भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

३५८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २२ ॥ ओर ( पीतये ) वृद्धि के लिए ( प्रति स्वसरम् ) प्रति दिन वा प्रति घर ( उप यातु ) आया करे ॥ ३-इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पतेऽस्मिन् यज्ञे मन्दसाना वृषण्वसू । आ वां विशन्त्विन्दवः स्वाभुवोऽस्मे रयिं सर्ववीरं नियच्छतम् -अथ० २० । १३ । १, ऋ० ४ । ५० । १० ॥ ( बृहस्पते ) हे बृहस्पति ! [ बड़ी वेदवाणी के रक्षक विद्वान् ] ( च ) और ( इन्द्रः ) हे इन्द्र ! [ अत्यन्त ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( मन्दसाना ) आनन्द देने वाले, ( वृषण्वसू ) बलवान् वीरों को निवास कराने वाले तुम दोनों ( सोमम् ) सोम [ उत्तम ओषधियों के रस ] को ( अस्मिन् यज्ञे ) इस यज्ञ [ राजपालन व्यवहार ] में ( पिबतम् ) पीओ । ( स्वाभुवः ) अच्छे प्रकार सब ओर होने वाले ( इन्दवः ) ऐश्वर्य ( वां ) तुम दोनों में ( आ विशन्तु ) प्रवेश करें, ( अस्मे ) हमको ( सर्ववीरम् ) सबको वीर बनाने वाला ( रयिम् ) धन ( नि ) नियमपूर्वक ( यच्छतम् ) तुम दोनों दो ॥ ४-आ वो वहन्तु सप्तयो रघुष्यदो रघुषत्वानः प्र जिगात बाहुभिः । सीदता बर्हिरु रु वः सदस्कृतं मादयध्वं मरुतो मध्वो अन्धसः-अथ० २० । १३ । २, ॠ० १ । ८५ । ६ ॥ ( मरुतः ) हे विद्वान् शूरो ( वः ) तुमको ( रघुष्यदः ) शीघ्रगामी ( सप्तयः ) घोड़े ( आ वहन्तु ) सब ओर ले चलें, ( रघुषत्वानः ) शीघ्रगामी तुम ( बाहुभिः ) भुजाओं [ हस्तक्रियाओं ] से ( प्र जिगात ) आगे बढ़ो । और ( उरु बर्हिः ) चौड़े आकाश में ( आ सीदत ) आओ जाओ, ( वः ) तुम्हारे लिए ( सदः ) स्थान ( कृतम् ) बनाया गया है, ( मध्वः अन्धसः ) मधुर अन्न से ( मादयध्वम् ) [ सबको ] तृप्त करो ॥ ५-ऽमेव नः सुहवा आ हि गन्तन नि बर्हिषि सदतना रणिष्टन । अथा मन्दस्व जुजुषाणो अन्धसस्त्वष्टर्देवेभिर्जनिभिः सुमद्गणः - ऋ० २ । ३६ । ३ ॥ ( सुहवाः ) हे अच्छे प्रकार पुकार सुनने वाले विद्वानों ! ( अमा इव ) घर के समान ( नः ) हममें ( हि ) निश्चय करके ( आ गन्तन ) आओ, ( बर्हिषि ) वृद्धिकारक व्यवहार में ( नि सदतन ) बैठो और ( रणिष्टन ) उपदेश करो । ( अथ ) फिर ( त्वष्टः ) हे सूक्ष्म करने वाले ! [ सभापति ] ( देवेभिः ) दिव्य गुणों से ( जनिभिः ) जनता के साथ ( अन्धसः जुजुषाणः ) अन्न का सेवन करता हुआ और ( सुमद्गणः ) बड़े माननीय सभासदों वाला तू ( मन्दस्व ) आनन्द पा ॥ ६-इन्द्राविष्णू पिबतं मध्वो अस्य सोमस्य दस्त्रा जठरं पृणेथाम् । आ वामन्धांसि मदिराण्यग्मन्नुप ब्रह्माणि शृणुतं हवं मे — ऋ० ६ । ६९ । ७ ॥ ( दस्त्रा इन्द्राविष्णू ) हे दुःखनाशक इन्द्र और विष्णु [ वायु और बिजुली के समान दोनों राजा और मन्त्री ] ( अस्य मध्वः सोमस्य ) इस मीठे सोम आदि ओषधियों के रस का ( पिबतम् ) पान करो और ( जठरं पृणेथाम् ) उदर को भरो । ( मदिराणि अन्धांसि ) आनन्द देने वाले अन्न ( वाम् ) तुम दोनों को ( आ अगमन् ) प्राप्त हुए हैं, ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानों ओर ( मे हवम् ) मेरी पुकार को ( उप शृणुतम् ) तुम दोनों समीप से सुनो ॥

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २३ ॥ ३५६ ३--इमं स्तोममर्हते जातवेदसे रथमिव सं महेमा मनीषया । भद्रा हि नः प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्ये मा रिषामा वयं तव-अथ० २० । १३ । ३, ऋ० १ । ९४ । १ और सामवेद पू० १ । ७ । ४ तथा पू० ४ । १ । ७ ।। ( अर्हते ) योग्य, ( जातवेदसे ) उत्पन्न पदार्थों के जानने हारे [ पुरुष ] के लिए ( इमं स्तोमम् ) इस गुण कीर्तन को ( रथम् इव ) रथ के समान ( मनीषया ) बुद्धि से ( सम् ) यथावत् ( महेम ) हम बढ़ावें । ( हि ) क्योंकि ( अस्य ) इस [ विद्वान् ] की ( प्रमतिः ) उत्तम समझ ( संसदि ) सभा के बीच ( नः ) हमारे लिए ( भद्रा ) कल्याण करने वाली है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी विद्वान् ] ( ते सख्ये ) तेरी मित्रता में ( वयम् ) हम ( मा रिषाम ) न दुखी होवें ॥ कण्डिका २३ ॥ विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम् विचक्षयन्ति, ब्राह्मणं चनसयन्ति, प्राजापत्यं सत्यं वदन्ति । एतद्वै मनुष्येषु सत्यं यच्चक्षुः । तस्मादाहुराचक्षाणमद्रा- गिति । स यदाहाद्राक्षमिति । तथा हास्य श्रद्दधति, यद्यु वै स्वयं वै दृष्टं भवति, न बहूनां जनानामेष श्रद्दधाति । तस्माद्विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते चनसितवतीम् । सत्योत्तरा हैवैषां वागुदिता भवति ॥ २३ ॥ कण्डिका २३ ।। सत्य ही बोलना चाहिये ॥ ( विचक्षणवतीं वाचं भाषन्ते, चनसितवतीं विचक्षयन्ति ) वे [ ब्रह्मवादी लोग ] विचक्षणवती [ विविधदर्शी शब्द वाली ] वाणी बोलते हैं और चनसितवती [ पूजनीय शब्द वाली वाणी ] कहते हैं । ( प्राजापत्यं ब्राह्मणं चनसयन्ति ) प्रजापति देवता वाले ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] को चनसित [ पूजनीय ] शब्द वाली वाणी वे बोलते हैं । [ अर्थात् चनसित शब्द वाली वाणी ब्राह्मण को और विचक्षण शब्द वाली क्षत्रिय और वैश्य को बोलते हैं ] । ( सत्यं वदन्ति ) वे सत्य बोलते हैं । ( एतद् वै मनुष्येषु सत्यं यत् चक्षुः ) यह ही मनुष्यों में सत्य है जो आंख [ आंख से देखा हुआ ] है । ( तस्मात् आचक्षाणम् आहुः, अद्राक् इति ) इसलिए बात कहते हुए से वे कहते हैं-क्या तूने देखा है ? ( सः यत् आह अद्राक्षम् इति, तथा ह अस्य श्रद्दधति ) सो जब वह कहता है-मैंने देखा है-उस प्रकार से ही उसकी [ बात में ] श्रद्धा करते हैं । ( यदि उ वै वै स्वयं दृष्टं भवति बहूनां जनानाम् एषः न श्रद्दधाति ) यदि निश्चय करके अपने आप देखा हुआ वस्तु होता है, [ बिना देखने वाले ] बहुत जनों का यह [ आप देखने वाला ] विश्वास नहीं करता । २३-( विचक्षणवतीम् ) गो० पू० ३ । १६ । विचक्षणशब्दयुक्ताम् ( विच- क्षयन्ति ) विशेषेण कथयन्ति ( ब्राह्मणम् ) ब्रह्मज्ञानिनम् ( चनसयन्ति ) चनसित- शब्दयुक्तां वाचं कथयन्ति ( प्राजापत्यम् ) प्रजापतिदेवताकम् ( आचक्षाणम् ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च-शानच् । कांचिद् वार्तां कथयमानं पश्यन्तं वा ( अद्राक् ) अद्राक्षीः । दृष्टवानसि ( अद्राक्षम् ) दृष्टवानस्मि ( श्रद्दधति ) श्रद्धां धरन्ति । विश्वासं कुर्वन्ति ( सत्योत्तरा ) सत्यपूर्णा ( उदिता ) कथिता ॥

