26-30.— To Venus belong Taxila, Marthi, Kavata, Bahugiri, Gandhara, Pushkalavataka, Prastthala, Malwa, Kaikaya, Dasarna, Useenara, Sibi, those that dwell on the banks of Vitasta, Iravatee, Chandrabhaga, chariots, silver-mines, elephants, horses, elephant-drivers, wealthy men, fragrant things, flowers, unguents, gems, diamonds, ornaments, lotuses, couches, good bride- grooms and brides, aphrodisiacs, those who partake of sumptuous and delicious dishes, parks, baths, lovers, those endowed with renown, happiness, generosity and charming personality, scholars, ministers, merchants, potters, (various kinds of) coloured birds, the three fruits, கடுக்காய்,

180 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl.31-34 தானிக்காய், நெல்லிக்காய் - மாதளம்பழம், பேரீச்சம்பழம், திராக்ஷப்பழம்-silk, wool, bleached silk, Rodhra (வெள்ளை லொத்திமரம்), Patra (ஜாதிபத்ரி), Chocha (லவங்கப்பட்டை), nutmeg (ஜாதிக்காய்), Agaru (காரகில்), Vacha (வசம்பு), Pippili (திப்பிலி) and sandalwood. तथा च काश्यपः । चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये । पुष्करावतकेकैया गान्धारप्रस्थलास्तथा ॥ दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेव च । धनाढ्याः कुञ्जरा अश्वाः प्रस्थलं च विलेपनम् ॥ सुरूपसुभगोद्योनिकामुकाः कामचारिणः । वेसरा मधुरा हृद्याः सलिलाशयजीविनः ॥ तरुणा योषितः क्रीडाविदुषो जनगोष्ठिकाः । चित्राण्डजाश्च कौशेयं पत्रोर्णं काशिकौशिकाः ॥ पिप्पल्यश्चन्दनं जातीफलमामलकानि च । गन्धपत्रस्य लोध्रस्य शुक्रश्चाधिपतिः स्मृतः ॥ आनर्त्तार्बुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः । नष्टा यस्मिन् देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥३१॥ कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः । खलमलिननीचतैलिकविहीन सत्त्वोपहतपुंस्त्वाः ॥३२॥ बान्धनशाकुनिकाशुचिकैवर्त्तविरूपवृद्धसौकरिकाः । गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः ॥३३॥ कटुतिक्तरसायनाविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः । खरकरभशणकवातलनिष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ॥३४॥ Sloka 31-34.—Saturn presides over the Anartas, the Arbudas, Pushkaras, Saurashtras, Abheeras, Sudras, Raivatakas, the country where the Saraswati river disap- pears, the western country, the inhabitants of Thaneswar, Prabhasa, Vidisa, river Vedasmritee, those who dwell

Adh. XVI. Sl. 35-37] षोडशोऽध्यायः 181 along the banks of the Mahee river, rogues, dirty fellows, unrighteous men, oil mongers, cowards eunuchs, Jailors and prisoners, fowlers, impure fellows, fishers, deformed persons, old men, swine-herds, foremen of companies, those that have broken their vows, the Sabaras, Pulindas, poor men, pungent and bitter things, tonics, widows, snakes, thieves, she-buffaloes, donkeys, camels, Bengal gram, such grains in pods as cause flatulence and Nish- pavas (பெரும்பயறு). तथा च काश्यपः । अर्बुदो रैवतगिरेः सौराष्ट्र भीरुकास्तथा । सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम् ॥ आनर्त्तशूद्रा विदिशा खलतैलकनीचकाः । वेदस्मृती सौकरिका मलिनश्च महीतटम् ॥ दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा । पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः ॥ विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः । पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी ॥ चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः । काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः ॥ गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः । गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गाः ॥३५॥ कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च । खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः ॥३६॥ उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे । धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः ॥३७॥ Slokas 35-37.—To Rahu belong the inhabitants of mountain-peaks, dens and caves, barbarian tribes, Sudras, jackal-eaters, the Shoolikas, Vokkanas, Kinnaras, crippled persons, those who disgrace their lineage, evil-doers,

