बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

284 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. Sl. 11-15. अम्बरमध्याद्बह्व्यो निपतन्त्यो राजराष्ट्रनाशाय । बम्भ्रमती गगनोपरि विभ्रममाख्याति लोकस्य ॥११॥ Sloka 11.—If they fall in bunches from the middle of the sky, they portend the ruin of the king and the country. Similarly, that which frequently whirls round in the sky, indicates unrest and distress among the people. संस्पृशती चन्द्रार्कौ तद्विसृता वा सभूप्रकम्पा च । परचक्रागमनृपभयदुर्भिक्षावृष्टिभयजननी ॥१२॥ Sloka 12.—That which touches the Sun or the Moon or issues from either, accompanied by an earth- quake, causes an invasion by an enemy, danger to the king, famine, drought and fear. पौरेतरघ्नमुल्कापसव्यकरणं दिवाकरहिमांश्वोः । उल्का शुभदा पुरतो दिवाकरविनिःसृता यातुः ॥१३॥ Sloka 13.—An Ulka that moves to the left of the Sun and the Moon, destroys a king in town and one on march respectively; whereas one which issuing from the Sun falls in front of a chief on march bestows victory on him. शुक्ला रक्ता पीता कृष्णा चोल्का द्विजादिवर्णघ्नी । क्रमशःशैतान् हन्युर्मूर्धोरःपार्श्वपुच्छस्थाः ॥१४॥ Sloka 14.—A white meteor ruins Brahmins; a red one, Kshatriyas; a yellow one, Vaisyas and a black one, Sudras. The four castes are hurt severally if the meteor falls with its head, central part, side and tail foremost. उत्तरदिगादिपतिता विप्रादीनामनिष्टदा रूक्षा । ऋज्वी स्निग्धाखण्डा नीचोपगता च तद्वृद्ध्यै ॥१५॥ Sloka 15.—A rough meteor that falls in the north, east, south and west bodes evil to the four castes severally,

Adh. XXXIII. Sl. 16-19] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 285 beginning with Brahmins; while the same being straight, glossy, unbroken and falling downwards from the sky in the several directions tends to the prosperity of the mem- bers of the four castes severally. श्यावारुणनीलासृग्दहनासितभस्मसन्निभा रूक्षा । सन्ध्यादिनजा वक्रा दलिता च परागमभयाय ॥१६॥ Sloka 16. — One that is grey, rosy, blue, crimson, fiery, dark or ashy in colour, rough, visible at a twilight or day-time, crooked and broken indicates threat of foreign invasion. नक्षत्रग्रहघातैस्तद्भक्तीनां क्षयाय निर्दिष्टा । उदये घ्नती रवीन्दू पौरेतरमृत्यवेऽस्ते वा ॥१७॥ Sloka 17. — If one strikes a star or planet, the latter's proteges (objects, countries and people) will be ruined. If it strikes the Sun and the Moon at Sunrise or Sunset, the destruction of the king staying in town and of the one on march respectively is assured. तथा च काश्यपः नक्षत्राणि ग्रहांश्चैव यद्युल्काध्वस्तधूमिताः । तद्देशनाथनाशाय लोकानां सम्भ्रमाय च ॥ तथा च समाससंहितायाम् उदागादिषु विप्रादीन् सितलोहितकृष्णवर्णांश्च । घ्नन्ति ग्रहर्क्षघातैस्तद्भक्तीनां च नाशाय ॥ भाग्यादित्यधनिष्ठामूलेषूल्काहतेषु युवतीनाम् । विप्रक्षत्रियपीडा पुष्यानिलविष्णुदेवेषु ॥१८॥ ध्रुवसौम्येषु नृपाणामुग्रेषु सदारुणेषु चौराणाम् । क्षिप्रेषु कलाविदुषां पीडा साधारणे च हते ॥१९॥ Slokas 18-19. — If the main star of the asterisms, Purvaphalguni, Punarvasu, Dhanishta and Moola is