कण्डिका २४ ॥

३६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २४ ॥ (तस्मात् विचक्षणवतीं चनसिनवतीं वाचं भाषन्ते ) इसलिये विचक्षणवती [विविधदर्शी शब्द वाली] और चनसितवती [पूजनीय शब्द वाली] वाणी वे बोलते हैं। (एषां ह एव सत्यो- तरा वाक् उदिता भवति ) इन [ ब्रह्मवादियों ] की ही सत्यपूर्ण वाणी कही हुई होती है ॥ २३ ॥ भावार्थ :—एक सत्यवादी आप्त पुरुष की बात में लोगों की श्रद्धा बढ़ती है और बहुत से मिथ्यावादियों की श्रद्धा घटती है, इसलिए मनुष्यों को सदा सत्य बोलना चाहिए ॥ २३॥ विशेषः १—इस कण्डिका को गो० पू० ३ । १६ । और ऐ० ब्रा० १ । ६ से मिलाओ ॥ विशेषः २—(अन्दिराक्) शब्द के स्थान पर (अद्राक्) पद ऐतरेय ब्राह्मण में शुद्ध किया है ॥ कण्डिका २४ ॥ सवृतयज्ञो वा एषः, यद्दर्शपूर्णमासौ। कस्य वाव देवा यज्ञमागच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां वा एतत् यजमानानां सामान्यमहः। तस्मात् पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णीयात्। यो ह वै पूर्वेद्युर्देवताः परिगृह्णाति, तस्य श्वोभूते यज्ञमागच्छन्ति । तस्माद्विहव्यस्य चतस्र ऋचो जपेत्। यज्ञविदो हि मन्यन्ते, सोम एव सवृत इति, यज्ञो यज्ञेन सवृतः ॥ २४ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः । कण्डिका २४ ॥ दर्शपूर्णमास यज्ञ में देवताओं को एक दिन पहिले निमन्त्रण करे ॥ ( सवृतयज्ञः वै एषः, यत् दर्शपूर्णमासौ ) बहुतों से एक साथ स्वीकार किया हुआ यज्ञ ही यह होता है जो दर्शपूर्णमास [ अमावस और पूर्णमासी के यज्ञ ] हैं। (देवाः कस्य वाव यज्ञम् आगच्छन्ति, कस्य वा न, बहूनां यजमानानाम् वा एतत् सामान्यम् अहः ) देवता [ विद्वान् लोग ] किसी के ही यज्ञ में आते हैं और किसी के नहीं, बहुत से यजमानों का यह सामान्य दिन है। ( तस्मात् पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णीयात् ) इसलिये पहिले तीन देवताओं को स्वीकार करे। ( यः ह वै पूर्वेद्युः देवताः परिगृह्णाति, श्वोभूते तस्य यज्ञम् आगच्छन्ति ) जो [ यजमान ] पहिले दिन विद्वानों को स्वीकार करता है, दूसरे दिन होते उसके यज्ञ में वे आते हैं। ( तस्मात् विहव्यस्य चतस्रः ऋचः जपेत् ) इसलिये विहव्य [ विविध देने योग्य हवि ] की चार ऋचाओं को [ ?? ] वह जपे । ( यज्ञविदः हि मन्यन्ते, सोमः एव सवृतः इति. यज्ञः यज्ञेन सवृतः ) क्योंकि यज्ञ २४—(सवृतयज्ञः ) बहुभिः समानस्वीकृतयज्ञः ( देवाः ) विद्वांसः ( पूर्वेद्युः ) पूर्वस्मिन् दिने ( परिगृह्णीयात् ) स्वीकुर्यात् ( श्वोभूते ) आगामि- दिने वर्तमाने ( विहव्यस्य ) विविधदातव्यस्य हविषः ( सवृतः ) बहुभिः समा- नस्वीकृतः ॥

कण्डिका १ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ३६१ जानने वाले मानते हैं—सोम यज्ञ ही समान स्वीकार किया हुआ है—[ इसलिये ] एक सोम यज्ञ दूसरे सोम यज्ञ से समान स्वीकार किया गया है ॥ २४ ॥ भावार्थः—मनुष्य विद्वानों के बुलाने को पहिले से निमन्त्रण देवे, जिससे वे उचित समय पर निर्विघ्न आ सकें ॥ २४ ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज प्रथितमहागुणमहिम श्रीसयाजीराव गायकवाडा- धिष्ठित बड़ोदेपुरीगतश्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे पौषमासे कृष्णप्रतिपदायां तिथौ १६८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् । मुद्रितम्—भाद्रशुक्ला ८ संवत् १६८० वि० ता० ६ सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥ अथ तृतीयः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ॥ ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः । यद्वषट् करोति, देवपात्रेणैव तद्देवता- स्तर्पयति । अथो यदाभितृष्यन्तीरभिसंस्थं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति । यदनुवषट् करोति, तद्यथैवाडोऽश्वान्वा गा वा पुनरभ्याधारं तर्पयति, एवमेव तद्देवतास्तर्पयति, यदनुवषट् करोति । इमानेवाग्नीनुपासत इत्याहुर्धिष्ण्यानथ कस्मात् पूर्वस्मिन्नेवाग्नौ जुह्वति पूर्वस्मिन्वषट् करोति ! यदेव सोमस्याग्ने वीहीति अनुवषट् करोति, तेनैव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति । अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्तीत्याहुः । येषां नानुवषट् करोति, तदाहुः, को नु सोमस्य स्विष्टकृद्भाग इति । यदेव सोमस्याग्ने वीहीत्यनुवषट् करोति, तेनैव संस्थितान् सोमान् भक्षय- न्तीत्याहुः स उ एष सोमस्य स्विष्टकृद्भागः, यदनुवषट् करोति ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ वषट्कार और अनुवषट्कार का वर्णन । ( ओ३म् । देवपात्रं वै वषट्कारः ) ओम् [ रक्षक परमेश्वर ! ] देवताओं का पात्र रूप ही वषट्कार [ यज्ञ में हवि का दान ] है । ( यत् वषट् करोति, तत् देवपात्रेण एव देवताः तर्पयति ) जो वह [ यजमान ] वषट् [ वषट् पद के साथ हवि का दान ] करता है । इसलिये वह देवताओं के पात्र से ही देवताओं को तृप्त करता है । ( अथो यत् आभितृष्यन्तीः अभिसंस्थं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति ) फिर जैसे अति १—( वषट् ) वह प्रापणे—डपटि । हविष्ट्यागः ( आभितृष्यन्तीः ) आङ् अभि + त्रितृष पिपासायाम्–शतृ, ङीप् । सर्वतः पिपासिताः प्रजाः ( अभिसंस्थम् )

