भारतकोश
संग्रह पर लौटें

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

महापण्डित राहुल सांकृत्यायन द्वारा

DevanagariHindipublished213 पृष्ठ

१६—पियवग्गो जेतवन तीन भिक्षु २०९-अयोगे युञ्जमत्तानं योगस्मिञ्च अयोजयं । अत्थं हित्वा पियग्गाही पिहेत'त्तानुयोगिनं ॥१॥ (अयोगे युंजन्नात्मानं योगे चायोजयन् । अर्थं हित्वा प्रिय-ग्राही स्पृहयेदात्मानुयोगिनम् ॥१॥) २१०-मा पियेहि समागच्छि अप्पियेहि कदाचनं । पियानं अदस्सनं दुक्खं अप्पियानञ्च दस्सनं ॥२॥ (मा प्रियैः समागच्छ, अप्रियैः कदाचन । प्रियाणां अदर्शनं दुःखं, अप्रियाणां च दर्शनम् ॥२॥) २११-तस्मा पियं न कयिराथ पियापायो हि पापको । गन्था तेसं न विज्जन्ति येसं नत्थि पियाप्पियं ॥३॥ (तस्मात् प्रियं न कुर्यात्, प्रियापायो हि पापकः । ग्रन्थाः तेषां न विद्यन्ते येषां नास्ति प्रियाप्रियम् ॥३॥) ९६]

१६।५ ] पियवग्गो [ ९७ अनुवाद—अयोग(=अनासक्ति) में अपनेको लगानेवाले, योग (=आसक्ति) में न योग देनेवाले, अर्थ (=स्वार्थ) छोड प्रियका ग्रहण करनेवाले आत्माऽनुयोगी (पुरुष) की स्पृहा करे । प्रियोंका संग मत करो, और न कभी अप्रियों ही (का संग करो), प्रियोका न देखना दुःखद् होता है, और अप्रियोंका देखना (भी)। इसलिये प्रिय न बनावे, प्रियका नाश बुरा (लगता है); उनके (दिलमें) गाँठ नहीं पडती, जिनके प्रिय अप्रिय नहीं होते । जेतवन कोई कुटुम्बी २१२-पियतो जायते सोको पियतो जायते भयं । पियतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ? ॥४॥ (प्रियतो जायते शोकः प्रियतो जायते भयम् । प्रियतो विप्रमुक्तस्य नास्ति शोकः कुतो भयम् ?॥४॥) अनुवाद—प्रिय (वस्तु) से शोक उत्पन्न होता है, प्रियसे भय उत्पन्न होता है; प्रिय(के बन्धन) से जो मुक्त है, उसे शोक नहीं है, फिर भय कहाँसे (हो) ? जेतवन विशाखा (उपासिका) २१३-पेमतो जायते सोको पेमतो जायते भयं । पेमतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ? ॥५॥ (प्रेम्तो जायते शोकः प्रेम्तो जायते भयम् । प्रेम्तो विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ?॥५॥ ७

९८ ] धम्मपदं [ १६।८ अनुवाद—प्रेमसे शोक उत्पन्न होता है, प्रेमसे भय उत्पन्न होता है, प्रेमसे मुक्तको शोक नहीं, फिर भय कहाँसे ? वैशाली (कूटागारशाला) लिच्छवि लोग २१४-रतिया जायते सोको रतिया जायते भयं । रतिया विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ॥६॥ (रत्या जायते शोको रत्या जायते भयम् । रत्या विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ॥६॥) अनुवाद—रति(=राग) से शोक उत्पन्न होता है, रतिसे भय उत्पन्न होता है० । जेतवन अनित्यगन्धकुमार २१५-कामतो जायते सोको कामतो जायते भयं । कामतो विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ॥७॥ (कामतो जायते शोकः कामतो जायते भयम् । कामतो विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ? ॥७॥) अनुवाद—कामसे शोक उत्पन्न होता है० । जेतवन कोई ब्राह्मण २१६-तणहाय जायते सोको तणहाय जायते भयं । तणहाय विप्पमुत्तस्स नत्थि सोको कुतो भयं ?॥८॥ (तृष्णाया जायते शोकः तृष्णाया जायते भयम् । तृष्णाया विप्रमुक्तस्य नाऽस्ति शोकः कुतो भयम् ? ॥८॥)

