दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
मां वसुमतीं च मातरं कथाशेषावेव श्रोष्यथेति ज्ञात्वा पानीयमपि पथि-
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ४६७ त्तिस्त्वयाद्यापि विज्ञायते' इति । श्रुत्वा मुनिरवदत्—'राजन्, राजवाहन- प्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा अनेकान्दुर्जय्याञ्शत्रून्विजित्य दिग्विजयं विधाय भूवलयं वशीकृत्य चम्पायामेकत्र स्थिताः । तवाज्ञापत्रमादाय तदानय- नाय प्रेष्यन्तां शीघ्रमेव सेवकाः' इति मुनिवचनमाकर्ण्य भवदाकारणा- याज्ञापत्रं प्रेषितमस्ति । अतः परं चेत्क्षणमपि यूयं विलम्बं विधास्यथ ततो मां वसुमतीं च मातरं कथाशेषावेव श्रोष्यथेति ज्ञात्वा पानीयमपि पथि- भूत्वा पेयम्, इति । (६) एवं पितुराज्ञापत्रं मूर्ध्नि विधृत्य गच्छेमेति निश्चयं चक्रुः। अथ वशीकृतराज्यरक्षापर्याप्तानि सैन्यानि समर्थतरान्पुरुषानाप्तान्स्थाने स्थाने नियुज्य कियता सैन्येन मार्गरक्षां विधाय पूर्ववैरिणं मालवेशं मानसारं पराजित्य तदपि राज्यं वशीकृत्य पुष्पपुरे राज्ञो राजहंसस्य देव्या वसु मत्याश्च पादान्नमस्यामः । एवं निश्चित्य स्वस्वभार्यासंयुताः परिमितेन सैन्येन मालवेशं प्रति प्रस्थिताः । प्राप्य चोज्जयिनीं तदैव सहायभूतै- स्तैः कुमारैः परिवृतेन राजवाहनेनातिबलवानपि मालवेशो मानसारः प्रत्ययाद्विश्वासात् । आसन्नवर्त्तिनि समीपमागते । अवधौ युष्मत्समागमनिर्दिष्ट- दिवसे । कथाशेषौ मृतौ । पानीयमपीति-आज्ञापत्रप्राप्त्यनन्तरमेव प्रस्थानं विधेयम् पिपासापि चेत्तदा बाधेत तदा मार्गे निष्क्रम्यैव जलं पेयमिति भावः । (६) वशीकृतेति-वशीकृतानामधीनानां राज्यानां रक्षायै पर्याप्तानि जानते हैं ?' मुनिवरने सुनकर उत्तर दिया—'राजन् ! राजवाहन आदि सभी कुमार- गण अनेक दुर्जय शत्रुओंको जीतकर दिग्विजयका विधान करके पृथ्वीमण्डलको वशमें करके, अधुना चम्पानगरीमें एकत्र हुए हैं । अपना आज्ञापत्र देकर उनको बुलानेके लिये सेवकोंको भी शीघ्र भेजिये।' ऐसे मुनिके वचनोंको सुनकर आप लोगोंको बुलानेके लिये आज्ञापत्र भेजा है । इसमें यदि आप लोग क्षण भर भी विलम्ब करेंगे तो मुझे और माता वसुमतीका कथाशेष ही सुनेंगे । आप लोग जल भी मार्गमें ही पीजियेगा । (६) ऐसी पिताकी आज्ञाको शिरपर धारण करके 'चलना चाहिये' यह निश्चय किया । तत्पश्चात् जीते हुए राज्योंमें पर्याप्त रक्षा करके, प्रचुर सेनाको, समर्थ आत्मीय- जनोंको स्थान-स्थानपर नियुक्त करके, कुछ सेनासे मार्गकी रक्षा करके, पूर्ववैरी माल- वेश मानसारको पराजित करके, उसके राज्यको आत्मसात करके, पुष्पपुरमें राज- हंस और देवी वसुमतीके चरणोंको प्रणाम करेंगे । ऐसा निश्चय करके अपनी-अपनी स्त्रियोंके साथ, परिमित सेनाके साथ मालवेशके प्रति चल पड़े । उज्जैयिनी नगरीमें Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