286 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIII. Sl. 20-23. struck by a meteor, young ladies will be subjected to suffering: Similarly, if that of Pushya, Swati and Sravana be struck, there will be trouble for Brahmini, and Kshatriyas. Kings will be troubled when Rohini Uttaraphalguni, Uttarabhadra, Uttarashadha, Mrigasiras, Chittra, Anuradha and Revati are struck; thieves, when Purvaphalguni, Purvashadha, Purvabhadra, Bharani, Magha, Ardra, Aslesha, Jyeshta and Moola are struck; and artists and artistes, when Aswini, Pushya, Hasta, Abhijit, Krittika and Visakha are attacked. कुर्वन्त्येताः पतिता देवप्रतिमासु राजराष्ट्रभयम् । शक्रोपरि नृपतीनां गृहेषु तत्स्वामिनां पीडाम् ॥२०॥ आशाग्रहोपघाते तद्देश्यानां खले कृषिरतानाम् । चैत्यतरौ सम्पतिता सत्कृतपीडां करोत्युल्का ॥२१॥ द्वारि पुरस्य पुरक्षयमथेन्द्रकीले जनक्षयोऽभिहितः । ब्रह्मायतने विप्रान् विनिहन्त्याद्रोमिनो गोष्ठे ॥२२॥ Slokas 20-22.—The meteors falling on the images of Gods bring about danger to the king and the country; on Indra, to kings; on houses, to their owners; striking the planets presiding over the several quarters (बृ जा II-5), to the people of countries situated in those quarters; a threshing floor, to agriculturists; a holy tree, the res- pectable persons; one falling on the gate of a town, ruins the town; on the bolt of a door, the people; on the temple of Brahman, Brahmins; and on mangers, their owners. क्ष्वेडास्फोटितवादितगीतोत्कृष्टस्वना भवन्ति यदा । उल्कानिपातसमये भयाय राष्ट्रस्य सनृपस्य ॥२३॥ Sloka 23.—If at the time of a meteor falling are heard the sounds of roaring, clapping hands, instrumental

Adh. XXXIII. Sl. 24-28.] त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः 287 music, songs and loud cries, the country and its ruler will come to grief. यस्थाश्चिरं तिष्ठति खेऽनुषङ्गो दण्डाकृतिः सा नृपतेर्भयाय । या चोह्यते तन्तुधृतेव खस्था या वा महेन्द्रध्वजतुल्यरूपा ॥२४॥ Sloka 24.—A meteor which having the shape of a rod leaves its trail on the sky for a long time, betokens danger to the king. So does one that appears to be carried along the sky by a thread, or that has the appear- ance of Indra's banner. श्रेष्ठिनः प्रतीपगा तिर्यगा नृपाङ्गनाम् । हन्त्यधोमुखी नृपान् ब्राह्मणानथोर्ध्वगा ॥२५॥ बर्हिपुच्छरूपिणी लोकसङ्क्षयावहा । सर्पवत् प्रसर्पती योषितामनिष्टदा । २६॥ हन्ति मण्डला पुरं छत्रवत् पुरोहितम् । वंशगुल्मवत् स्थिता राष्ट्रदोषकारिणी ॥२७॥ व्यालसूकरोपमा विस्फुलिङ्गमालिनी । खण्डशोऽथवा गता सखना च पापदा ॥२८॥ Slokas 25-28.—One that goes backwards destroys merchants ; crosswise, king's wife ; with its head down- wards, kings ; head upwards, Brahmins ; one that re- sembles the peacock's tail brings about the extirpation of the people ; one creeping like a snake, is disastrous to women ; one falling in a circular form, destroys the town ; in the form of an umbrella, the royal priest ; in the form of a bamboo-cluster, is troublesome to the kingdom ; one that resembles snakes or boars and is accompanied by a wreath of sparks, or is shattered to pieces and attended with noise, proves sinful in effect.

288 बृहत्संहितायाम् [XXXIII. 29-30. XXXIV-1. सुरपतिचापप्रतिमा राज्यं नभसि विलीना जलदान् हन्ति । पवनविलोमा कुटिलां याता न भवति शस्ता विनिवृत्ता वा ॥२९॥ Sloka 29.—A meteor that resembles the rainbow ruins the kingdom; one that disappears in the sky it- self, the clouds; one moving against the wind in a crooked way or backwards, is not auspicious. अभिभवति यतः पुरं बलं वा भवति भयं तत एव पार्थिवस्य । निपतति च यया दिशा प्रदीप्ता जयति रिपूनचिरात्तया प्रयातः ॥ Sloka 30.—A king has trouble in store from the direction wherefrom a meteor approaches his town or army; but if he marches to that direction in which a meteor falls blazing, he will ere long vanquish his foes. तथा च काश्यपः पार्थिवे प्रस्थिते दीप्ता पतत्युल्का महास्वना । तां दिशं सिध्यते सिद्धिं विजयं लभते चिरात् ॥ अत्र तात्कालिकलग्नग्रहसंयोगाच्छकुनरुतश्रवणाच्च फलमूह्यम् । तथा च समाससंहितायाम् क्रूरग्रहर्क्षलग्नक्षणतिथिकरणप्रभञ्जनैर्दीप्तैः । दीप्ताण्डजमृगविरुतैर्निर्घातक्षितिविमर्दैश्च ॥-इति Thus ends the 33rd Adhyaya on 'Ulkas or Meteors'. ——— परिवेषलक्षणाध्यायः ॥३४॥ Halos. संमूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः ॥१॥ Sloka 1.—The rays of the Sun and the Moon formed into a circle by the wind and reflected in the sky with a few clouds, become halos with various colours and shapes.