१६।११ ] पियवग्गो [ ९९

अनुवाद—तृष्णासे शोक उत्पन्न होता है० । राजगृह (वेणुवन) पाँच सौ बालक २१७–सीलदस्सनसम्पन्नं धम्मट्ठं सच्चवादिनं । अत्तनो कम्म कुब्बानं तं जनो कुरुते पियं ॥६॥ ( शीलदर्शनसम्पन्नं धर्मिष्ठं सत्यवादिनम् । आत्मनः कर्म कुर्वाणं तं जनः कुरुते प्रियम् ॥९॥ ) अनुवाद—जो शील (=आचरण) और दर्शन (=विद्या) से सम्पन्न, धर्ममें स्थित, सत्यवादी और अपने कामको करनेवाला है, उस (पुरुष) को लोग प्रेम करते हैं । जेतवन (अनागामी) २१८–छन्दजातो अनक्खाते मनसा च फुटो सिया । कामेसु च अप्पटिबद्धचित्तो उद्धंसोतो 'ति वुच्चति ॥१०॥ ( छन्दजातोऽनाख्याते मनसा च स्फुरितः स्यात् । कामेषु चाऽप्रतिबद्धचित्त ऊर्ध्वस्रोता इत्युच्यते ॥१०॥ ) अनुवाद—जो अकथ्य (-वस्तु=निर्वाण) का अभिलाषी है, (उसमें) जिसका मन लगा है, कामो(=भोगों) में जिसका चित्त बद्ध नहीं, वह ऊर्ध्वस्र्रोत कहा जाता है । ऋषिपत्तन नन्दियपुत्त २१६–चिरप्पवासिं पुरिसं दूरतो सोत्थिमागतं । ञातिमित्ता सुहज्जा च अभिनन्दन्ति आगतं ॥११॥

१०० ] धम्मपदं [ १६।१२ ( चिरप्रवासिनं पुरुषं दूरतो स्वस्त्यागतम् । ज्ञातिमित्राणि सुहृदश्चाऽभिनन्दन्त्यागतम् ॥११॥ ) २२०--तथेव कतपुञ्ञम्पि अस्मा लोका परं गतं । पुञ्ञानि पतिगण्हन्ति पियं ञातीव आगतं ॥१२॥ ( तथैव कृतपुण्यमप्यस्मात् लोकात् परं गतम् । पुण्यानि प्रतिगृह्णन्ति प्रियं ज्ञातिमिवागतम् ॥१२॥ ) अनुवाद--चिर-प्रवासी (=चिर काल तक परदेशमें रहे) दूर (देश) से सानन्द लौटे पुरुषका, जातिवाले, मित्र और सुहृद् अभि- नन्दन करते हैं; इसी प्रकार पुण्यकर्मा (पुरुष) को इस लोकसे पर(लोक) में जानेपर, (उसके) पुण्य (कर्म) प्रिय जाति(वालों) की भाँति स्वीकार करते हैं। १६-प्रियवर्ग समाप्त

१४. बुद्धवग्गो (बुद्ध वर्ग)

१७—कोधवग्गो कपिलवस्तु ( न्यग्रोधाराम ) रोहिणी २२१-कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं संयोजनं सब्बमतिकम्मेय्य । तं नाम-रूपस्मिं असज्जमानं अकिञ्चनं नानुपतन्ति दुक्खा ॥ १॥ (क्रोधं जह्याद् विप्रजह्यात् मानं संयोजनं सर्वमतिक्रामेत् । तं नाम-रूपयोरसज्यमानं अकिंचनं नाऽनुपतन्ति दुःखानि ॥१॥) अनुवाद—क्रोधको छोड़े, अभिमानका त्याग करे, सारे संयोजनों (=बंधनों) से पार हो जाये, ऐसे नाम-रूपमें आसक्त न होनेवाले, तथा परिग्रहरहित (पुरुष)को दुःख संताप नहीं देते।