182 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVI. Sl. 38-39 ungrateful men, thieves, faithless, dirty and stingy per- sons, donkeys, spies, duelists, wrathful persons, children in the womb, low people, reprobates, hypocrites, giants, all sleepy beings, lawless men, black gram and sesamum. तथा च काश्यपः । बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः । नीचा म्लेच्छोच्छसादकाश्च गर्त्तस्थाः पारदारिकाः ॥ सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः । प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः ॥ तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्चराः । यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः ॥ गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः । प्रत्यन्तधनिमहેચ્છव्यवसायपराक्रमोपेताः ॥३८॥ परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः । मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ॥३९॥ Slokas 38-39.—Ketu presides over mountain strong- holds, the Pahlavas, Swetas, Huns, Cholas, Afgans, desert, Chinese, the cavemen, rich men, highly ambitious persons, energetic men, those endowed with prowess, adulterer, disputants, those that take pleasure in others' misfortunes, persons elated with pride, fools, unrighteous people and men desirous of conquest. तथा च काश्यपः । प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः । प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः ॥ मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा । परदाररता नीचाः केतोरिति विनिर्दिशेत् ॥ तथा च समाससंहितायाम् । भानोरङ्गकलिङ्गवङ्गमयुनाः श्रीपर्वताः पारता वाहीकोत्कटसुह्यशोणमगन्धाः प्राहून्नर्मदा दांशकाः ।

Adh. XVI. Sl. 40] षोडशोऽध्यायः 183 कौशाम्बी शबरान्ध्रपौण्ड्रयवना याम्याश्रिता मेकला- श्रीनोदुम्बरवर्द्धमानविकटाश्चम्पेक्षुमल्यश्रिताः ॥ जलपर्वतदुर्गं कोशला वनिताराज्यतुषारतङ्गणाः । वनवासह्लाः सरस्वती शीतांशोर्भेरुकच्छरोमकाः ॥ क्षितिजस्य महानदी पयोष्णी वेणा वेत्रवती च मालती । मलयद्रविडाश्मकान्ध्रचोळा भौमाद्वे स्वपरे च ये स्थिताश्च ॥ पारेविन्ध्यं पश्चिमः शोणभागो गोदावर्याः कूलमद्रिर्महेन्द्रः । सिप्रा सिन्धुर्भूमजस्येति देशा वैदेहाख्याः काकणाः केरलाश्च ॥ सौम्यस्य सौराष्ट्रिकभोजदेशा गङ्गाश्रिताश्चोत्तरकूलनद्यः । विन्ध्यार्द्धमन्त्यं मथुरापुरस्तात्सुवास्तुसिन्ध्वद्रिगुहाश्रिताश्च ॥ जीवस्य सारस्वतमत्स्यशाल्वाः प्राक्सिन्धुभागो मथुरापुरार्द्धम् । सुघ्नः शतद्रू रमठा विपाशा त्रैगर्तयौधेयकपारताश्च ॥ देशा भृगोस्तक्षशिला वितस्ता गान्धारकाः कैकयमालवाश्च । दशार्णकौशीनरचन्द्रभागाश्चैष्टादृसिप्रास्थलकालकाख्याः सरस्वती यत्र गता प्रणाशं वेदस्मृती मालवकाः सुराष्ट्राः । पाश्चात्यदेशा विदिशा मही च सौरेः स्मृताः पुष्करमर्बुदश्च ॥ राहोः कृतघ्नकुलपांसननीचशूद्रा वोकाणशूलिकनियुद्धविदुप्रकोपाः । गोमायुभक्षगिरिदुर्गनिवासिनश्च गर्भस्थहिंस्रपरदाररताः खलाश्च ॥ शिखिनो वनसंस्थितावगाणा मरुभूपल्लवचोलहूणचीनाः । व्यवसायपराक्रमोपपन्नाः परदारानुरता मदोत्कटाश्च ॥ उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महान् प्रकृतिस्थितो यदि च न हतो निर्घातोल्कारजोग्रहमर्दनैः । स्वभवनगतः खोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः स भवति शिवस्तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ॥४०॥ Sloka 40.—A planet proves beneficent to those whose lord he is declared to be, if at rising, he be large, of glossy rays and in his natural state, if no portentous thunder, meteors, dust or planetary conflict annoy him, and when he is posited in his own house, has reached his exaltation point and is aspected by benefics.