३६२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १ ॥ प्यासी प्रजाओं को अच्छे प्रकार ठहरा हुआ सम्मान तृप्त करता है, ऐसे ही वह [ वषट्कार ] देवताओं को तृप्त करता है। ( यत् अनुवषट् करोति, तत् अदः यथा एव अश्वान् वा गाः वा पुनरभ्याघारं तर्पयति, एवम् एव तत् देवताः तर्पयति यत् अनुवषट् करोति ) जो वह अनुवषट् [ पीछे से हविस्त्याग ] करता है, सो वह जैसे ही घोड़ों अथवा बैलों को [ यथेष्ट वस्तु देने से ] बार बार यथावत् सींचकर मनुष्य तृप्त करता है, वैसे ही उससे देवताओं को [ यजमान ] तृप्त करता है, जब वह अनुवषट् करता है। ( इमान् एव धिष्ण्यान् अग्नीन् उपासते —इति आहुः, अथ कस्मात् पूर्वस्मिन् एव अग्नौ जुह्वति, पूर्वस्मिन् वषट् करोति = कुर्वन्ति ) [ शंका ] कहते हैं-इन ही धिष्ण्य [ नामवाली ] अग्नियों के समीप वे [ ऋत्विज् ] बैठते हैं, फिर किसलिए पहिली ही अग्नि में वे हवन करते हैं और अनुवषट् करते हैं। [ समाधान ] ( यत् एव-सोमस्याग्ने वीहि इति अनुवषट् करोति, तेन एव वषट् करोति, धिष्ण्यान् प्रीणाति ) जो वह [ यजमान ] हे अग्ने ! तू सोम का भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से अनुवषट् करता है, और उससे ही [ सामान्य अग्नि शब्द से ] वह वषट् करता है, उससे धिष्ण्य अग्नियों को प्रसन्न करता है। ( अथ संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति-इति आहुः ) [ शंका ] कहते हैं-फिर संस्थित [ समाप्त किये हुए ] सोमरसों को वे खाते हैं, ( येषाम् अनुवषट् न करोति, सोमस्य कः नु स्विष्टकृद्भागः इति--तत् आहुः ) जिन [ अग्नियों ] का अनुवषट् [ यजमान ] नहीं करता, सोम का कौन सा स्विष्टकृद् भाग [ यज्ञ का समाप्ति सूचक व्यवहार ] है-ऐसा वह कहते हैं। ( यत् एव, सोमस्याग्ने वीहि इति अनुवषट् करोति, तेन एव संस्थितान् सोमान् भक्षयन्ति- इति आहुः ) जो वह-हे अग्नि ! सोम का तू भक्षण कर-इस [ ब्राह्मण वचन ] से वह अनुवषट् करता है और उससे ही वे लोग समाप्त सोमरसों को खाते हैं-ऐसा वह कहते हैं। ( सः उ एषः सोमस्य स्विष्टकृद्भागः यत् अनुवषट् करोति ) वह ही यह सोम का स्विष्टकृद् भाग [ प्रायश्चित्त वा समाप्ति- सूचक मन्त्र ] है, जो वह अनुवषट् [ पीछे से वषट् उच्चारण ] करता है ॥ १ ॥ भावार्थ :-जैसे यज्ञ में वषट्कार, अनुवषट्कार और स्विष्टकृत् का विचार किया जाता है, वैसे ही प्रत्येक काम में मनुष्य को आदि अन्त और मध्य का विचार लेना चाहिये ॥ १ ॥ विशेष: १-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ५ से मिलाओ ॥ विशेष: २-निम्नलिखित ब्राह्मण वचन स्विष्टकृत् वा प्रायश्चित्त मन्त्र है- ओ३म् । यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृत् विद्यात् सर्वं स्विष्टं सुहुतं करोतु मे । अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुते सर्व- अभितः सम्यक् स्थितं कर्म । सत्कृत्यम् ( गाः ) वृषभान् . ( पुनरभ्याघारम् ) पुनः + अभि + आ + घृ सेचने-णमुल् । पुनः पुनः अभिमुखम् आधृत्य यथेष्टवस्तुना संसिच्य ( उपासते ) सेवन्ते ( वीहि ) वी गतिव्याप्तिप्रजननकान्त्यसनखादनेषु- लोट् । भक्षणं कुरु ( संस्थितान् ) समाप्तान् ( सोमान् ) सोमरसान् ( स्विष्टकृत्- भागः ) प्रायश्चित्तमन्त्रस्य यज्ञसमाप्तिसूचकमन्त्रस्य वा पाठः ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २ ॥ ३६३ प्रायश्चित्ताहुतीनां कामानां समर्धयित्रे सर्वान् नः कामान्त्समर्धय स्वाहा । इदमग्नये स्विष्टकृते-इदं न मम ।। ( ओम् ) परमेश्वर । ( यत् ) जो कुछ ( अस्य कर्मणः ) इस कर्म में ( अति—अरीरिचम् ) मैंने अधिक किया है, ( यद्वा ) अथवा ( न्यूनम् ) न्यून ( इह ) इसमें ( अ·रम् ) मैंने किया है; ( तत् ) उसको ( सु-इष्ट-कृत् ) उत्तम मनोरथ का सिद्धि करने वाला ( अग्निः ) परमेश्वर ( विद्यात् ) जाने, वह मेरे ( सर्वम् ) सब ( स्विष्टम् ) उत्तम मनोरथ को ( सु·हुतम् ) सुन्दर रीति से अङ्गीकार ( करोतु ) करे । ( सु-इष्ट-कृते ) उत्तम मनोरथ के सिद्ध करने हारे, ( सु-हुत-हुते ) उत्तम दान के दान करने हारे, ( सर्वप्रायश्चित्त-आहुतीनाम् ) सब पापनाशक तप की आहुतियों की ( कामानाम् ) उत्तम कामनाओं को ( समर्धयित्रे ) सिद्ध करने हारे ( अग्नये ) ज्ञान के निमित्त ( नः ) हम सबकी ( सर्वान् ) सब ( कामान् ) उत्तम कामनाओं को ( समर्धय ) [ हे परमेश्वर ! ] तू सिद्ध कर । ( स्वाहा ) यह सुन्दर आहुति है । ( इदम् ) यह [ आत्मसमर्पण ] ( सु-इष्ट-कृते ) उत्तम इष्ट के सिद्ध करने हारे ( अग्नये ) परमेश्वर के लिये है—( इदम् न मम ) यह मेरे लिये नहीं है । कण्डिका २ ॥ वज्रो वै वषट्कारः । स यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् । तस्मिंस्तद्वज्रमास्थापयति । षडिति वषट्करोति । षड्वा ऋतव ऋतूनामाप्त्यै । वौषडिति वषट् करोति । असौ वाव वौ, ऋतवः षट् एतमेव तदृतुष्वदधाति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति । तदु ह स्माह, वैत एतानिव एतेन षट् प्रतिष्ठापयति । द्योरन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिव्यप्सु आपः सत्ये¹, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि । इत्येता एवं तद्देवताः प्रतिस्थान्याः² प्रतिष्ठन्तीरिदं सर्वमनु प्रति- तिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ २ ॥ कण्डिका २ ।। वषट्कार वज्र, छह ऋतु और छह आकाश आदि हैं ।। ( वज्रः वै वषट्कारः ) वज्र रूप ही वषट्कार [ आहुति दान ] है । ( सः यं द्विष्यात् तं मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) वह [ यजमान ] जिसको वैरी जाने, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट् [ आहुति दान ] करे । ( तस्मिन् तत् वज्रम् आस्थापयति ) उस [ शत्रु ] में उससे वह वज्र स्थापित करता है । ( षट् इति वषट् करोति ) षट् [छह, यह वषट् = व-षट्] शब्द को जताता है । ( षट् वै ऋतवः ऋतूनाम् आप्त्यै ) षट् [ छह ] ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( वौषट् इति वषट् करोति ) वौषट् यह पद वषट्कार है । ( असौ वाव वौ, ऋतवः षट्, एतम् एव तत् ऋतुषु आदधाति, ऋतुषु प्रतिष्ठापयति ) वह [ दिखाई देता हुआ सूर्य ] ही वौ २—( वषट्-करोति ) वषट्कारं ज्ञापयति ( आप्त्यै ) प्राप्तये ( वौषट् ) वह प्रापणे—डौषट् । वषट् । हविष्ट्यागः ( असौ ) दृश्यमानः सूर्यः ( वौ ) वह १. पू. सं. “सत्येन” इति पाठः ॥ २. पूं. सं. ‘प्रतिष्ठान्याः’ इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥

३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ [ रस पहुँचाने वाला ] है, ऋतुयें छह हैं, इस [ सूर्य ] को ही उस [ आहुति दान ] से ऋतुओं में वह सब ओर से धारण करता है, ऋतुओं में दृढ़ करके ठहराता है । ( तत् उ ह स्म वेनः आह, एतानि एव षट् एतेन प्रतिष्ठापयति ) यह ही निश्चय करके वेन [ गतिवेत्ता पुरुष विशेष ] कहता है—इन ही छह [ आगे कहे हुओं ] को ही इस आहुति दान से दृढ़ स्थापित करता है । ( द्यौः अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां, पृथिवी अप्सु, आपः सत्ये, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि ) द्यौ [ आकाश ] अन्तरिक्ष [ मध्यस्थ वायु लोक ] में ठहरा है १, अन्तरिक्ष पृथिवी में २, पृथिवी जल में ३, जल सत्य [ सत्तामात्र वा यथार्थ व्यवहार ] में सत्य [ सत्तामात्र वा सत्य व्यवहार ] ब्रह्म [ परमेश्वर वा वेद ] में, ब्रह्म तप [ ब्रह्मचर्यादि व्रत धारण ] में ६ । ( इति एताः एव तद् देवताः प्रतिस्थाप्याः, प्रतिष्ठन्तीः, अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) से यह ही देवता दृढ़ता से ठहरने वाले हैं, दृढ़ता से ठहरे हुए [ देवताओं ] के साथ साथ यह सब [ जगत् ] दृढ़ता से ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा [ सन्तान ] से और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ २ ॥ भावार्थ :—यज्ञ की यथाविधि पूर्त्ति से मनुष्य को मनोरथ सिद्धि होती है ॥ २ ॥ विशेष: १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ६ से मिलाओ ॥ विशेष: २—( प्रतिष्ठाता ) शब्द के स्थान पर ( प्रतिष्ठिता ) पद ऐतरेय ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥ कण्डिका ३ ॥ त्रयो वै वषट्काराः बज्रो धामच्छद्रिक्तः । स यदेवोच्चैर्बलं वषट् करोति स वज्रस्तन्तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय, वधं योऽस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरीतवे । तस्मात् स भ्रातृव्यवता वषट् कृत्यः । अथ यः समः सन्ततोऽनिर्हाणच्छ [ अनिर्हाणर्चः ] स्वधामच्छत् [ स धामच्छत् ] तन्तं प्रजाश्च पशवश्चानूपतिष्ठन्ते । तस्मात् स प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः । अथ येनैव षट् पराप्नोति स रिक्तो रिणक्त्यात्मानं रिणक्ति यजमानम् । पापीयान् वषट्कर्त्ता भवति, पापीयान् यस्मै वषट् करोति । तस्मात् तस्याशानेयात् । किस्वित् स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियेतेति ह स्माह, योऽस्य वषट्कर्त्ता भवति, अत्रैवंनं यथा कामयेत तथा कुर्य्याद्यं कामयेत यथैनानीजानोऽभूत्तथैवजानः स्यादिति । यथैवास्यर्चं ब्रूयात्तथैवास्य वषट् कुर्य्यात् । समानमेवैनं तत् करोति यङ्कामयेत पापीयान् स्यादिति उच्चैस्तरामस्यर्चं ब्रूयान्नी- चैस्तरां वषट् कुर्यात्, पापीयांतमेवैनं तत् करोति, य कामयेत श्रेय.न् स्यादिति, प्रापगे—३० । १ मन्त्राहू: ( वेनः ) तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ ) वीति—अण्, गतिवेत्ता ( द्यौः ) आकाशः ( अन्तरिक्षे ) मध्यलोके । वायुलोके ( ब्रह्मणि ) वेदे । परमेश्वरे ( तपसि ) ब्रह्मचर्यादिव्रतधारणे ( प्रतिस्थाप्याः ) वदेरात्यः ( उ० ३ । १०४ ) प्रति + ष्ठा गतिनिवृत्तौ-आभ्यः । दृढस्थिति शीलाः ( अनु ) अनुसृत्य ॥

कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ ३६५ नीचैस्तरामत्यचं ब्रूयादुच्चैस्तराम् वषट् कुर्य्यात्, श्रेयांसमेवैनं तत् करोति, श्रिय एवैनं तच्छिषूषमादधाति ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥ ( त्रयः वै वषट्काराः, वज्रः धामच्छत्, रिक्तः ) तीन ही वषट्कार हैं, वज्र, धामच्छत् [ यज्ञ स्थान का ढकने वाला, रक्षा करने वाला ], और रिक्त [ रीता समृद्धि रहित ] । ( सः यत् एव उच्चैर्बलं वषट्करोति, सः वज्रः ) सो जो ही ऊंचे स्वर से वषट् शब्द करता है वह [ वषट् ] वज्र है। ( तं तं वधं द्विषते भ्रातृव्याय प्रहरति, यः अस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरौतवे ) उस ही अस्त्र [ वषट् ] को अनिष्ट करने वाले बैरी पर चलाता है, जो इस [ यजमान ] के ढकने [ दबाने वा मारने ] योग्य है, यह कर्म उसके ढकने [ दबाने ] के लिये है। (तस्मात् सः वषट् भ्रातृव्यवता कृत्यः ) इसलिये वह वषट् बैरी वाले [ यजमान ] करके करना चाहिये । ( अथ यः समः सन्ततः अनिर्हाणऋक् [अनिर्हाणऋचः] सः धामच्छत् ) फिर जो [ वषट् ] सम [ निर्दोष ], निरन्तर [ लगातार ] और सर्वथा हानिरहित ऋचा वाला [ सम्पूर्ण मन्त्र पाठ वाला ] है वह धामच्छत् है। (तं तम् अनु प्रजाः च पशवः च उपतिष्ठन्ते, तस्मात् सः प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः ) उस ही [ धामच्छत् ] के पीछे प्रजायें और पशु पास पास ठहरते हैं, इसलिये प्रजा चाहने वाले और पशु चाहने वाले पुरुष करके वह [ धामच्छत् ] वषट् करना चाहिये । ( अथ येन एव षट् पराध्र्नोति, सः रिक्तः आत्मानं रिणक्ति यजमानं रिणक्ति ) फिर जिस [ अपपाठ ] करके ही षट् [ वषट् ] रीता करता है [ समृद्धि रहित करता है ], वह रिक्त वषट् [ होता के ] आत्मा को रीता करता है और यजमान को रीता करता है। ( वषट्कर्त्ता पापीयान् भवति, पापीयान्, यस्मै वषट् करोति ) वषट् करने वाला ऋत्विज् बड़ा पापी होता है और वह [ यजमान ] बड़ा पापी होता है, जिसके लिये वह वषट् करता है। ( तस्मात् तस्य आशां न इयात् ) इसलिये उस [ रीते वषट्कार ] की इच्छा को वह न पावे [ न करे ] । ३- ( धामच्छत् ) छद अपवारणे-क्विप् । धाम्नः यज्ञस्थानस्य आच्छादको रक्षकः ( रिक्तः ) रिचिर् पृथग्भावे-क्तः, कृत्त्रम् । सम्पत्तिशून्यः । ( उच्चैर्बलम् ) विभक्तिविपरिणामः । उच्चैर्बलेन । उच्चध्वनिना ( वधम् ) हनन- साधनं वज्रम् । (स्तृत्यः) स्तॄञ् आच्छादने-क्यप्-तुक् च । आच्छादनीयः । हन्तव्यः शत्रुः ( तस्मै ) तम् ( स्तरौतवे ) स्तॄञ् आच्छादने -तवेन् । स्तरितुम् । आच्छा- दयितुम् ( भ्रातृव्यवता ) शत्रुयुक्तेन यजमानेन (समः) समानस्वरेण ( सन्ततः ) निरन्तरः । विच्छेदरहितः (अनिर्हाणऋचंः) निःशेषेण हानं परित्यागः । निःशेष- हानिरहिता ऋग् यस्मिन् म तथाभूतः । सम्पूर्णमन्त्रपाठोपेतः ( अनू (त्तिष्ठन्ते ) सेवन्ते ( पराध्र्नोति ) अवार्ध्नोति । अवरोधम् समृद्धिरहित्यं करोति ( रिणक्ति ) रिचिर् पृथग्भावे । रिक्तीकरोति । समृद्धिहीनं करोति (पापीयान्) अत्यन्तपापयुक्तः

३६६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ (किं स्वित् सः यजमानस्य पापभद्रम् आद्रियेत यः अस्य वषट्कर्ता भवति, इति ह स्म आह) क्या वह यजमान का पाप वा कल्याण चाहता है जो [ ऋत्विज् ] इसका वषट् करने वाला है... ऐसा वह कहता है। (अत्र एव एनं यथा कामयेत तथा कुर्यात् ) यहां पर ही इस [ यजमान ] को जैसा चाहे वैसा वह करे। (यं कामयेत यथा एव अनीजानः अभूत् तथा एव ईजानः स्यात् इति ) जिसको वह चाहे—जैसा ही यज्ञ न करने वाला होता है वैसा ही यज्ञ करने वाला होवे। (यथा एव अस्य ऋचं ब्रूयात्, तथा एव अस्य वषट्कुर्यात्, तत् समानम् एव एनं करोति ) जिस प्रकार से ही इसकी ऋचा को वह बोले, उस प्रकार से ही इसका वषट् करे, तब इस [यजमान] को समान ही वह करता है। (यं कामयेत पापीयान् स्यात् इति उच्चैस्तराम् अस्य ऋचं ब्रूयात्, नीचैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् पापीयांसम् एव एनं करोति ) जिस को चाहे—यह पापी हो जावे, ऊंचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले और नीचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस [ यजमान ] को पापी ही करता है। (यं कामयेत श्रेयान् स्यात् इति, नीचैस्तराम् अस्य ऋचं ब्रूयात्, उच्चैस्तरां वषट्कुर्यात्, तत् श्रेयांसम् एव एनं करोति ) जिस पुरुष को वह चाहे अधिक कल्याण वाला वह होवे, नीचे स्वर से उसकी ऋचा को बोले और ऊंचे स्वर से वषट् करे, तब वह इस [ यजमान ] को कल्याण युक्त ही करता है। ( श्रिये एव, तत् एनं श्रियम् [ श्रियाम् ] आदधाति ) श्री [ सम्पति ] के लिये ही [ यह कर्म है ], तब इस [ यजमान ] को सम्पत्ति में वह स्थापित करता है ॥ ३ ॥ भावार्थः—कार्यकुशल और प्रसन्नचित्त ऋत्विज् लोग यजमान की इच्छानुसार यज्ञ को सिद्ध कर देते हैं, इसलिये यजमान उनका आदर करता रहे ॥ ३ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ७ से मिलाओ ॥ विशेषः २—नीचे के पद ऐतरेय ब्राह्मण ३ । ७ से मिलाओ—