१०२ ] धम्मपदं [ १७।४ आळवी ( अग्गाळव चैत्य ) कोई भिक्षु २२२-यो वे उप्पतितं कोधं रथं भन्तं 'व धारये । तमहं सारथिं ब्रूमि, रस्मिग्गाहो इतरो जनो ॥२॥ ( यो वै उत्पतितं क्रोधं रथं भ्रान्तमिव धारयेत् । तमहं सारथिं ब्रवीमि, रश्मिग्राह इतरो जनः ॥२॥ ) अनुवाद—जो चढ़े क्रोधको भ्रमण करते रथकी भाँति पकड़ ले, उसे मैं सारथी कहता हूँ, दूसरे लोग लगाम पकड़नेवाले ( मात्र ) हैं । राजगृह ( वेणुवन ) उत्तरा ( उपासिका ) २२३-अक्कोधेन जिने कोधं असाधुं साधुना जिने । जिने कदरियं दानेन सच्चेन अलिकवादिनं ॥३॥ ( अक्रोधेन जयेत् क्रोधं, असाधुं साधुना जयेत् । जयेत् कदर्यं दानेन सत्येनाऽलीकवादिनम् ॥३॥ ) अनुवाद—अक्रोधसे क्रोधको जीते, असाधुको साधु (=भलाई ) से जीते, कृपणको दानसे जीते, झूठ बोलनेवालेको सत्यसे ( जीते ) । जेतवन महामोग्गलान ( थेर ) २२४-सच्चं भणे न कुज्झेय्य, दज्जा'प्पस्मिम्पि याचितो । एतेहि तीहि ठानेहि गच्छे देवान सन्तिके ॥४॥ ( सत्यं भणेत् न क्रुध्येत्, दद्यादल्पेऽपि याचितः । एतैस्त्रिभिः स्थानैः गच्छेद् देवानामान्तके ॥४॥ )

१७६ ] कोधवग्गो [ १०३ अनुवाद—सच बोले, क्रोध न करे, थोडा भी माँगनेपर दे, इन तीन बातोसे ( पुरुष ) देवताओके पास जाता है । साकेत (=अयोध्या ) ब्राह्मण २२५-अहिंसका ये मुनयो निच्चं कायेन संवुता । ते यन्ति अच्चुतं ठानं यत्थ गन्त्वा न सोचरे ॥५॥ ( अहिंसका ये मुनयो नित्यं कायेन संवृताः । ते यन्ति अच्युतं स्थानं यत्र गत्वा न शोचन्ति ॥५॥ ) अनुवाद—जो मुनि ( लोग ) अहिंसक, सदा कायामें संयम करनेवाले हैं, वह ( उस ) अच्युत स्थान (=जिस स्थान पर पहुँच फिर गिरना नहीं होता )को प्राप्त होते हैं, जहाँ जाकर फिर नहीं शोक किया जाता । राजगृह ( गृध्रकूट ) राजगृह-श्रेष्ठीका पुत्र २२६-सदा जागरमानानं अहोरत्तानुसिक्खिनं । निब्बाणं अधिमुत्तानं अत्थं गच्छन्ति आसवा ॥६॥ ( सदा जाग्रतां अहोरात्रं अनुशिक्षमाणानाम् । निर्वाणं अधिमुक्तानां अस्तं गच्छन्ति आस्रवाः ॥६॥ ) अनुवाद—जो सदा जागता (=सचेत ) रहता है, रातदिन ( उत्तम ) सीख सीखनेवाला होता है, और निर्वाण ( प्राप्त कर ) मुक्त हो गया है, उसके आस्रव (=चित्त मल ) अस्त हो जाते हैं ।