Adh. XXXIV. Sl. 2-4.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 289 ते रक्तनीलपाण्डुरकापोताभाभ्रशबलहरितशुक्लाः । इन्द्रयमवरुणनिर्ऋतिश्वसनेशपितामहाग्निकृताः ॥२॥ Sloka 2.—They are crimson, blue, slightly white, dove-coloured, dark, variegated, green and white, when they are produced by Indra, Yama, Varuna, Nirriti, Vayu, Siva, Brahman and Agni respectively. The reading अग्निकृताः in the second line is preferred to अम्बुकृताः. धनदः करोति मेचकमन्योन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्ये । प्रविलीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोऽपि वायुकृतः ॥३॥ Sloka 3.—Kubera produces a halo whose colour is that of the peacock's neck ; others produce halos of mixed colours. One that is caused by Vayu disappears ever and anon and has trifling effects. तथा च काश्यपः सितपीतेन्द्रनीलाभा रक्तकापोतबभ्रवः । शबला बर्हिवर्णाश्च विज्ञेयास्ते शुभप्रदाः ॥ ऐन्द्रयाम्याप्यनैर्ऋत्यवारुणाः सौम्यवह्निजाः । दृश्यादृइयेन भावेन वायव्यः सोऽपि कष्टदः ॥ चाषशिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकालसम्भूतः । अविकलवृत्तः स्निग्धः परिवेशः शिवसुभिक्षकरः ॥४॥ Sloka 4.—A halo shining like the blue jay, peacock, silver, oil, milk and water in their order in the six seasons beginning with winter, being glossy and in an unbroken circle, conduces to welfare and plenty. तथा च काश्यपः शिशिरे चाषवर्णश्च वसन्ते शिखिसन्निभः । ग्रीष्मे रजतसङ्काशः प्रावृट्‌तैलसमप्रभः ॥ गोक्षीरसदृशः शस्तः परिवेशः शरत्स्मृतः । हेमन्ते जलसङ्काशः स्वकाले शुभदः स्मृतः ॥

290 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 5-8. सकलगगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । असकलशकटशरासनशृङ्गाटकवत् स्थितः पापः ॥५॥ Sloka 5.—Harmful is one which stays in the sky from morn till evening, shining with many a lustre, or like blood, and is rough, broken, having the form of a cart, bow or triangle. शिखिगलसमोऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपवधो भयं धूम्रे । हरिचापनिभे युद्धान्यशोककुसुमप्रभे चापि ॥६॥ Sloka 6.—When a halo resembles the peacock's neck in colour, there will be excessive rain; when it has a variegated colour, a king will be slain; when it is of smoke colour, there will be unsafety or fear; and when it is of the colour of the Asoka flowers (red), or is of the rainbow, wars will rage. वर्णेनैकेन यदा बहुलः स्निग्धः क्षुराभ्रकाकीर्णः । ऋत्तौ सद्यो वर्षं करोति पीतश्च दीप्तार्कः ॥७॥ Sloka 7.—When a thick and glossy halo possesses the single colour fixed for the season and is strewn with little razor-like clouds, there will be rain on the same day; similarly, one that is yellow produces rain the same day, if the Sun shines fiercely. दीप्तमृगविहङ्गरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितोऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण ॥८॥ Sloka 8.—A huge and impure halo formed at dawn, noon or sunset, attended with the cries of the deer and birds facing the Sun, causes panic; and if struck by light- ning, meteors and the like, it kills a king by weapons. तथा च गर्गः उदयास्तमयोर्मध्ये सूर्याचन्द्रमसोर्द्वयोः । परिवेषः प्रदृश्येत तद्राष्ट्रमवसीदति ॥

Adh. XXXIV. Sl. 9-11.] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 291 प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निशं रक्तयोर्नरेन्द्रवधः । परिविष्टयोरभीक्ष्णं लग्नास्तमयस्थयोस्तद्वत् ॥९॥ Sloka 9.—The destruction of a king will come to pass, if every day the Sun and the Moon are blood-red, day and night ; so also if they are encircled by halos continuously both at rising and setting. There is another reading लग्नास्तनभःस्थयोः which would mean 'when they are rising, in midheaven and setting.' तथा च गर्गः दिवा सूर्ये परिवेषो रात्रौ चन्द्रे यदा भवेत् । एकस्मिन्नेवहोरात्रे तदा नश्यति पार्थिवः ॥ एतेन विधिना नित्यं सप्ताहं परिविष्यते । सर्वभूतविनाशः स्यात्तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥ तथा च समाससंहितायाम् शृङ्गाटकचापविकारसन्निभः परुषमूर्तिरतिबहुळः । सकलगगनानुचारी बहुवर्णश्चावलम्बी च ॥ द्वित्रिगुणः खण्डो वा सन्ध्यात्रयमुत्थितो प्रवृच्छादी । परिवेषः पापफलो ग्रहरोधी हन्ति तद्भक्तीः ॥ स्निग्धो मधुघृतशिखिचापपद्मनीलोत्पलाब्जरजतनिभः । क्षेमसुभिक्षाय भवेत्परिवेषोऽर्कस्य शशिनो वा ॥ सेनापतेर्भयकरो द्विमण्डलो नातिशस्त्रकोपकरः । त्रिप्रभृति शस्त्रकोपं युवराजभयं नगररोधम् ॥१०॥ Sloka 10—A halo consisting of two circles causes danger to the commander of an army, but little clash of arms. One consisting of more than two circles occasions clash of weapons, threat to the Yuvaraja and siege of town. तथा च गर्गः द्विमण्डलपरीवेषः सेनापतिभयङ्करः । युद्धं सुदारुणं कुर्याद्दृश्यते मण्डलैस्त्रिभिः ॥ वृष्टिस्त्र्यहेण मासेन विग्रहो वा ग्रहेन्दुभनिरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाऽशुभं राज्ञः ॥११॥