बृहत्संहितायाम् [XVI. 41-42.-XVII 1. अभिहितविपरीतलक्षणे क्षयमुपगच्छति तत्परिग्रहः । डमरभयगदातुराजना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ॥४१॥ यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा । भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनमपूर्वपुराद्रिनिम्नगासु ॥४२॥ तथा च गर्गः । स्निग्धरश्मिविशालश्च प्रकृतिस्थश्च यो ग्रहः । ग्रहयुद्धरजोधूमनिर्घातोल्काद्यनाहतः ॥ स यदा स्वोच्चराशिस्यो मित्रभे स्वगृहेऽपि वा । स्थितः शुभग्रहैर्दृष्टः स पुष्णाति परिग्रहम् ॥ स्वमन्यथा हन्ति वर्गं जननाशं करोति च । नृपाणां भयदः प्रोक्तस्त्ववृष्टिभयकारकः ॥ ग्रहयुद्धाध्यायः ॥१७॥ युद्धं यथा यदा वा भविष्यमादिश्यते त्रिकालज्ञैः । तद्विज्ञानं करणे मया कृतं सूर्यसिद्धान्तात् ॥१॥

Adh. XVII. Sl. 2-3.] सप्तदशोऽध्यायः 185 know the past, present and future has been explained by me in the (astronomical treatise, viz.) Pancha Siddhantika on the lines of the Suryasiddhanta. वियति चरतां ग्रहाणामुपुर्य्युपर्यात्ममार्गसंस्थानाम् । अतिदूराद्दृग्विषये समतामिव सम्प्रयातानाम् ॥२॥ आसन्नक्रमयोगाद्भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यैः । युद्धं चतुष्प्रकारं पराशराद्यैर्मुनिभिरुक्तम् ॥३॥ Slokas 2-3.—The planets move in the firmament with their orbits lying one over another, but, owing to the great distance, they appear to our eyest o move on one even surface. According to the degree of their (seeming) approachment, there are four kinds of conflicts as stated by Parasara and other sages, viz. भेद-Bheda (occulta- tion, cleaving), उल्लेख-Ullekha (grazing), अंशुमर्दन-Amsu- mardana (clashing of the rays) and अपसव्य-Apasavya (passing southward) तथा च पराशरः। भेदनमारोहणमुल्लेखनं रश्मिसंसर्गश्चेति। ग्रहयुद्धं चतुर्विधमाचक्षते कुशलाः। तेषां पूर्वात्पूर्वो गरीयान्। तथा च गर्गः। छादनं रोधनं चैव रश्मिमर्दस्तथैव च। अपसव्यं ग्रहाणां च चतुर्धा युद्धमुच्यते ॥ तथा च काश्यपः । सर्वग्रहेभ्यः शीघ्रेन्दुस्ततस्तस्यैव चारुजः । भार्गवो रविभौमौ च जीवो मन्दः शनैश्चरः ॥ शीघ्रगा मन्दगांश्चेति काले त्वेकक्षैगामिनः । ततो योगो भवेदेषां यतोऽङ्गारथैकमाश्रिताः ॥ उपर्युपरि संस्थास्ते दृश्यन्ते युगपद्स्थिताः । भेदोल्लेखांशुमर्दांश्चापसव्यश्च तथापरः ॥ चतुष्प्रकारः संयोगो ज्ञेये तु दिविचारिणाम् । बृ. सं. 24