१०४ ] धम्मपदं [ १७।९ जेतवन अतुल (उपासक) २२७–पोराणमेतं अतुल ! नेतं अज्जतनामिव । निन्दन्ति तुण्हीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनं । मितभाणिनम्पि निन्दन्ति नत्थि लोके अनिन्दितो ॥७॥ ( पुराणमेतद् अतुल ! नैतद् अद्यतनमेव । निन्दन्ति तूष्णीमासीनं निन्दन्ति बहुभाणिनम् । मितभाणिनमपि निन्दन्ति नाऽस्ति लोकेऽनिन्दितः ॥७॥ ) २२८–न चाहु न च भविस्सन्ति न चेतरहि विज्जति । एकन्तं निन्दितो पोसो, एकन्तं वा पसंसितो ॥८॥ ( न चाऽभूत् न च भविष्यति न चैतर्हि विद्यते । एकान्तं निन्दितः पुरुष एकान्तं वा प्रशंसितः ॥८॥ ) अनुवाद—हे अतुल ! यह पुरानी बात है, आजकी नहीं—(लोग) चुप बैठे हुये की निन्दा करते हैं, और बहुत बोलनेवालेकी भी, मितभाषीकी भी निन्दा करते हैं; दुनियामें अनिन्दित कोई नहीं है । बिल्कुल ही निन्दित या बिल्कुल ही प्रशंसित पुरुष न था, न होगा, न आजकल है । जेतवन अतुल (उपासक) २२९–यञ्चे विञ्ञू पसंसन्ति अनुविच्च सुवे सुवे । अच्छिद्दवुत्तिं मेधाविं पञ्ञासीलसमाहितं ॥६॥

१७।११ ] कोधवग्गो [ १०५ ( यञ्चेद् विज्ञाः प्रशंसन्ति अनुविच्च श्वः श्वः । अच्छिद्रवृत्तिं मेधाविनं प्रज्ञाशीलसमाहितम् ॥९॥ ) २३०-नेक्खं जम्बोनदस्सेव को तं निन्दितुमर्हति । देवापि तं पसंसन्ति ब्रह्मणाऽपि पसंसितो ॥१०॥ ( निष्कं जाम्बूनदस्येव कस्तं निन्दितुमर्हति । देवा अपि तं प्रशंसन्ति ब्रह्मणाऽपि प्रशंसितः ॥१०॥ ) अनुवाद—अपने अपने (दिलमें) जान कर विज्ञ लोग अच्छिद्र वृत्ति (=दोषरहित स्वभाववाले) मेधावी, प्रज्ञा-शील-संयुक्त जिस (पुरुष)की प्रशंसा करते हैं; जाम्बूनद (सुवर्ण) की अशर्फीके समान उसकी कौन निन्दा कर सकता है; देवता भी उसकी प्रशंसा करते हैं, ब्रह्माद्वारा भी वह प्रशंसित होता है। वेणुवन वज्जिप (भिक्षु) २३१-कायप्पकोपं रक्खेय्य कायेन संवुतो सिया । कायदुच्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरे ॥११॥ ( कायप्रकोपं रक्षेत् कायेन संवृतः स्यात् । कायदुश्चरितं हित्वा कायेन सुचरितं चरेत् ॥११॥ ) २३२-वचीपकोपं रक्खेय्य वाचाय संवुतो सिया । वची दुच्चरितं हित्वा वची सुचरितं चरे ॥१२॥ ( वाचः प्रकोपं रक्षेद् वाचा संवृतः स्यात् । वचो दुश्चरितं हित्वा वाचा सुचरितं चरेत् ॥१२॥ )