292 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. Sl. 12-15. Sloka 11.—When a planet (from Mars onwards) and the Moon are encircled by haloes, i. e. when a planet and a star are enclosed within the halo round the Moon, there will be rain within three days, or a war in a month. It is inauspicious to a king, if the lord of his Lagna or of the sign occupied by his natal star is enclosed within the halo. तथा च गर्गः त्रीणि यत्रावरुध्येरन्नक्षत्रं चन्द्रमा ग्रहः । त्र्यहेण वर्षतीन्द्रश्च मासाद्वा जायते भयम् ॥ परिवेषमण्डलगत्तो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाशकरः । जनयति च वातवृष्टिं स्थावरकृषिकृद्भिहन्ता च ॥१२॥ भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्रभयम् । जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा ॥१३॥ मन्त्रिस्थावरलेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च । शुक्रे यायिक्षत्रियराज्ञीपीडा प्रियं चान्नम् ॥१४॥ क्षुदनलमृत्युनराधिपशस्त्रेभ्यो जायते भयं केतौ । परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयं च ॥१५॥ Slokas 12-15.—Saturn inside a halo destroys base corn such as Priyangu, causes stormy rain and ruins trees and agriculturists. Mars inside it causes misery to boys (princes ?), commanders of armies and armies ; he occasions danger from fire and weapons. Jupiter under the same circumstances engenders trouble to royal pre- ceptors, ministers and kings. Mercury bestows prosperity on ministers, trees and writers and gives good rain. Venus is harmful to the marchers, Kshatriyas and queens, and makes food very costly. When Ketu is similarly situated, there will be danger from famine, fire, death, king and weapons. Rahu causes trouble to children in the womb, disease and danger to king.

Adh. XXXIV. Sl. 16-18] चतुस्त्रिंशोऽध्यायः 293 तथा च समाससंहितायाम् बलपपुरोहितनरपतिकृषिकृत्पीडा क्रमेण परिविष्टैः । कुजगुरुसितार्कपुत्रैः सौम्येन तु मन्त्रिपरिवृद्धिः ॥ केतोः शस्त्रोद्योगो राहोः परिवेषणेन रोगभयम् । युद्धक्षुद्भयनृपनाशं व्याध्यादिभिः क्रमशः ॥ युद्धानि विजानीयात्परिवेषाभ्यन्तरे द्वयोर्ग्रहयोः । दिवसकृतः शशिनो वा क्षुद्वृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् ॥१६॥ याति चतुर्षु नरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः । प्रलयमिव विद्धि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु ॥१७॥ Slokas 16-17.—If there be two planets within the halo of the Sun or the Moon, one should predict wars ; if there be three planets, impending famine and drought ; if four, the king with his preceptors and ministers will die ; and if five or more, know that something similar to the dissolution of the universe will be the result. ताराग्रहस्य कुर्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्रवधम् । नक्षत्राणामथवा यदि केतोर्नोदयो भवति ॥१८॥ Slokas 18.—If a non-luminary or an asterism has got an independent halo around it, there will be the destruction of a king, provided there is no appearance of a Ketu at the time. तथा च काश्यपः परिवेषाभ्यन्तरगौ द्वौ ग्रहौ यायिनागरौ । युद्धं च भवति क्षिप्रं घोररूपं सुदारुणम् ॥ मण्डलान्तरिताः पञ्च जगतः संक्षयावहाः : । अथ ताराग्रहस्यैव नक्षत्राणामथापि वा । परिवेषो यदा दृश्यस्तदा नरपतेर्वधः । यदि केतूदयो न स्यादन्यथा तद्गदत्फलम् ॥