186 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVII. Sl. 4-5 Utpala writes thus : यत्र ग्रहद्वयमप्येकबिम्बमिव लक्ष्यते स भेदः । अधःस्थेनोर्ध्वस्थश्छाद्यते इति यावत् यत्र ग्रहस्य ग्रहेण बिम्बपरिधिसंस्पर्शः क्रियते स उल्लेखः । अंशवो रश्मयस्तेषामंशूनां किरणानां परस्परं मर्दनै । भेदो- ल्लेखव्यतिरेकेणासन्नयोर्द्वयोर्ग्रहयोः परस्परं रश्मयः संयुक्ता विहन्यमाना इव लक्ष्यन्ते तदंशुमर्दनम् । "The Apasavyam or Asavyam Yuddham takes place when the interval is somewhat less than a degree; at a greater interval there is no conflict at all." Dr. Kern. भेदे वृष्टिविनाशो भेदः सुहृदां महाकुलानां च । उल्लेखे शस्त्रभयं मन्त्रिविरोधः प्रियान्नत्वम् ॥४॥ अंशुविरोधे युद्धानि भूभृतां शस्त्ररुक्क्षुदवमर्दः । युद्धे चाप्यपसव्‍ये भवन्ति युद्धानि भूपानाम् ॥५॥ Slokas 4-5.—At the occurrence of an occultation, rains will fail and discord will prevail among friends and powerful families. When planets graze each other, there is danger from the sword, dissensions among royal coun- cillors and dearth of food. At a clashing of the rays, there will be war between kings and desolation by sword, disease and famine. At the अपसव्य-Apasavya conflict, their will be hostile encounters between monarchs. Utpala says : अपसव्यः प्रदक्षिण उच्यते । समं कृत्वा दक्षिणोत्तरा- वस्थानमपसव्यमुच्यते । आचार्येण चन्द्रग्रहसमागमे अपसव्यलक्षणं कृतं । शशिनि फलमुदक्स्थ इत्यादि । (XVIII-8 infra.) Dr. Kern adds—"This is not difficult to understand, for the Moon leav- ing, in her eastward course, a planet or star at her own right (i. e. standing north from the planet or star), may be said to make a pradakshina ; standing to the south, i. e., leaving a planet or star at her left, she makes an apasavya. Thus Apasavya means ''from the left, at the left,'' and, in a special appli- cation, ''at the south side ;'' but from this, it does not necessarily follow that apasavya originally was simply the opposite of Savya, ''left ''. Yet it cannot be doubted that they have taken apasavya as the reverse of Savya, or, in other words, that apa was understood to mean, not ''from the side,'' but ''not ; '' therefore asavya was considered to be simply synonymous with apasavya. Moreover, Savya has got the meaning of ''right,'' precisely the reverse of its most common acceptation, vis, ''left.''