गोपथऐतरेयगोपथऐतरेय
ऋक्तःरिक्तः १ ✿रिक्तिरिणक्ति ✿
सृत्यःस्तुत्यः ✿यजमानस्ययजमानम् ✿
स यःसमः ✿नीचैस्तरानीचैस्तरां ✿
अनिहाणच्छअनिर्हाणिच्चैःतछिद्र्यम्तच्छिद्र्याम्
स्वधामच्छत्स धामच्छत्
(आशाम्) इच्छाम् (न) निषेधे (इयात्) प्राप्नुयात् (पापभद्रम्) पापं च
कल्याणं च (आद्रियेत) आदृतं कुर्यात् । इच्छेत् (अनीजानः) अकृतयज्ञः
(ईजानः) यज देवपूजादिषु-कानच् । कृतयज्ञः (श्रेयान्) प्रशस्य-ईयसुन् ।
कल्याणवान् (श्रिये) सम्पदर्थम् (आदधाति) स्थापयति ॥
१. पुष्पाङ्कित सभी संशोधित पद जर्मन सं० में भी ऐतरेय ब्रां० जैसे ही हैं अतः हमने मूल में
वैसा ही संशोधन बिना टिप्पणी दिये कर दिया है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ४ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ४-५ ॥ ३६७ कण्डिका ४ ॥ यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्य्यात् । साक्षादेव तद्देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षाद्देवतां परिगृह्णाति । सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ ॥ वषट्कार के साथ हवि के लिये देवता का निर्णय ॥ (यस्यै देवतायै हविः गृहीतं स्यात्, तां मनसा ध्यायन् वषट् कुर्यात् ) जिस देवता के लिये हवि ग्रहण किया गया हो, उसको मन से ध्यान करता हुआ वषट्कार करे । (तत् साक्षात् एव देवतां प्रीणाति, प्रत्यक्षात् देवतां परिगृह्णाति ) उससे साक्षात् ही देवता को प्रसन्न करता है, प्रत्यक्ष रूप से देवता को ग्रहण करता है । (ऋचा सन्ततं वषट्कृत्यं सन्तत्यै प्रजया पशुभिः सन्धीयते. यः एवं वेद ) ऋचा [वेद मन्त्र ] के साथ लगातार वषट्कार किया हुआ विस्तार के लिये है, वह प्रजा और पशुओं से संयुक्त होता है जो ऐसा जानता है ॥ ४ ॥ भावार्थः-उद्दिष्ट देवता का ध्यान करके हवि देने से यजमान का मनोरथ सिद्ध होता है ॥ ४ ॥ विशेष.-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८. ७ से मिलाओ ॥ कण्डिका ५ ॥ वज्रो वै वषट्कारः । स उ एष प्रहृतो ऽशान्तो दीदाय । तस्य ह न सर्व एव शान्तिं वेद नो प्रतिष्ठाम् । तस्माद्द्वाप्येतर्हि भूयानिव मृत्युः, तस्य हैवैत्र शान्तिरेषा प्रतिष्ठा, यद्वागिति । वषट्कृत्य वागित्यनुमन्त्रयते, वषट्कार मा मां प्रमृक्षो माहं त्वां प्रमृक्षं बृहता मन उपह्वये व्यानेन शरीरं प्रतिष्ठासि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां मा गमयेदिति । तदु ह स्माह, दीर्घमेवैतत् सदप्रम्भोर्जः सह ओज इत्यनुमन्त्रयेत, ओजश्च ह वै सहश्च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वो, प्रियाभ्यामेव तत्तन्भ्यां समर्धयति । प्रियया तन्वा समृध्यते, य एवं वेद ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ वषट्कार को उपयोगी बनाने का उपाय ॥ (वज्रः वै वषट्कारः ) वज्ररूप ही वषट्कार है । (स उ एषः प्रहृतः अशान्तः दीदाय ) वह ही यह वषट्कार छोड़ा गया [हमारे लिये ] अशान्त चम- कता है। (तस्य ह शान्ति सर्वः एव न वेद नो प्रतिष्ठाम् ) उसकी शान्ति को प्रत्येक मनुष्य नहीं जानता है, और न [ उसके ] आश्रय को। (तस्मात् वा ४-(प्रीणाति ) तर्पयति (सन्ततम् ) निरन्तरम् (सन्तत्यै ) विस्ताराय । सन्तानाय (सन्धीयते ) संयुज्यते ॥ ५- (अशान्तः ) उपद्रवसहितः (दीदाय) दीदयति ज्वलतिकर्म-निघ० १ । १६, लिट् । दीप्यते (नो ) निषेधे (प्रतिष्ठाम् ) दृढस्थानम् । आश्रयम् (एतर्हि ) १. पू. सं. 'शान्तः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण से शोधा गया है ।

३६८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ अपि एतर्हि भूयान् इव मृत्युः ) इसलिये ही अब बहुत अधिक सा मृत्यु है । ( तस्य ह एषा एव शान्तिः एषा प्रतिष्ठा, यत् वाक् इति ) उस [ वषट्कार ] की यह ही शान्ति और यह ही आश्रय है, जो वाक्, [ वाणी ] है । ( वषट्कृत्य वाक् इति अनुमन्त्रयते ) वषट्कार करके वाक्, यह पद मन्त्र के साथ वह बोलता है । ( वषट्कार मां मा प्रमृक्षः, अहं त्वां मा प्रमृक्षम्, बृहता मनः व्यानेन शरीरम् उपह्वये, प्रतिष्ठा असि, प्रतिष्ठां गच्छन् प्रतिष्ठां मा गमयेत् इति ) हे वषट्कार ! मुझको तू मत धो डाल [ मत नष्ट कर ], मैं तुझे न धो डालूं [ न नष्ट करूं ], बड़े प्रयत्न के साथ [ अपने ] मन को और व्यान [ शरीर में फैले हुये वायु ] के साथ शरीर को मैं बुलाता हूं, तू प्रतिष्ठा [ आश्रय ] है, आश्रय पाता हुआ तू मुझको आश्रय पहुँचा [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( तत् उ ह स्म आह, दीर्घम् एव एतत् सत् अप्रभु, ओजः सहः ओजः इति अनुमन्त्रयेत् ) कोई [ ब्रह्मवादी ] यह कहता है—यह [ मन्त्र वाक्य ] लम्बा होता हुआ भी असमर्थ है, ओजः सहः ओजः—इस [ तीन पद वाले मन्त्र ] को मन्त्र के साथ बोले । [ दूसरा ओजः पद आदरार्थ है ] । ( ओजः च ह वै सहः च वषट्कारस्य प्रियतमे तन्वौ, प्रियाभ्याम् एव तनूभ्यां तत् समर्धयति ) ओजः [ पराक्रम ] और सहः [ बल ] ही वषट्कार के दो अति प्रिय शरीर हैं, दोनों प्रिय शरीरों से ही उस [ यजमान ] को वह बढ़ाता है । ( प्रियया तन्वा समृद्ध्यते, यः एवं वेद ) वह पुरुष प्रिय शरीर से बढ़ता है जो ऐसा जानता है ॥ ५ ॥ भावार्थः—प्रकरण के अनुकूल मन्त्रों के विनियोग से यजमान का बल और पराक्रम बढ़ता है ॥ ५ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ से मिलाओ ॥ विशेषः २—( प्रतिष्ठामि ) के स्थान पर ( प्रतिष्ठासि ), ( सदः प्रभू ) के स्थान पर ( सदप्रभु ) और ( वषट्कारञ्च ) के स्थान पर ( वषट्कारस्य ) ऐतरेय ब्राह्मण से शोधा गया है । कण्डिका ६ ॥ वाक् च वै प्राणापानौ च वषट्कारः ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति । ताननुमन्त्रयते, वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानाविति । वाचं चैव तत् प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वमायुरेति, न पुरा जरसः प्रमीयते, इदानीम् ( भूयान् ) बहु-ईयसुन् । बहुतरः ( वाक् ) वाणी । विद्या ( अनुमन्त्रयते ) मन्त्रेण सह उच्चारयति ( मा प्रमृक्षः ) मृजी शौचे—लुङ् । मा शोधय । मा विनाशय ( मा प्रमृक्षम् ) विनष्टं मा कार्षम् ( बृहता ) महता प्रयत्नेन ( मनः ) स्वकीयं चित्तम् ( उपह्वये ) आह्वयामि ( व्यानेन ) व्यानादिवायुना ( प्रतिष्ठा ) आश्रयः ( गच्छन् ) प्राप्नुवन् ( गमयेत् ) गमय, प्रापय ( सत् ) वर्तमानम् ( अप्रभु ) असमर्थम् ( ओजः सहः ओजः ) पदत्रयात्मको मन्त्रः ( ओजः ) पराक्रमः ( सहः ) बलम् ( समर्धयति ) प्रवर्धयति ॥

कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ ३६६ य एवं वेद । शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव सख्य उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीरित्यात्मानं प्रत्याभिमृशति, ईश्वरो वा एषोऽप्रत्यभिमृष्टो यजमानस्यायुः प्रत्यवहर्तुमनर्हन्मा भक्षयेदिति । तद्यदेतेन प्रत्याभिमृशति आयुरेवास्मै तत् प्रतिरते । आ प्यायस्व सन्ते पयांसीति द्वाभ्यां चमसानाप्याययन्त्यभिरूपाभ्याम् । यद् यज्ञेऽभिरूपं, तत् समृद्धम् ॥ ६ ॥ कण्डिका ६ ॥ वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार हैं ॥ ( वाक् च प्राणापानौ च वै वषट्कारः ) वाक् और प्राण और अपान ही वषट्कार [ आहुति दान ] हैं । ( ते वषट्कृते वषट्कृते व्युत्क्रामन्ति ) वे [ तीनों ] बार बार वषट्कार करने पर बाहिर चले जाते हैं । ( तान् अनुमन्त्रयते, वाक् ओजः सहः ओजः प्राणापानौ मयि इति ) उनको इस मन्त्र से अनुकूल करता है—वाक्, ओजः [ पराक्रम ], सहः [ बल ], ओजः, और प्राण और अपान मुझमें [ होवें ] । ( तत् वाचं च एव प्राणापानौ च होता आत्मनि प्रतिष्ठापयति, सर्वम् आयुः एति, जरसः पुरा न प्रमीयते यः एवं वेद ) उससे वाणी और प्राण और अपान को होता अपने में दृढ़ स्थापित करता है, वह पुरुष पूर्ण आयु पाता है और बुढ़ापे से पहिले नहीं मरता, जो ऐसा जानता है । ( शन्नो भव हृद आ पीत इन्दो पितेव सोम सूनवे सुशेवः । सखेव सख्य उरुशंस धीरः प्रण आयुर्जीवसे सोम तारीः ) । ( इन्दो ) हे बड़े ऐश्वर्य वाले ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वजनक परमेश्वर ] ( पीतः ) [ हम लोगों से ] ग्रहण किया गया ( सुशेवः ) बड़ा सुख देने वाला तू ( नः हृदे ) हमारे हृदय के लिये, ( पिता इव सूनवे ) पिता के समान पुत्र के लिये ( शम् ) सुखदायक ( आ भव ) सब ओर से हो, ( उरुशंस ) हे बड़ी प्रशंसा वाले ! ( सोम ) हे सोम ! [ सर्वप्रेरक परमात्मन् ] ( धीरः ) बुद्धिमान् तू, ( सखा इव सख्ये ) मित्र के समान मित्र के लिये, ( नः आयुः ) हमारा आयु ( जीवसे ) जीने के लिये ( प्र तारीः ) बढ़ा—ऋ० ८ । ४८ । ४— ( इति आत्मानं प्रत्याभिमृशति ) इस मन्त्र से वह अपने शरीर को भले प्रकार छूता है । ( एषः अप्रत्यभिमृष्टः यजमानस्य आयुः प्रत्यवहर्तुम् ईश्वरः वै, अनर्हन् मा भक्षयेत् इति) यह अङ्ग बिना छुये [ मन्त्र ] यजमान का आयु नाश करने को समर्थ होता है, अयोग्य होकर वह मुझे खा जायेगा [ यह विचार करे ] । ( तत् यत् एतेन प्रत्याभिमृशति आयुः एव अस्मै तत् प्रतिरते ) सो जो इस [ पूर्वोक्त मन्त्र ] से अङ्ग स्पर्श करता है, ६—( व्युत्क्रामन्ति ) बहिरूध्वं गच्छन्ति ( शम् ) सुखम् ( नः ) अस्मा- कम् ( हृदे ) हृदयाय ( आ ) समन्तात् ( पीतः ) गृहीतः ( इन्दो ) हे परमैश्वर्य- वन् ( सोम ) सर्वोत्पादक सर्वप्रेरक परमेश्वर ( सूनवे ) पुत्राय ( सुशेवः ) शेवं सुखनाम—निघ० ३ । ६ । सुसुखयुक्तः ( उरुशंस ) बहुधा प्रशंसनीय । बहुकीर्ते ( धीरः ) धीमान् ( जीवसे ) जीवनाय ( प्र तारीः ) प्रवर्धय ( प्रत्याभिमृशति ) हस्तेन सर्वतः स्पृशति ( अप्रत्याभमृष्टः ) मन्त्रेण स्पर्शरहितः ( प्रत्यवहर्तुम् ) विनाशयितुम् ( अनर्हन् ) अयोग्यः सन् ( प्रतिरते, ) प्रवर्धयति ( आ ) समन्तात् २४