294 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXIV. 19-23. विप्रक्षत्रियविट्शूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः । श्रेणीपुरकोशानां पञ्चम्यादिष्वशुभकारी ॥१९॥ युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोषकरः । पुररोधो द्वादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् ॥२०॥ नरपतिपत्नीपीडा परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्दश्याम् । कुर्यात्तु पञ्चदश्यां पीडां मनुजाधिपस्यैव ॥२१॥ Slokas 19-21. — On the first four days of a lunar month, a halo destroys severally Brahmins, Kshatriyas, Vaisyas and Sudras ; on the 5th, 6th and 7th days, trade guild, town and royal treasury, respectively ; on the 8th day, Yuvaraja ; on the 9th, 10th and 11th, it is harmful to the king ; on the 12th, it causes a town to be besieged ; on the 13th, mutiny in the army ; on the 14th, danger to the queen ; and on the 15th, to the king himself. नागरकाणामभ्यन्तरस्थिता यायिनां च बाह्यस्था । परिवेषमध्यरेखा विज्ञेयाक्रन्दसाराणाम् ॥२२॥ रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजयस्तेषाम् । स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जयस्तेषाम् ॥२३॥ Slokas 22-23. — The line in the interior of a halo pertains to kings staying in town ; one in its exterior, to the marchers ; and the central one, to the allies coming to the rescue. A line which is blood-red or dark and rough denotes defeat to those kings whom it represents, while that which is glossy, white and lustrous, indicates victory to those kings whose line it happens to be. Thus ends the Thirtyfourth Adhyaya on 'Halos.'

Adh XXXV. Sl. 1-3.] पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 295 इन्द्रायुधलक्षणाध्यायः ॥३५॥ Signs of Rainbows. सूर्यस्य विविधवर्णाः पवनेन विघाट्टिताः कराः साभ्रे । वियति धनुःसंस्थाना ये दृश्यन्ते तदिन्द्रधनुः ॥१॥ Sloka 1.—The rays of the Sun which have various colours, being thrown back by the wind in a cloudy sky, are seen in the form of a bow which is called the Rainbow. केचिदनन्तकुलोरगनिःश्वासोद्भूतमाहुराचार्याः । तद्यायिनां नृपाणामभिमुखमजयावहं भवति ॥२॥ Sloka 2.—Some sages declare that the rainbow is caused by the breath of the descendants of Anantha, the King of serpents. The rainbow appearing in front of kings starting on an expedition brings about their defeat. तथा च काश्यपः अनन्तकुलजाता ये पन्नगाः कामरूपिणः । तेषां निःश्वाससम्भूतमिन्द्रचापं प्रचक्षते ॥ अच्छिन्नमवनिगाढं द्युतिमत् स्निग्धं घनं विविधवर्णम् । द्विरुदितमनुलोमं च प्रशस्तमम्भः प्रयच्छति च ॥३॥ Sloka 3.—A rainbow which, being unbroken, bright and glossy, thick and multi-coloured, touches the ground at both ends, appears double and is behind persons, conduces to weal and yields rain. Some interpret द्विरुदितमनुलोमं as—of the two rainbows, if one is in the north and the other in the south, it is प्रतिलोम i. e., contrary to each other, while, if they are in the same direction, it is अनुलोम . But this interpretation in the light of Garga seems to be wrong.

296 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXV. Sl. 4. तथा च ऋषिपुत्र आह द्विरुत्तरमविच्छिन्नं स्निग्धमिन्द्रायुधं महत् । पृष्ठतो विजयाय स्याद्विच्छिन्नं परुषं न तु ॥ तथा च नन्दी आह बहुवर्णमविच्छिन्नं द्विरुन्नतं स्निग्धममरपतिचापम् । पश्चात्पार्श्वे वापि प्रयाणकाले रिपुवधाय ॥ तथा च बृहस्पतिः नीलताम्रमविच्छिन्नं द्विगुणं सिद्धमायतम् । पृष्ठतः पार्श्वयोर्वापि जयायेन्द्रधनुर्भवेत् ॥ तथा च गर्गोक्तमयूरचित्रके पठ्यते । पूर्वस्यां दिशि सङ्ग्रामे भवतीन्द्रधनुर्यदि । पश्चिमे च प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते सङ्ग्रामे पश्चादिन्द्रधनुर्भवेत् । पूर्वेण तु प्रयातानां जयस्तत्र न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते संग्रामे वामपार्श्वे च पृष्ठतः । धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं जयस्तेषां न संशयः ॥ येषां प्रवृत्ते संग्रामे पुरस्ताद्दक्षिणेन वा । धनुः प्रादुर्भवेदैन्द्रं वधं तेषां विनिर्दिशेत् ॥ पश्चिमे तु दिशो भागे भवतीन्द्रधनुर्यदि । समेघगगनं स्निग्धं वैदूर्यविमलद्युति ॥ विद्युच्च निर्मला भाति पूर्वे वायुर्यदा भवेत् । सप्तरात्रं महावर्षं निर्दिशेद्दैवचिन्तकः ॥ विदिगुद्भूतं दिक्स्वामिनाशनं व्यभ्रजं मरककारि । पाटलपीतकनीलैः शस्त्राग्निक्षुत्कृता दोषाः ॥४॥ Sloka 4.—A rainbow that appears in an intermediate direction destroys the lord of that particular region ; one seen in a cloudless sky causes pestilence and one that is pink, yellow and blue produces evils from war, fire and famine respectively. For the lords of the several quarters, see Chapter LXXXVI—