४६८ | दशकुमारचरितम् ।
क्षणेन पराजिग्ये निहतश्च। ततस्तद्दुहितरमवन्तिसुन्दरीं समादाय चण्डव- र्मणा तन्मन्त्रिणा पूर्वं कारागृहे रक्षितं पुष्पोद्भवं कुमारं सकुदुम्बं तत उन्मो- चितं सह नीत्वा मालवेन्द्रराज्ये वशीकृत्य तद्रक्षणाय कांश्चित्सैन्यसहिता- न्मन्त्रिणो नियुज्यावशिष्टपरिमितसैन्यसहितास्ते कुमाराः पुष्पपुरं समेत्य राजवाहनं पुरस्कृत्य तस्य राजहंसस्य मातुर्वसुमत्याश्च चरणानभिवन्दित- वन्तः। तौ च पुत्रसमागमं प्राप्य परमानन्दमधिगतौ। ततो राज्ञो वसुस- त्याश्च देव्याः समक्षं वामदेवो राजवाहनप्रमुखानां दशानामपि कुमाराणा- मभिलाषं विज्ञाय तानाज्ञापयत्-'भवन्तः सर्वेऽप्येकवारं गत्वा स्त्रानि स्वानि राज्यानि न्यायेन परिपालयन्तु। पुनर्यदेच्छा भवति तदा पित्रोश्चरणाभि- वन्दनायागन्तव्यम्' इति। ततस्ते सर्वेऽपि कुमारास्तन्मुनिवचनं शिरस्या- धाय तं प्रणम्य पितरौ च, गत्वा दिग्विजयं विधाय प्रत्यागमनान्ते स्वस्व-
समर्थानि। आप्तान् विश्वस्तान्। परिमितेन स्वल्पेन। तद्दुहितरं मानसार- नन्दिनीम्। ततः कारागारात्। तौ च-वसुमतीराजहंसौ। तान् कुमारान्। अतिदुर्घटानि दुःसाध्यानि। मनुजमनोरथाधिकं यत्तु मनुष्या मनसापि कल्पयितुं
पहुँचकर उन्हीं कुमारोंकी सहायतासे, परिमित सेनासे बलवान मालवेश मानसारको क्षणभरमें पराजित करके मार डाला। तत्पश्चात् उस मालवेशकी कन्या अवन्तिसुन्दरीको लेकर उसके मन्त्री चण्डवर्माको जो पहिलेसे ही कारागारमें बन्द था उस पुष्पोद्भव- कुमारको कुटुम्ब सहित मुक्त करके अपने साथ लेकर और मालवेन्द्रके राज्यको अधीन करके, उसकी रक्षाके लिये कुछ सेनाके साथ आत्मीय सचिवको वहां नियुक्त करके, कुछ परिमित सेनाके साथ वे कुमारगण पुष्पपुरमें आकर, राजवाहनको आगे करके, उन राजा राजहंस और रानी वसुमतीके चरणोंको उन कुमारोंने खूब अभिनन्दन किया । वे दोनों राजा-रानी भी पुत्रोंकी प्राप्तिपर बड़े हर्षित हुए। तब फिर राजा और रानी वसुमतीके समक्ष वामदेवमुनिने दशों कुमार राजवाहन आदिके मनोगत अभिलाषको जानकर कहा-'आप लोग फिर एक बार अपने-अपने राज्यका न्यायपूर्वक शासन करें और पुनः जब आप लोगोंकी इच्छा होवे तब पिता-माताके चरणस्पर्शको आवें।' ततः वे सब राजकुमार उन मुनि-वचनोंको शिरपर धारण करके तथा उन्हें और माता-पिताको प्रणाम करके चले गये। जाकर दिग्विजयका विधान करके लौट आये और अपने-अपने वृत्तान्तको अलग-अलग मुनिराजसे उन कुमारोंने निवेदित किया। माता-पिता भी, कुमारोंके दुःसाध्य चरित तथा पराक्रमोंको सुनकर परम प्रमुदित हुए। तब राजा राजहंसने मुनिवरसे निवेदन किया-'हे भगवन्!