कण्डिका ७ ॥

३७० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ आयु ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह बढ़ाता है । ( आ प्यायस्व सं ते पयांसि इति द्वाभ्याम् अभिरूपाभ्यां चमसान् आप्याययन्ति ) आ प्यायस्व, और सं ते पयांसि ऋ० १ । ६१ । १७, १८--इन दो अनुकूल विषय वाली ऋचाओं से खाद्य पदार्थों को वह बढाते हैं । ( यत् यज्ञे अभिरूपम्, तत् समृद्धम् ) जो यज्ञ में विषय के अनुकूल है वह समृद्ध [ सफल ] है ॥ ६ ॥ भावार्थ:--वाणी, प्राण और अपान अर्थात् समस्त इन्द्रियों के सुप्रयोग से मनुष्य संसार में उन्नति करता है ॥ ६ ॥ विशेष: १--इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ८ तथा ७ । ३३ से मिलाओ ॥ विशेष: २--( इन्द्रो ) के स्थान पर ( इन्दो ) ऋ० ८ । ४८ । ४ से और ( प्रत्यवि- हर्तुर्मनर्रिहन् ) के स्थान पर ( प्रत्यवहर्तुमनहन् १) ऐ० ब्रा० ७ । ३३ से शुद्ध किया है ॥ विशेष: ३-दोनों प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १--आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वेभिरंशुभिः । भवा नः सुश्रवस्तमः सखा वृधे--ऋ० १ । ६१ । १७ ( मदिन्तम ) हे अत्यन्त आनन्द॒ वाले ( सोम ) सोम ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( विश्वेभिः ) सब ( अंशुभिः ) तत्त्व के अंशों के साथ ( आ ) अच्छे प्रकार ( प्यायस्व ) तू बढ़, और ( सुश्रवस्तमः ) अत्यन्त बड़ी कीर्ति वाला वा अत्यन्त सुन्दर अन्नों वाला ( सखा ) मित्र तू ( नः वृधे ) हमारी बढ़ती के लिए ( भव ) हो ॥ २--सं ते पयांसि समुयन्तु वाजाः सं वृष्ण्यान्यभिमातिषाहः । आप्याय- मानो अमृताय सोम दिवि श्रवांस्युत्तमानि धिष्व-ऋ० १ । ९१ । १८ । ( सोम ) हे सोम ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले विद्वान् ] ( ते ) तेरे लिये ( वृष्ण्यानि ) वीरत्व बढ़ाने वाले ( पयांसि ) अनेक अन्न ( सं यन्तु ) अच्छे प्रकार मिलें, ( उ ) और ( अभिमाति- षाहः ) अभिमानी शत्रुओं के दबाने वाले ( वाजाः ) पराक्रम ( सं मम् ) बहुत अच्छे प्रकार [ मिलें ] । ( अमृताय ) अमरपन वा मोक्ष के लिए ( आप्यायमानः ) सब ओर से बढ़ता हुआ तू ( दिवि ) व्यवहार के बीच ( उत्तमानि श्रवांसि ) उत्तम यशों को ( धिष्व ) धारण कर ॥ कण्डिका ७ ॥ प्राणा वा ऋतुयाजाः, तद्यदृतुयाजैश्चरन्ति, प्राणानेव तद्यजमाने दधति । षडृतुनेति यजन्ति, प्राणमेव तद्यजमाने दधति । चत्वार ऋतुभिर्यजन्ति, अपानमेव तद्यजमाने दधति । द्विर्ऋतुनेति उपरिष्टाद् व्यानमेव तद्यजमाने दधति । स चासु- सम्भृतस्त्रेधा विहृतः, प्राणोऽपानो व्यान इति ततोऽन्यत्र गुणितस्तथाह, यजमानः ( प्यायस्व ) वर्धस्व ( सम् ) सम्यक् ( ते ) तव ( पयांसि ) जलानि । अन्नानि ( चमसान् ) भक्ष्यपदार्थान् ( आप्याययन्ति ) प्रवर्धयन्ति ( अभिरूपाभ्याम् ) विषयानुकूलाभ्याम् ॥ १. जर्मन सं० में भी यही पाठ है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ ३७१ सर्वमायुरेत्यस्मिंल्लोक आध्नोत्याप्नोत्यमृतत्वमक्षितं स्वर्गे लोके । ते वा एते प्राणा एव, यदृतुयाजाः । तस्मादनवानं ततो यजन्ति प्राणानां सन्तत्यै । सन्तता इव हीमे प्राणाः । अथो ऋतवो वा ऋतुयाजाः । सथ्स्थानुवषट्कारः । योऽत्रानुवषट् कुर्य्यात्, असथ्स्थितानृतून् संस्थापयेत् । यस्तं तत्र ब्रूय त्, असथ्स्थितानृतून् सम- तिष्ठिपत्१ दुःखमनुभविष्यतीति, शश्वत्तथा स्यात् ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ प्राण ही ऋतुयाज हैं, ऋतुयाजों में अनुवषट् न करे ॥ ( प्राणाः वै ऋतुयाजाः ) प्राण ही ऋतुयाज [ ऋतुओं के लिये यज्ञ ] हैं । ( यत् यत् ऋतुयाजैः चरन्ति, प्राणान् एव तत् यजमाने दधति ) इसलिये जो ऋतुयाजों से वे यज्ञ करते हैं, प्राणों [ प्राण, अपान, व्यान ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( षट् ऋतुना इति यजन्ति, प्राणम् एव तत् यजमाने दधति ) छह [ ऋत्विज् लोग ]—ऋतु के साथ [ ऋतुना—इन मन्त्रों के लिये देखो यजु० २१ । २३-२८ ] इससे वे यज्ञ करते हैं, प्राण [ भीतर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( चत्वारः ऋतुभिः यजन्ति, अपानम् एव तत् यजमाने दधति ) चार [ ऋत्विज् ]—ऋतुओं से [ ऋतुभिः—इसके लिये देखो यजु० १४ । ७ ]—वे यज्ञ करते हैं, अपान [ बाहर जाने वाले वायु ] को ही उससे यजमान में धारण करते हैं । ( द्विः ऋतुना इति उपरिष्टात्, व्यानम् एव तत् यजमाने दधति ) दो [ ऋत्विज् ]— ऋतु से [ ऋतुना-ऊपर देखो ]—इससे पीछे से [ यज्ञ करते हैं ], व्यान [ शरीर में फैले हुये वायु ] को ही उससे यजमान में वे धारण करते हैं । ( सः च सम्भृतः असुः त्रेधा विहृतः, प्राणः अपानः व्यानः इति ) और वह अच्छे प्रकार पुष्ट किया हुआ प्राण तीन प्रकार से विहार वाला है—प्राण, अपान और व्यान । ( ततःअन्यत्र गुणितः तथा आह ) इस [ ग्रन्थ ] से दूसरे [ ऐतरेय आदि ] में यह कहा गया है—ऐसा वह [ ब्रह्मवादी ] कहता है । ( यजमानः सर्वम् आयुः एति, अस्मिन् लोके स्वर्गे लोके आध्नोति, अक्षितम् अमृतत्वम् आप्नोति ) यजमान [ उससे ] पूर्ण आयु पाता है और इस लोक में स्वर्ग लोक के बीच समृद्ध होता है, और अक्षय अमरपन पाता है । ( ते वै एते प्राणाः एव, यत् ऋतुयाजाः ) वे ही यह प्राण हैं, जो ऋतुयाज हैं । ( तस्मात् अनवानं ततः प्राणानां सन्तत्यै यजन्ति ) इसलिये श्वास न लंकर उसके पीछे प्राणों की निरन्तरता के लिये वे यज्ञ करते हैं । ( सन्तताः इव हि इमे प्राणाः ) क्योंकि लगातार फैले हुये ही यह प्राण हैं । ( अथो ऋतवः वै ऋतुयाजाः ) फिर ऋतुयें ही ऋतुयाज हैं । ( अनुवषट्- कारः संस्था ) अनुवषट्कार [ पीछे से बोला गया वषट् ] समाप्ति है । ( यः अत्र ७-( चरन्ति ) अनुतिष्ठन्ति ( दधति ) स्थापयन्ति ( षट् ) षट्संख्याकाः ऋत्विजः ( द्विः ) द्वौ ( उपरिष्टात् ) पश्चात् ( असुः ) प्राणः ( सम्भृतः ) सम्यक् पोषितः ( विहृतः ) विविधं प्राप्तः ( अनवानम् ) नञ् + अव+अन प्राणने— घञ् । द्वितीयान्तं यथा भवति तथा । उच्छ्वासमकृत्वा ( सन्तत्यै ) अविच्छेदाय । १. पू० सं० 'यः' इत्यधिकः पाठः ॥ सम्पा० ॥