Adh. XXXV. Sl. 5-8.] पञ्चत्रिंशोऽध्यायः 297 जलमध्येऽनावृष्टिर्भुवि सस्यवधस्तरौ स्थिते व्याधिः । वाल्मीके शस्त्रभयं निशि सचिववधाय धनुरैन्द्रम् ॥५॥ Sloka 5.—A rainbow seen in the middle of water causes drought ; on land, destruction of crops ; on a tree, disease ; on an anthill, danger from weapons ; and at night, the death of a minister. वृष्टिं करोत्यवृष्ट्यां वृष्टिं वृष्ट्यां निवारयत्यैन्द्रयाम् । पश्चात्सदैव वृष्टिं कुलिशभृतश्चापमाचष्टे ॥६॥ Sloka 6.—One seen in the east when there is no rain produces rain and vice versa ; and in the west, it always indicates rain. चापं मघोनः कुरुते निशायामाखण्डलायां दिशि भूपपीडाम् । याम्यापरोदक्प्रभवं निहन्यात्सेनापतिं नायकमन्त्रिणौ च ॥७॥ Sloka 7.—A rainbow seen at night in the east causes ill-health to the king ; and in the south, west and north, it destroys the commander-in-chief, a leading person and a minister respectively. तथा च काश्यपः अवृष्टौ वर्षणं कुर्यादैन्द्रीं दिशमुपाश्रितम् । पश्चिमायां महद्वर्षं करोतीन्द्रधनुः सदा ॥ रात्रौ चेद् दृश्यते पूर्वं भयं नरपतेर्भवेत् । याम्यायां बलमुख्यश्च विनाशमभिगच्छति ॥ पश्चिमायां प्रधानस्य सौम्यायां मन्त्रिणो वधः । स्निग्धवर्णैर्घनैः शुभ्रैर्वारुण्यां दिशि दृश्यते ॥ बहुदकं सुभिक्षं च शिवं सस्यप्रदं भवेत् । निशि सुरचापं सितवर्णाद्यं जनयति पीडां द्विजपूर्वाणाम् । भवति च यस्यां दिशि तद्दिश्यं नरपतिमुख्यं न चिराद्धन्यात् ॥८॥ Sloka 8.—At night, the rainbow in white, red, yellow and dark colours engenders suffering to Brahmins and

298 बृहत्संहितायाम् [Adh. XXXVI. Sl. 1-3. other classes in their order. In whichever quarter it is observed, it will kill the chief monarch of that region erelong. Thus ends the 35th Adhyaya on ‘Signs of Rainbows.’ गन्धर्वनगरलक्षणाध्यायः ॥३६॥ An Aerial City. उदगादिपुरोहितनृपबलपतियुवराजदोषदं खपुरम् । सितरक्तपीतकृष्णं विप्रादीनामभावाय ॥१॥ Sloka 1.—An aerial city seen in the four quarters beginning with the north is harmful to the royal priests, kings, commanders of armies and the Yuvaraja respecti- vely. Similarly, one with white, red, yellow or dark colour tends to the annihilation of the Brahmins, Kshatri- yas, Vaisyas or Sudras as the case may be. नागरनृपतिजयावहमुदग्विदिकस्थं विवर्णनाशाय । शान्ताशायां दृष्टं सतोरणं नृपतिविजयाय ॥२॥ Sloka 2.—An aerial city seen in the north confers victory on the kings defending towns; in the intermediate quarters, it is for the destruction of persons of mixed castes; and one with triumphal arches in a quarter not facing the Sun, for the victory of kings. सर्वदिगुत्थं सततोत्थितं च भयदं नरेन्द्रराष्ट्राणाम् । चौराटाविकान् हन्याद्धूमानलशक्रचापाभम् ॥३॥ Sloka 3.—One arising in all directions and at all times bodes ill to the kings and countries; and one resem- bling smoke, fire and rainbow, destroys robbers and foresters.