१०६ ] धम्मपदं [ १७।१४ २३३-मनोप्पकोपं रक्खेय्य मनसा संवुतो सिया । मनोदुच्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरे ॥१३॥ (मनः प्रकोपं रक्षेत् मनसा संवृतः स्यात् । मनोदुश्चरितं हित्वा मनसा सुचरितं चरेत् ॥१३॥ ) २३४-कायेन संवृता धीरा अथो वाचाय संवृता । मनसा संवृता धीरा ते वे सुपरिसंवुता ॥१४॥ ( कायेन संवृता धीरा अथ वाचा संवृताः । मनसा संवृता धीराः ते वै सुपरिसंवृता ॥१४॥ ) अनुवाद—कायाकी चञ्चलतासे रक्षा करे, कायासे संयत रहे, कायिक दुश्चरितको छोड़ कायिक सुचरितका आचरण करे । वाणी की चंचलतासे रक्षा करे, वाणीसे संयत रहे, वाचिक दुश्चरितको छोड, वाचिक सुचरितका आचरण करे । मनकी चंचलतासे रक्षा करे, मनसे सयत रहे, मानसिक दुश्चरितको छोड, मानसिक सुचरितका आचरण करे । १७-क्रोधवर्ग समाप्त

१८-मलवग्गो जेतवन गोघातक-पुत्र २३५-पाण्डुपलासो'वदानिसि, यमपुरिसापि च तं उपट्ठिता। उय्योगमुखे च तिट्ठसि पाथेय्यम्पि च ते न विज्जति ॥१॥ (पाण्डुपलासमिवेदानीमसि यमपुरुषाअपि चत्वां उपस्थिताः। उद्योगमुखे च तिष्ठसि पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥१॥) २३६-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव । निद्धन्तमलो अनङ्गणो दिब्बं अरियभूमिमेहिसि ॥२॥ (स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्यायच्छस्व पण्डितो भव । निर्धूतमलोऽनंगणो दिव्यां आर्यभूमिं एष्यसि ॥२॥) अनुवाद-पीले पत्तेके समान इस वक्त तू है, यमदूत तेरे पास आ खडे हैं, तू प्रयाणके लिये तय्यार है, और पाथेय तेरे पास कुछ नहीं है। सो तू अपने लिये द्वीप ( = रक्षास्थान ) बना, उद्योग कर, पंडित बन, मल प्रक्षालित कर, दोष- रहित बन आर्योंके दिव्य पदको पायेगा।

१०८ ] धम्मपदं [ १८।५ जेतवन गोघातक-पुत्र । २३७-उपनीतवयो च दानिऽसि सम्पयातोसि यमस्स सन्तिके । वासोपि च ते नत्थि अन्तरा पाथेय्यम्पि च तेन विज्जति ॥३॥ ( उपनीतवयाइदानीमसि सम्प्रयातोऽसि यमस्याऽन्तिके । वासोऽपि च ते नाऽस्ति अन्तरा पाथेयमपि च ते न विद्यते ॥३॥ २३८-सो करोहि दीपमत्तनो खिप्पं वायम पण्डितो भव । निद्धन्तमलो अनङ्गणो न पुन जातिजरं उपेहिसि ॥४॥ ( स कुरु द्वीपमात्मनः क्षिप्रं व्याच्छ्रस्व पण्डितो भव । निर्धूततमोऽनंगणो न पुनर्जातिजरे उपेष्यसि ॥४॥ ) अनुवाद—आयु तेरी समाप्त हो गई, यमके पास पहुँच चुका, निवास ( स्थान ) भी तेरा नहीं है, ( यात्राके ) मध्यके लिये तेरे पास पाथेय भी नहीं । सो तू अपने लिये० । जेतवन कोई ब्राह्मण २३६-अनुपुब्बेन मेधावी थोकथोकं खणे खणे । कम्मारो रजतस्सेव निद्धमे मलमत्तनो ॥५॥ ( अनुपूर्वेण मेधावी स्तोकं स्तोकं क्षणे क्षणे । कर्मारो रजतस्येव निर्धमेत् मलमत्मनः ॥५॥ ) अनुवाद—बुद्धिमान् ( पुरुष ) क्षण क्षण क्रमशः थोड़ा थोड़ा अपने मलको ( वैसे ही ) ( जलावे ), जैसे कि सोनार चाँदीके ( मलको ) जलाता है ।