३७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ अनुवषट् कुर्यात्, असंस्थितान् ऋतून् संस्थापयेत् ) जो यहां [ ऋतुयाज में ] अनुवषट् करे, बिना समाप्त हुये ऋतुओं को वह रोक देवे । ( यः तं तत्र ब्रूयात्, असंस्थितान् ऋतून् समतिष्ठिपत् दुःखम् अनुभविष्यति इति ) जो उस [ अनुवषट्कार ] को वहां बोले और बिना पूरे हुये ऋतुओं को रोक देवे, वह दुःख ही पावेगा । ( शश्वत् तथा स्यात् ) [ इसलिये यह नियम ] सदा वैसा [ अनुवषट् बिना ] होवे ॥ ७ ॥ भावार्थः-मनुष्य प्राण, अपान और व्यान की गतियों से बल और पराक्रम बढ़ाकर सब ऋतुओं को उपयोगी बनावें ॥ ७ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० २ । २६ से मिलाओ ॥ विशेषः २-( षडतुना ) के स्थान पर ( षडृतुना ) और ( समतिष्ठिठ ) के स्थान पर ( समतिष्ठि१पत् ) पद ऐ० ब्रा० २ । २६ । में है, पहिला पद शुद्ध कर दिया है ॥ विशेषः ३-प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक एक अर्थ सहित लिखा जाता है- १-वसन्तेन ऋतुना देवा वसवस्त्रिवृता स्तुताः । रथन्तरेण तेजसा हविरिन्द्रे वयो दधुः-यजु० २१ । २३ ॥ ( त्रिवृता ) तीनों काल में वर्तमान ( वसन्तेन ऋतुना ) वसन्त ऋतु के साथ ( स्तुताः ) स्तुति किये गये ( देवाः ) दिव्य गुण वाले ( वसवः ) पृथिवी आदि आठ वसु वा प्रथम कक्षा वाले विद्वान् लोग ( रथन्तरेण ) रथ से तरने वाले ( तेजसा ) तीक्ष्ण स्वरूप से ( इन्द्रे ) सूर्य के प्रकाश में ( हविः ) देने योग्य ( वयः ) आयु बढ़ाने हारे वस्तु को ( दधुः ) धारण करें ॥ २-सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा- नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा । सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्वसुभिः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा- नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा । सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजू रुद्रैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा- नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा । सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्रादित्यैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा- नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा । सजूर्र्ऋतुभिः सजूर्विधाभिः सजूर्विश्वैर्देवैः सजूर्देवैर्वयोनाधैरग्नये त्वा वैश्वा- नरायाश्विनाध्वर्यू सादयतामिह त्वा-यजु० १४ । ७ ॥ [ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वा सेवा वाला, ( विधाभिः ) विविध प्रकार धारण करने वाले जलों के साथ ( सन्तताः ) अविच्छिन्नाः । निरन्तराः ( संस्था ) समाप्तिः ( असंस्थितान् ) असमाप्तान् ( संस्थापयेत् ) उपरमयेत् ( शश्वत् ) सदा । अवश्यम् ॥ १. जर्मन सं. में भी यही पाठ है अतः हमने कण्डिका में ऐसा ही रख दिया है ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ७ १७३ सजूः ) एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) अच्छे गुणों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला , देवैः ) दिव्य सुख देने वाले ( वयोधायैः ) जीवन आदि वा गायत्री छन्दों से सम्बन्ध वाले प्राणों के साथ ( सजूः ) एकसी प्रीति वाला [ तू हो ], ( वैश्वानराय ) सम्पूर्ण पदार्थों को प्राप्त कराने वाली ( अग्नये ) अग्नि विद्या के लिए ( त्वा त्वा ) तुझको तुझ को ( अध्वर्यू ) हिंसा रहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना ) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों (इह) यहां जगत् में (सादयताम्) स्थापित करें । [ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वा सेवा वाला (विधाभिः ) विविध वस्तुओं को धारण कराने वाली प्राणों की चेष्टाओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (वसुभिः) अग्नि आदि आठ वसुओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला; (देवैः ) विजय चाहने वाले (वयोधायैः ) विज्ञानों से सम्बन्ध युक्त विद्वानों के साथ (सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ], (वैश्वानराय ) सब जगत् के चलाने वाले (अग्नये ) विज्ञान के लिए (त्वा त्वा ) तुझको तुझको ( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले (अश्विना ) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [जगत् में] (सादयताम्) स्थापित करें । [ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) विविध वस्तुओं को धारण कराने वाली प्राणों की चेष्टाओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (रुद्रैः) [ प्राण, अपान, व्यान, उदान, समान, नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनञ्जय और जीव, इन ग्यारह ] रुद्रों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) व्यापार कुशल ( वयोधायैः ) वेद आदि शास्त्रों को जताने के प्रबन्ध करने वालों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ], ( वैश्वानराय ) सब नरों के सुखसाधक ( अग्नये ) सब शास्त्रों के विज्ञान के लिये ( त्वा त्वा ) तुझको तुझको ( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना ) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [ जगत् में ] ( सादय- ताम् ) स्थापित करें । [ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) वसन्त आदि ऋतुओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) विविध प्रकार सत्य धारण कराने वाली क्रियाओं के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, (आदित्यैः) वर्ष के बारह महीनों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला, ( देवैः ) तेजस्वी ( वयोधायैः ) पूर्ण विद्या के विज्ञान और प्रचार के प्रबन्ध करने वालों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वाला [ तू हो ] ( वैश्वा- नराय ) सब नरों के पूर्ण सुख साधने वाले (अग्नये ) पूर्ण विज्ञान के लिये ( त्वा त्वा ) तुझको तुझको ( अध्वर्यू ) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले ( अश्विना ) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों ( इह ) यहां [ जगत् में ] ( साद- यताम् ) स्थापित करें । [ हे स्त्री वा पुरुष ! ] ( ऋतुभिः ) क्षण आदि सब काल अवयवों के साथ ( सजूः ) एक सी प्रीति वा सेवा वाला ( विधाभिः ) सब सुखों में व्यापक क्रियाओं के साथ ( सजूः )