वृत्तं पृथक्पृथङ्मुनिसमक्षं न्यवेदयन् । पितरौ च कुमाराणां निजपराक्रमा- वबोधकान्यतिदुर्घटानि चरितान्याकर्ण्य परमानन्दमाप्नुताम् । ततो राजा मुनिं सविनयं व्यजिज्ञपत्—'भगवन्, तव प्रसादादस्माभिर्मनुजमनोरथा- धिकमवाङ्मनसगोचरं सुखमधिगतम् । अतः परं मम स्वामिचरणसंनिधौ वानप्रस्थाश्रममधिगत्यात्मसाधनमेव विधातुमुचितम् । अतः पुष्पपुरराज्ये मानसारराज्ये च राजवाहनमभिषिच्यावशिष्टानि राज्यानि नवभ्यः कुमा- रेभ्यो यथोदितं संप्रदाय ते कुमारा राजवाहनाज्ञाविधायिनस्तदेकगत्या वर्तमानाश्चतुरुदधिमेखलां वसुंधरां समुद्धृत्य कण्टकानुपभुञ्जन्ति तथा विधेयं स्वामिना' इति । तेषां तत्पितृर्वानप्रस्थाश्रमग्रहमोपक्रमनिषेधे भूयां- समाग्रहं विलोक्य मुनिस्तानवदत्—'भोः कुमारकाः, अयं युष्मज्जनक एत- द्वयःसमुचिते पथि वर्तमानः कायक्लेशं विनैव मदाश्रमस्थो वानप्रस्थाश्र- माश्रयणं चिकीर्षुः सर्वथा भवद्भिर्न निवारणीयः । अत्र स्थितस्त्वयं भग- नार्हन्ति इति भावः । अवाङ्मनसगोचरम् अनिर्वाच्यमचिन्त्यञ्च । स्वामिचरण- सन्निधौ भवत्पादसमीपे । आत्मसाधनमात्मसाक्षात्कारः । परमात्मचिन्तनं वा । यथोदितं तेषां वचनानुसारेण । स्वामिना भवता वामदेवेनेत्यर्थः । तेषां कुमारा- णाम् । एतद्वयःसमुचिते वार्द्धक्योचिते पथि मार्गे । वानप्रस्थाश्रमग्रहणयोग्ये- आपकी कृपासे हमने मनुष्यके कल्पनातीत मनोरथोंके सुखके अनुभवको किया । अब हमारी इच्छा है कि आपके चरणके समीपमें वानप्रस्थाश्रम ग्रहण कर, योग साधन करनेके औचित्यकी प्रतीति होती है । इस कारण पुष्पपुर राज्य और मानसारके राज्यपर राजवाहनका राज्याभिषेक करके, शेष राज्योंपर नव कुमारोंको, जिस राज्यको जो कुमार चाहे उसे वह राज्य देकर उन कुमारोंको राजवाहनकी आज्ञा माननेवाला बनाकर, एकमत होकर उन लोगोंको चारों समुद्रोंकी करधनीवाली भूमिके भारको ग्रहण करनेवाला बनाकर, राज्यकण्टकोंको निकालकर राज्यसुखको वे लोग भोगें ऐसा ही विधान आपके द्वारा होना चाहिये' । पिताकी ऐसी इच्छापर उन कुमारोंने वानप्रस्थ ग्रहण न करनेके लिये अति आग्रह किया । ऐसी अवस्था देखकर वामदेवमुनिने उन कुमारोंसे कहा—'हे कुमारो ! ये आपके पिताजी अपनी अवस्थाके अनुरूप मार्गपर चलनेवाले हैं । शरीर-कष्टके बिना ही मेरे आश्रममें रहकर वानप्रस्थाश्रमका आश्रयण करना चाहते हैं, अतः आप लोगोंके द्वारा इनकी यह इच्छाका दमन न किया जाय । यहाँ रहकर ये ईश्वर-चिन्तन करके भगवद्भक्ति प्राप्त करेंगे । आप लोग पिताके साथ रहकर सुख न पावेंगे ।' महर्षि वामदेवकी आज्ञा प्राप्त कर उन कुमारोंने, पिता राजहंसको वानप्रस्थ
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF
४७० दशकुमारचरितम्।
वद्भक्तिमुपलप्स्यते। भवन्तश्च पितृसन्निधौ न सुखमवाप्स्यन्ति' इति। महर्षेराज्ञामधिगम्य ते पितुर्बानप्रस्थाश्रमाधिगमप्रतिषेधाग्रहमत्यजन्। राजवाहनं पुष्पपुरेऽवस्थाप्य तदनुज्ञया सर्वेऽपि परिजनाः स्वानि स्वानि राज्यानि प्रतिपाल्य स्वेच्छया पित्रोः समीपे गतागतमकुर्वन्। एवमव- स्थितास्ते राजवाहनप्रमुखाः सर्वेऽपि कुमारा राजवाहनाज्ञया सर्वमपि वसुधावलंयं न्यायेन परिपालयन्तः परस्परमैकमत्येन वर्तमानाः पुरंदर- प्रभृतिभिरप्यतिदुर्लभानि राज्यसुखान्वन्वभूवन्। इति श्रीमद्दामहोपाध्यायकविकुलसार्वभौमनिखिलविद्याकुमुदिनी- शर्वरीश्वरसरस्वतीनिःश्वसितकविदण्डिपण्डितविरचितं दशकुमारचरितं सम्पूर्णम्।