१८।८ ] मलवग्गो [ १०९ जेतवन तिस्स (थेर) २४०-अयसा ऽव मलं समुट्ठितं तदुट्ठाय तमेव खादति । एवं अतिधोनचारिनं सानि कम्मानि नयन्ति दुग्गतिं ॥६॥ ( अयस इव मलं समुत्थितं त(स्मा)द् उत्थाय तदेव खादति । एवं अतिधावन्तचारिणं स्वानि कर्माणि नयन्ति दुर्गतिम् ॥६॥) अनुवाद-लोहेसे उत्पन्न मल (= मुर्चा) जैसे जिसीसे उत्पन्न होता है, उसे ही खा डालता है; इसी प्रकार अति चंचल (पुरुष)के अपने ही कर्म उसे दुर्गतिको ले जाते हैं । जेतवन ( ळाल ) उदायी ( थेर ) २४१-असज्झायमला मन्ता अनुट्ठानमला घरा । मलं वण्णस्स कोसज्जं पमादो रक्खतो मलं ॥७॥ ( अस्वाध्यायमला मंत्रा अनुत्थानमला गृहाः । मलं वर्णस्य कौसीद्यं, प्रमादो रक्षतो मलम् ॥७॥ ) अनुवाद-स्वाध्याय (= स्वरपूर्वक पाठकी आवृत्ति) न करना (वेद-)मंत्रोंका मल (= मुर्चा) है, (लीप पोत मरम्मत कर) न उठाना घरोंका मुर्चा है। शरीरका मुर्चा आलस्य है, असावधानी रक्षकका मुर्चा है । राजगृह ( वेणुवन ) कोई कुलपुत्र २४२-मलिथिया दुच्चरितं मच्छेरं ददतो मलं । मला वे पापका धम्मा अस्मिं लोके परम्हि च ॥८॥

१५. सुखवग्गो (सुख वर्ग)

११० ] धम्मपद [ १८।११ ( मलं स्त्रिया दुश्चरितं मात्सर्यं ददतो मलम् । मलं वै पापका धर्म्मा अस्मिन् लोके परत्र च ॥८॥ ) २४३-ततो मला मलतरं अविज्जा परमं मलं । एतं मलं पहत्वान निम्मला होथ भिक्खवो ॥६॥ ( ततो मलं मलतरं अविद्या परमं मलम् । एतत् मलं प्रहाय निर्मला भवत भिक्षवः ॥९॥ ) अनुवाद—स्त्रीका मल दुराचार है, कृपणता ( = कजूसी ) दाताका मल है, पाप इस लोक और पर( लोक दोनों )में मल है फिर मलोंमें भी सबसे बडा मल—महामल अविद्या है। हे भिक्षुओ ! इस ( अविद्या ) मलको त्याग कर निर्मल बनो। जेतवन ( चुल्ल ) सारी २४४-सुजीवं अहिरीकेन काकसूरेन धंसिना । पक्खन्दिना पग्गब्भेन संकिलिट्ठेन जीवितं ॥१०॥ ( सुजीवितं अहीकेण काकशूरेण ध्वंसिना । प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन संक्लिष्टेन जीवितम् ॥१०॥) अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) निर्लज्ज, कौए समान ( स्वार्थमें ) शूर, ( परहित-)विनाशी, पतित, उच्छृंखल और मलिन (पुरुष)का जीवन सुखपूर्वक बीतता ( देखा जाता ) है। जेतवन ( चुल्ल ) सारी २४५-हिरीमता च दुज्जीवं निच्चं सुचिगवेसिना । अलीनेन'प्पगब्भेन सुद्धार्जीवेन पस्सता ॥११॥