Adh. XVII. Sl. 6-8] सप्तदशोऽध्यायः 187 Not to be confounded with this acceptation of Savya is its use in augury. Applied to augural birds, etc., Savya is strictly and properly "left," but as birds first appearing from the left of the observer move in the direction of his right, and keep him at their own right, savya, "left," and pradakshina, "moving to the right," imply the same, without being the same. Utpala remarks; सर्वे एव शकुनादयो यातुर्वामपार्श्वादग्रत आगत्य दक्षिणपार्श्वेनाक्रामन्ति यत् तत्प्रदक्षिणं सव्यञ्च । एतद्विपरीतं दक्षिणपार्श्वाद्व्वामपार्श्वेगमनं यत्तदपसव्यम्। In astronomical works, Savya "moving (revolving) toward the right" and Apasavya "moving toward the left, is common enough; e. g. Surya Siddha- nta xii—55; Siddhanta Siromani, Goladhyaya 3—51, Arya Bhatiya IV—16. रविराक्रन्दो मध्ये पौरः पूर्वेऽपरे स्थितो यायी । पौरा बुधगुरुरविजा नित्यं शीतांशुराक्रन्दः ॥६॥ केतुकुजराहुशुक्रा यायिन एते हता ग्रहा हन्युः । आक्रन्दयायिपौरान् जयिनो जयदाः स्ववर्गस्य ॥७॥ Slokas 6-7—The Sun when standing in the meridian is called आक्रन्द-Akranda, i. e., an ally coming to the rescue; when in the east, he is a पौर-Paura, i. e., a king staying in town; in the west, he is a यायी-Yayee, a king who marches off. Mercury, Jupiter and Saturn are always Pauras, while the Moon is always Akranda. Ketu, Mars, Rahu and Venus are marching planets.. All the planets known as the Akranda, Yayee, and Paura when hurt, will destroy severally kings coming to the rescue, marching and staying in town. In the case of their being victorious, they bestow victory on their own class of kings. पौरे पौरेण हते पौराः पौरान् नृपान्विनिघ्नन्ति । एवं याय्याक्रन्दा नागरयायिग्रहाश्चैव ॥८॥ Sloka 8.—When a पौर-Paura planet is overpowered by another of the same description, kings keeping the town will kill others in the same predicament. The same

188 बृहत्संहितायाम् [Adh. XVII. Sl. 9-10. applies to यायि and आक्रन्द planets and kings. In case of a conflict between पौर and यायि planets, that which is victorious will bestow victory on its own class of kings. दक्षिणदिक्स्थः परुषो वेपथुरप्राप्य सन्निवृत्तोऽणुः । अधिरूढो विकृतो निष्प्रभो विवर्णश्च यः स जितः ॥९॥ Sloka 9.—A planet is defeated when he is standing south, rough, quivering, retrograding without actually coming in contact with the other, small, mounted upon, of unnatural appearance, without brilliance and colourless. Parasara adds अभिहत or struck. तथा च पराशरः। दशभिर्लक्षणैर्ग्रहं जितं विन्द्यात् विवर्णः परुषः सूक्ष्मो याम्याशामार्गस्थोऽधिरूढो निष्प्रभो विकृताऽभिहतोऽप्राप्य निवृत्तो वेपनश्च अन्यथा विजयी । तथा च गर्गः। अरश्मिलोहितः श्यामः परुषः सूक्ष्म एव च । अपसव्यगतो यश्च चक्रान्तःपतितस्तथा ॥ च्युतः स्थानाद्धतो यश्च प्रतिस्तब्धस्तथैव च । निष्प्रभो विकृतश्चापि जवेनाभिहतश्च यः ॥ अप्राप्य वा निवृत्तो यो वेपनः कृष्ण एव च । लक्षणैः सप्तदशभिर्ग्रहं विन्द्यात्पराजितम् ॥ उक्तविपरीतलक्षणसम्पन्नो जयगतो विनिर्दिश्यः । विपुलः स्निग्धो द्युतिमान् दक्षिणदिक्स्थोऽपि जययुक्तः ॥१०॥ Sloka 10.—A planet not possessing the above 'characteristics should be considered as victorious, i. e., when it is large, glossy and brilliant, even though stationed in the south. तथा च गर्गः। द्युतिमान् रश्मिसम्पन्नः प्रसन्नो रजतप्रभः । बृहद्रूपश्चरंश्चैव यः समेत्य ग्रहो भवेत् ॥ प्रभावर्णाधिको यश्च ग्रहमावृत्य तिष्ठति । तादृशं जयिनं विन्द्याद्ग्रहं ग्रहसमागमे ॥ तथा च पुलिशाचार्यः। सर्वे जयिन उदक्स्था दक्षिणदिक्स्थो जयी शुक्रः ॥