XXXVI. 4-5. XXXVII. 1-2] सप्तत्रिंशोऽध्यायः 299 गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिपातवातकरम् । दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वामेऽरिभयं जयः सव्ये ॥४॥ Sloka 4.—One of faded colour occasions the fall of thunderbolts and storm ; if it is in a blasted region (facing the Sun), a king will die ; if to the left, it produces menace of enemies ; and if to the right, it confers victory. For दीप्त, refer to Adhyaya LXXXVI-12, infra. अनेकवर्णाकृति खे प्रकाशते पुरं पताकाध्वजतोरणान्वितम् । यदा तदा नागमनुष्यवाजिनां पिबत्यसृग्भूरि रणे वसुन्धरा ॥५॥ Sloka 5.—When a multi-coloured aerial city, taking various shapes, shines in the sky with streamers, banners and gateways, the Earth will drink in plenty the blood of elephants, human beings and horses in battle. तथा च काश्यपः । बहुवर्णं पताकाढ्यं गन्धर्वनगरं महत् । दृष्टं प्रजाक्षयकरं संग्रामे लोमहर्षणम् ॥ Thus ends the 36th Adhyaya on ‘an aerial city.’ प्रतिसूर्यलक्षणाध्यायः ॥३७॥ Mock-Suns. प्रतिसूर्यकः प्रशस्तो दिवसकृतृतुवर्णसप्रभः स्निग्धः । वैदूर्यनिभः स्वच्छः शुक्लश्च क्षेमसौभिक्षः ॥१॥ Sloka 1.—A mock-Sun is auspicious, if it is glossy and possessing the colour appropriate for the Sun in the season (vide Adh. III—23 & 24 supra.); if it possesses the lustre of beryl, is white or bright, it causes happiness and plenty. पीतो व्याधिं जनयत्यशोकरूपश्च शस्त्रकोपाय । प्रतिसूर्याणां माला दस्युभयातङ्कनृपहन्त्री ॥२॥

500 बृहत्संहितायाम् [XXXVII. 3. XXXVIII. Sloka 2.—A yellow mock-Sun produces disease ; one of the colour of the Asoka.blossom (red) leads to the clash of weapons; and a row of mock-Suns tends to danger from robbers, to disease and destruction of kings. दिवसकृतः प्रतिसूर्यो जलकृदुदग्दक्षिणे स्थितोऽनिलकृत् । उभयस्थः सलिलभयं नृपमुपरि निहन्त्यधो जनहा ॥३॥ Sloka 3.—When a mock-Sun appears to the north of the Sun, it gives rain ; to the south, a strong wind ; on both sides, danger from water ; the same appearing above the Sun, destroys the king ; and below, the people. This sloka has already appeared in the 3rd Adhyaya as Sloka 37. In the morning for about three hours, when there are thin clouds near the Sun, there appears another Sun as it were, on account of the Sun's rays (reflected in the clouds). This is called a mock-Sun. This may happen likewise in the evening also. तथा च काश्यपः याम्ये वातप्रदो ज्ञेय उत्तरे वृष्टिदो रवेः । उभयोः पार्श्वयोर्भाति सलिलं भूरि यच्छति ॥ तथा च पराशरः दीप्ताग्निवर्णः कनकप्रभो वा सन्ध्यासु चेद्भास्करमावृणोति । कम्पेत भूः क्षात्यपतेन्महोल्का नृपो विनश्येत् सहितः प्रजाभिः ॥ सन्ध्यासमीपे यदि भास्करस्य दृश्येत माला प्रतिसूर्यकाणाम् । सर्पा भवेयुः प्रचुराश्च चौरा रोगाश्च घोरा विविधप्रकाराः ॥ प्रत्यर्कमिन्द्रायुधमत्स्यदण्डाः सविद्युदभ्राशनिवर्षवाताः । भवन्त्यभीक्ष्णं दिनरात्रिसन्धौ भयं तदा भूमिपतेर्वधः स्यात् ॥ Thus ends the 37th Adhyaya on 'Mock-Suns.'

रजोलक्षणम् ॥३८॥ Haze.

This Adhyaya is reported to be not Varahamihira's, but an interpolation.

Adh. XXXVIII. Sl. 1-5.] अष्टात्रिंशोऽध्यायः 301 कथयन्ति पार्थिववधं रजसा घनतिमिरसञ्चयनिभेन । अविभाव्यमानगिरिपुरतरवः सर्वा दिशश्छन्नाः ॥१॥ Sloka 1.—They say that a king will be slain when all the quarters are screened by dust, resembling the mass of pitch darkness, so as to make the mountains, cities and trees indistinguishable, यस्यां दिशि धूमचयः प्राक् प्रभवति नाशमेति वा यस्याम् । आगच्छति सप्ताहात् तत्रैव भयं न सन्देहः ॥२॥ Sloka 2.—There will undoubtedly be danger within a week to that quarter wherein a mass of smoke appears at first or disappears. श्वेते रजोघनौघे पीडा स्यान्मन्त्रिजनपदानां च । न चिरात्प्रकोपमुपयाति शस्त्रमतिसङ्कुला सिद्धिः ॥३॥ Sloka 3.—When the mass of the clouds of dust is white, there is suffering in store for ministers and subjects alike, and before long weapons will begin their work of destruction and peace will be restored with very great difficulty (after confusion has set in). अर्कोदये विजृम्भति यदि दिनमेकं दिनद्वयं वाऽपि । स्थगयन्निव गगनतलं भयमत्युग्रं निवेदयति ॥४॥ Sloka 4.—Dust appearing prominently, covering, as it were, the sky completely at Sunrise for a day or two successively, augurs terrible disaster. अनवरतसञ्चयवहं रजनीमेकां प्रधाननृपहन्तृ । क्षेमाय च शेषाणां विचक्षणानां नरेन्द्राणाम् ॥५॥ Sloka 5.—Dust appearing in a mass throughout a night brings about the death of leading sovereigns, but bestows prosperity on other clever kings.