१८।१४ ] मलवग्गो [ १११ ( हीमता च दुर्जीवितं नित्यं शुचिगवेषिणा । अलीनेनाऽप्रगल्भेन शुद्धाजीवेन पश्यता ॥११॥ ) अनुवाद—( पापाचारके प्रति ) लज्जावान्, नित्य ही पवित्रताका ख्याल रखने वाले, निरालस, अनुच्छृंखल, शुद्ध जीविका वाले सचेत ( पुरुष ) के जीवनको कठिनाईंसे बीतते देखते हैं। जेतवन पाँच सौ उपासक २४६-यो पाणमतिपातेति मुसावादञ्च भासति । लोके अदिन्नं आदियति परदारञ्च गच्छति ॥१२॥ ( यः प्राणमतिपातयति मृषावादं च भाषते । लोकेऽदत्तं आदत्ते परदारांश्च गच्छति ॥१२॥ ) २४७-सुरामेरयपानञ्च यो नरो अनुयुञ्जति । इधेवमेसो लोकस्मिं मूलं खनति अत्तनो ॥१३॥ ( सुरामैरेयपानं च यो नरोऽनुयुनक्ति । इहैवमेष लोके मूलं खनत्यात्मनः ॥१३॥ ) २४८-एवं भो पुरिस । जानाहि पापधम्मा असञ्ञता । मा तं लोभो अधम्मो च चिरं दुक्खाय रन्धयुं ॥१४॥ ( एवं भो पुरुष ! जानीहि पापधर्माणोऽसंयतान् । मा त्वां लोभोऽधर्मश्च चिरं दुःखाय रन्धेरन् ॥१४॥ ) अनुवाद—जो हिंसा करता है, झूठ बोलता है, लोकमें चोरी करता है (=बिना दियेको लेता है), परस्त्रीगमन करता है।

११२ ] धम्मपदं [ १८४।१६ जो पुरुष मद्यपानमें लग्न होता है, वह इस प्रकार इसी लोकमें अपनी जड़को खोदता है । हे पुरुष ! पापियों असंयमियोंके बारेमें ऐसा जान, और मत तुझे लोभ, अधर्म चिरकाल तक दुःखमें राँधे । जेतवन तिस्स ( बालक ) २४६-ददन्ति वे यथासद्धं यथापसादनं जनो । तत्य यो मंकु भवति परेसं पानभोजने । न सो दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१५॥ ( ददाति वै यथाश्रद्धं यथाप्रसादनं जनः । तत्र यो मूको भवति परेषां पानभोजने । न स दिवा वा रात्रौवा समाधिमधिगच्छति ॥१५॥ ) २५०-यस्स च तं समुच्छिन्नं मूलघच्चं समूहतं । स वे दिवा वा रत्तिं वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥ ( यस्य च तत् समुच्छिन्नं मूलघातं समुद्धतम् । स वै दिवा रात्रौ वा समाधिं अधिगच्छति ॥१६॥ ) अनुवाद—लोग अपनी अपनी श्रद्धा और प्रसन्नताके अनुसार दान देते हैं, वहाँ दूसरोंके खाने पीनेमें जो ( असन्तोषके कारण ) मूक होता है; वह रात दिन ( कभी भी ) समाधानको नहीं प्राप्त करता । ( किन्तु ) जिसका वह जड़ मूलसे पूरी तरह उच्छिन्न हो गया, वह रात दिन (सर्वदा) समाधानको प्राप्त होता है ।