<center>—❧❦❧—</center>वयसि वर्तमान इति भावः। न सुखमवाप्स्यन्तीत्यस्यायं भावः—पितुः समीपे- ऽवस्थानेन भवतां स्वाधीनता न भविष्यति। स्वाधीनस्य यथा सुखं न तथा पराधीनस्येति। वानप्रस्थाश्रमाधिगमस्य वानप्रस्थाश्रमग्रहणस्य प्रतिषेधो निषे- धस्तस्याग्रहो निर्बन्धस्तम्। गतागतं यातायाताम्। वसुधावलंयं भूमण्डलम्। पूर्वबङ्गजनेद्योतिग्रामेऽस्मिन् धानुकशव्यके। कुब्जात्रेयमणवंश-प्रादुर्भूतो द्विजाग्रणीः॥ शशिभूषणतामाप्तास्तातो मे शशिभूषणः। जननी शारदादेवी काश्यापान्वयसम्भवा॥ महामहाद्युपाध्यायो द्वितीय इव गौतमः। स वामाचरणन्यायाचार्यवर्यो ममाग्रजः॥ ताराचरणनामाहं किङ्करोऽस्मि विपश्चिताम्। व्याख्यां दशकुमारस्य कौतुकेन व्यधामिमाम्॥ शाकेऽग्निरसस्र्त्विन्दुमिते मकरसंक्रमे। विश्वेशानुग्रहात्काश्यां समाप्तिसमयमागतम्॥ इति श्रीताराचरणभट्टाचार्यकृता बालविबोधिनी टीका समाप्ता।
आश्रम सेवन करनेसे न रोका—अपने हठको त्याग दिया। राजवाहनको पुष्पपुरमें राज्यसिंहासनपर बैठाकर वे सब अपने-अपने राज्यका शासन करने लगे। स्वेच्छासे कभी-कभी पिता-माताके दर्शनार्थ आ जाया करते। इस रीति से वे सभी कुमार राज्य- वाहनकी आज्ञासे पूरे भूमण्डलका न्यायसे शासन करने लगे। एकमत होकर राज्य करते हुए उन लोगों द्वारा, इन्द्रादि देवोंको जो सुख प्राप्त नहीं होते, वे अति दुर्लभ सुख- भोग भोगे गये। इस प्रकार पं० श्री केदारनाथशर्मा कृत 'बालक्रीड़ा' हिन्दी टीका समाप्त हुई।
<center>—❧❦❧—</center>Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF DATE DUE ०४१।२।८ ०४२।१।१७ २६५-२-२८ ०४३।५/२१ ०४५।८।१९ ०५५।२।२० ०५५।१२।९ ०५६।१।१० ०५६।३।११ ०५६।१०।५ ०५६।११।१७ a Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu
CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF दर्तानं. १०६३२ 891.21 DAN Acc. 10792 महेन्द्र संस्कृत विश्वविद्यालय वाल्मीकि विद्यापीठ पुस्तकालय
ऽप्रकल्प... १६ नवी कौमुदी... ...मिर कौमुदी... ...सन्तो - ... ... क. ... ... ... ... व्याख्योपेतम् ... हिन्दी व्याख्या सहित ८... प्रब... हिन्दी व्याख्या सहित ८-०० वेदान्त... विस्तृत हिन्दी टीका सहित ... हिन्दी टीका ... २-०० ... प्रकाश, म... सहित ६-०० ... सहित १२-०० मुद्राराक्षसं ... ... नोट्स सहित ८-०० ... नोट्स सहित ८-०० ... सहित १६-०० ...नाटकम् । ... व्याख्या सहित १... ... व्याख्या सहित १... ... हिन्दी व्याख्या सहित, ... ... प्रकाश व्याख्या सहित १... ...दकम् । प्रकाश ... सहित १... ...कौरवम् । प्रकाश ... सहित ... पार्वतीपरिणयः । प्रकाश, हिन्दी व्याख्या सहित ८... ...चारुमति... व्याख्या सहित ४... ... व्याख्या सहित १५...