302 बृहत्संहितायाम् [XXXVIII. 6-8. XXXIX. 1 रजनीद्वयं विसर्पति यस्मिन् राष्ट्रे रजोधनं बहुलम् । परचक्रस्यागमनं तस्मिन्नपि सन्निबोद्धव्यम् ॥६॥ Sloka 6.—When a thick cloud of dust spreads over a kingdom for two nights successively, it should be under- stood that the country will be the victim of foreign in- vasion. निपतति रजनीत्रितयं चतुष्कमप्यन्नरसविनाशाय । राज्ञां सैन्यक्षोभो रजसि भवेत् पञ्चरात्रभवे ॥७॥ Sloka 7.—If dust falls continuously for three or even four nights, food-grains and liquid-substances will be destroyed; and if for five nights, there will be mutiny in the forces of kings. केत्वाद्युदयविमुक्तं यदा रजो भवति तीव्रभयदायि । शिशिरादन्यत्रर्त्तौ फलमविकुलमाहुराचार्याः ॥८॥ Sloka 8.—Dust augurs terrible danger only when it is independent of the rise of Ketus, etc. The sages declare that the effects will be fully realised only in seasons other than winter. Thus ends the 38th Adhyaya on 'Haze.' निर्घातलक्षणाध्यायः ॥३९॥ Hurricane. पवनः पवनाभिहतो गगनादवनौ यदा समापतति । भवति तदा निर्घातः स च पापो दीप्तविहगरुतः ॥१॥ Sloka 1.—When a wind struck by another dashes against the earth from the sky, a portentous thunder is produced. It is harmful when it is attended by the harsh cries of birds facing the Sun.

Adh. XXXIX. Sl. 2-5] एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः 303 तथा च गर्गः यदान्तरिक्षे बलवान् मारुतो मारुताहतः । पतत्यधः स निर्घातो भवेदनिलसम्भवः ॥ अर्कोदयेऽधिकरणिकन्नृपधनियोधाङ्गनावाणिग्वेश्याः । आप्रहरांशेऽजाविकमुपहन्याच्छूद्रपौरांश्च ॥२॥ आमध्याह्नाद्राजोपसेविनो ब्राह्मणांश्च पीडयति । वैश्यजलदांस्तृतीये चौरान् प्रहरे चतुर्थे तु ॥३॥ अस्तं याते नीचान् प्रथमे यामे निहन्ति सस्यानि । रात्रौ द्वितीयामे पिशाचसङ्घान् निपीडयति ॥४॥ तुरगकरिणस्तृतीये विनिहन्याद्यायिनश्चतुर्थे च । भैरवजर्जरशब्दो याति यतस्तां दिशं हन्ति ॥५॥ Slokas 2-5.—At Sunrise such a thunder destroys judges, kings, moneyed persons, warriors, women, traders and courtezans ; in the first (watch of the day) period of three hours after Sunrise, goats, sheep, Sudras and citi- zens ; in the second watch, kings’ servants and Brahmins; in the third watch, merchants and clouds ; in the fourth, thieves; at Sunset, iniquitous persons ; in the first watch of the night, crops ; in the second, groups of goblins ; in the third, horses and elephants; and in the fourth, mar- chers. The direction from which issues the sound, terrific and hollow (like that of a breaking pot), is destroyed. तथा च समाससंहितायाम् । निर्घातोऽहोरात्रेण हन्ति नृपपौरभृत्यराष्ट्रजनान् । तस्करविप्रांश्चार्कोदयाद्दिशं पतति यस्याम् ॥ तथा च गर्गः यदा सूर्योदये प्राप्ते निर्घातः श्रूयते भुवि । क्षत्रिणा योषमुख्याश्च पीड्यन्तेऽत्र न संशयः ॥ प्रहरांशे तथा वैश्यान् हन्याद्राजोजीविनस्तथा । परिमृते हरौ वैश्या अपराह्णे तु दस्यवः ॥