१८।१९ ] मलवग्गो [ ११६ जेतवन पाँच उपासक २५१-नत्थि रागसमो अग्गि नत्थि दोससमो गहो । नत्थि मोहसमं जालं नत्थि तणहासमा नदी ॥१७॥ ( नास्ति रागसमोऽग्निः नाऽस्ति द्वेषसमो ग्राहः । नाऽस्ति मोहसमं जालं, नाऽस्ति तृष्णा समा नदी ॥१७॥ ) अनुवाद—रागके समान आग नहीं, द्वेषके समान ग्रह (=भूत, चुडैल ) नहीं; मोहके समान जाल नहीं, तृष्णाके समान नदी नहीं । भद्दियनगर ( जातियावन ) मेण्डक ( श्रेष्ठी ) २५२-सुदस्सं वज्जमञ्ञेसं अत्तनो पन दुद्दसं । परेसं हि सो वज्जानि ओपुणाति यथाभुसं । अत्तनो पन छादेति कलिं'व कितवा सठो ॥१८॥ ( सुदर्शं वद्यमन्येषां आत्मनः पुनर्दुर्दर्शम् । परेषां हि स वद्यानि अवपुणाति यथातुषम् । आत्मनः पुनः छादयति कलिमिव कितवान् शठः ॥१८॥ ) अनुवाद—दूसरेका दोष देखना आसान है, किन्तु अपना (दोष) देखना कठिन है, वह ( पुरुष ) दूसरोंके ही दोषोंको भुसकी भाँति उड़ाता फिरता है, किन्तु अपने (दोषों) को वैसे ही ढाँकता है, जैसे शठ जुआरीसे पासेको । जेतवन उज्झानसञ्ञी ( थेर ) २५३-परवज्जानुपस्सिस्स निच्चं उज्झानसञ्जिनो । आसवा तस्स वड्ढन्ति आरा स आसवक्खया ॥१६॥ ८

११४ ] धम्मपद [ १८।२१ ( परवद्याऽनुदर्शिनो नित्यं उज्झ्यानसंज्ञिनः । आस्रवास्तस्य बर्द्धन्ते आराद् स आस्रवक्षयात् ॥१९॥ ) अनुवाद—दूसरेके दोषोकी खोजमें रहनेवाले, सदा हाय हाय करने वाले ( पुरुष )के आस्रव ( =चित्तमल ) बढ़ते हैं, वह आस्रवोंके विनाशसे दूर हटा हुआ है। कुशीनगर सुभद्र (परिव्राजक) २५४-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे । पपञ्चाभिरता पजा निप्पपञ्चा तथागता ॥२०॥ ( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः । प्रपंचाऽभिरताः प्रजा निष्प्रपंचास्तथागताः ॥२०॥ ) २५५-आकासे च पदं नत्थि समणो नत्थि बाहिरे । सङ्खारा सस्सता नत्थि, नत्थि बुद्धानमिञ्जितं ॥ २१॥ ( आकाशे च पदं नाऽस्ति श्रमणो नाऽस्ति बहिः । संस्काराः शाश्वता न सन्ति, नाऽस्ति बुद्धानामिङ्गितम् ॥२१॥) अनुवाद—आकाशमें पद (-चिन्ह) नहीं, बाहरमें श्रमण (=संन्यासी) नहीं रहता, लोग प्रपंचमें लगे रहते हैं, (किन्तु) तथा- गत (=बुद्ध) प्रपंचरहित होते हैं। १८-मलवर्ग समाप्त

१९—धम्मट्ठवग्गो जेतवन विनिच्छयमहामच्च (=जज ) २५६-न तेन होति धम्मट्ठो येनत्थं सहसा नये । यो च अत्थं अनत्थञ्च उभो निच्छेय्य पण्डितो ॥१॥ ( न तेन भवति धर्मस्थो येनार्थं सहसा नयेत् । यश्चाऽर्थं अनर्थं च उभौ निश्चिनुयात् पंडितः ॥१॥ ) २५७-असाहसेन धम्मेन समेन नयती परे । धम्मस्स गुत्तो मेधावी धम्मट्ठो'ति पवुच्चति ॥२॥ (असाहसेन धर्मेण समेन नयते परान् । धर्मेण गुप्तो मेधावी धर्मस्थ इत्युच्यते ॥२॥ ) अनुवाद—सहसा जो अर्थ (=कामकी वस्तु )को करता है, वह धर्ममें अवस्थित नहीं कहा जाता, पंडितको चाहिये कि वह अर्थ, अनर्थ दोनों को विचार ( करके ) करे । [ ११५