कण्डिका ८ ॥

३७४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ८ एक सी प्रीति वाला (विश्वैः) समस्त (देवैः) परोपकार के लिये सत्य असत्य जताने वालों के साथ (सजूः) एक सी प्रीति वाला (देवैः) प्रशंसा योग्य (वयोनाधैः) काम- यमान जीवन का प्रबन्ध करने वालों के साथ (सजूः) एक सी प्रीति वाला [तू हो], (वैश्वानराय) सब नरों के हितकारक (अग्नये) अच्छी शिक्षा के प्रकाश के लिये (त्वा त्वा) तुझ को तुझ को (अध्वर्यू) हिंसारहित गृहाश्रम आदि यज्ञ के चाहने वाले (अश्विना) सब विद्याओं में व्यापक अध्यापक और उपदेशक दोनों (इह) यहां [जगत् में] (सादयताम्) स्थापित करें। कण्डिका ८ ॥ तदाहुः, यद्धोता यक्षद्धोता यक्षदिति, मैत्रावरुणो होत्रे प्रेष्यति, अथ कस्माद- होतृभ्यः सद्द्भ्यो होत्राशंसिभ्यो होता यक्षद्धोता यक्षदिति प्रेष्यतीति । वाग्वै होता, वाक् सर्वं ऋत्विजः वाग् यक्षद्वाग् यक्षदिति । अथो सर्वे वा एते सप्तहोतारोऽपि वा ऋचाभ्युदितं, सप्तहोतार ऋतुथा यजन्तीति । अथ य उपरिष्टाद् १ *द्वादशर्चजा- मितायै, ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः ॐ संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यज्ञः । स योऽत्र भक्षयेद्वस्तं तत्र ब्रूयात्, अशान्तो भक्षो नानुवषट्कृत आत्मानमन्तरगान्न जीविष्यतीति । तथा हास्याद्यो वै भक्षयेत्, प्राणो भक्षः प्राण आत्मानमन्तरगादिति । तथैव ह भवति लिम्पेदिति वात्र जिघ्रेत्तत्र च२ द्विदेवत्येषु चेति, तद्यु तत्र शासनं वेदयन्ते अथ यदमू व्यभिचरतो नानान्योऽन्यमनुप्रपद्येते अध्वर्यू । तस्मादृतून्मृतुं नानुप्रपद्यते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ होता यक्षत् होता यक्षत्—इन मन्त्रों के उच्चारण का विषय ॥ (तत् आहुः, होता यक्षत् होता यक्षत् इति, यत् मैत्रावरुणः होत्रे प्रेष्यति, अथ कस्मात् अहोतृभ्यः सद्द्भ्यः होत्राशंसिभ्यः प्रेष्यति इति—होता यक्षत् होता यक्षत् इति) फिर कहते हैं—होता यज्ञ करे, होता यज्ञ करे—[इन मन्त्रों के लिये देखो यजु० २१ । २६--४७] इस प्रकार जब मैत्रावरुण [प्राण और अपान वायु जानने वाला याजक] होता से कहता है, फिर किसलिये होता से भिन्न, उपस्थित, वेदवाणी से स्तुति करने वालों से यह कहता है—होता यज्ञ करे, होता यज्ञ करे । (वाक् वै होता, वाक् ८—(होता) दाता। ग्रहीता (यक्षत्) यजेत् (प्रेष्यति) अनुजानाति (अहोतृभ्यः) होतृभिन्नयाजकेभ्यः (सद्भ्यः) वर्त्तमानेभ्यः (होत्राशंसिभ्यः) होत्रां १. अस्यां कण्डिकायां पुष्पाङ्कितः पाठः पूर्वसंस्करणे 'भक्षयेत्, प्राणः···'इत्यस्यानन्तरमासीत् । अर्थसङ्गत्या जर्मनसंस्करणानुसारणास्माभिरत्र स्थापितः । तथैव भाष्यमपि यथा- वस्थितं कृतम् ॥ २. पू० सं० 'त' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ८ ३७५ सर्वे ऋत्विजः, वाक् यक्षत् वाक् यक्षत् इति ) [ समाधान ] वाणी ही होता, [ हवन करने वाला ] है, वाणी ही सब ऋत्विज् लोग हैं—वाणी यज्ञ करे, वाणी यज्ञ करे [ यह उसका अभिप्राय है ] । ( अथो सर्वे वै एते सप्त होतारः अपि वै ऋचा अभ्युदितं, सप्त होतारः ऋतुथा यजन्ति इति ) और यह सब ही सात हवन करने वाले होते हैं, यह ही इस ऋचा द्वारा कहा गया है—सात हवन करने वाले ऋतु ऋतुओं के अनुसार हवन करते हैं [ यह ब्राह्मण वचन है—इसको आगे टिप्पणी में दिये यजु० ३४ । ५५ के आशय से मिलाओ ] । ( अथ यः उपरिष्टात् द्वादशर्चंजामितायै ते वै द्वादश भवन्ति, द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः यज्ञः ) फिर जो पहिले से बारह ऋचाओं से सम्बन्ध के लिये हैं वे बारह हैं, बारह ही मास होते हैं । संवत्सर यज्ञ होता है, संवत्सर [ वर्ष ] प्रजापति है, 'प्रजापति यज्ञ है । ( सः यः अत्र भक्षयेत्, यः=सः, तं तत्र ब्रूयात्, अशान्तः भक्षः अनुवषट्कृतः आत्मानम् अन्तः न अगात्, न जीविष्यति इति ) सो जो यहां [ यज्ञ में ] भोजन करे, वह उस [ भोजन विषय ] को वहां बोले—अशान्त भोजन अनुवषट् [ समाप्तिसूचक यज्ञ ] करने वाले के आत्मा में नहीं जाता, वह [ उसे ] न जिलावेगा । ( तथा ह अस्य आद्यः वै भक्षयेत्, प्राणः भक्षः प्राणः आत्मानम् अन्तः अगात् इति ) इस कारण से ही इस [ यज्ञ ] के खाने योग्य पदार्थ को ही वह खावे, प्राण भोजन है जो वह प्राण आत्मा में पहुँचता है । ( तथा एव ह भवति लिम्पेत् इति वाव तत्र च द्विदेवत्येषु च जिघ्रेत् इति ) वह वैसा ही होता है कि वह [ भोजन उसे ] बढ़ावे, और वहां ही उसको दो देवता वाले यज्ञों में वह ग्रहण करे । ( तत्र तत् उ शासनं वेदयन्ते, अथ यत् अमू अध्वर्यू व्यभिचरतः, अन्योऽन्यं नाना अनुप्रपद्येते, तस्मात् ऋतुः ऋतुं न अनुप्रपद्यते ) वहां पर यह शासन बताते हैं—फिर जब दो अध्वर्यु विरुद्ध व्यवहार करते हैं और एक दूसरे के बिना दोनों चले चलते हैं, इसलिये ऋतु ऋतु को साथ साथ प्राप्त नहीं होते ॥ ८ ॥ वेदवाचं शंसन्ति कथयन्ति तेभ्यः (अभ्युदितम्) सर्वतः कथितम् (ऋतुथा) ऋतुप्रकारेण । ऋतुना ऋतुना (द्वादशर्चंजामितायै) जमतिर्गतिकर्मा-निघ० २। १४ । जनिघसिभ्यामिण् ( उ० ४ । १३० ) जमु भक्षणे गतौ च—इण् । जामिशब्दः समानजातीयवाचकः । द्वादशर्चैः संबन्धाय संयोगाय ( अनुवषट्कृतः ) अनुवषट्कारकस्य ( आत्मानम् ) शरीरम् । जीवम् ( अन्तः ) मध्ये ( अगात् ) गच्छति ( जीविष्यति ) जीवयिष्यति ( आद्यः ) आद्यं भक्षणीयं पदार्थम् ( प्राणः ) प्राणवायुः । ( लिम्पेत् ) वर्धयेत् ( जिघ्रेत् ) घ्रा गन्धोपादाने ग्रहणमात्रे च । गृह्णीयात् ( द्विदेवत्येषु ) द्विदेवताकेषु मन्त्रेषु ( व्यभिचरतः ) विरोधेन गच्छतः ( नाना ) बिना ॥ १. भाष्यकार का यह अर्थ सोमयाग की प्रक्रियानुसार संगत प्रतीत नहीं होता, क्योंकि सोमयाग में अनुवषट्कार प्रधानाहुति का समर्थक एवं समाप्ति सूचक होता है, अतः उन आहुतियों से रहित जो यज्ञ का यज्ञशेष होगा वह 'अशान्त भक्ष' होगा । यह यहाँ तात्पर्य है । विषय का स्पष्टीकरण भूमिका में देखें ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥

३७६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ९ विशेष: १—प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक मन्त्र और दूसरा संकेत वाला मन्त्र अर्थ सहित यहां दिया जाता है ॥ १—होता यक्षत् समिधाग्निमइडस्पदेऽश्विनेन्द्र १७ सरस्वतीमजो धूम्रो न गोधूमैः कुवलैर्भेषजं मधुशष्पैर्न तेज इन्द्रियं पयः सोमः परिस्रुता घृतं मधु व्यन्त्वाज्यस्य होतर्यज ॥ यजु० २१ । २६ ॥ ( होता ) हवन करने वाला ( समिधा ) इन्धन आदि से ( अग्निम् ) आग, ( अश्विना ) सूर्य और चन्द्रमा, ( इन्द्रम् ) ऐश्वर्य वा जीव और ( सरस्वतीम् ) सुशिक्षित वाणी को ( इडः पदे ) पृथिवी और अन्न के स्थान में ( यक्षत् ) संगत करे । ( धूम्रः ) धुमैले वर्ण वाला ( अजः ) अज [ माक्षिक धातु-औषधविशेष ] ( गोधूमैः ) गेहूं, ( न ) और ( कुवलैः ) बेरों ( न ) और ( शष्पैः ) घासों के सहित ( मधु ) मधुर जल, ( भेषजम् ) औषध, ( तेजः ) तेज, ( इन्द्रियम् ) धन, ( पयः ) दूध वा अन्न, ( परिस्रुता ) सब ओर से प्राप्त हुये रस के साथ ( सोमः ) सोम [ औषधियों का रस ], ( घृतम् ) घी ( मधु ) मधु [ रस विशेष ] ( व्यन्तु ) प्राप्त हों । ( होतः ) हे होम करने वाले जन ! ( आज्यस्य ) घी का ( यज ) होम कर ॥ २—सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे सप्त रक्षन्ति सदमप्रमादम् । सप्तापः स्वपतो लोकमीयस्तत्र जागृतो अस्वप्नजौ सत्रसदौ च देवौ ॥ यजु० ३४ । ५५ ॥ (सप्त ऋषयः) सात ऋषि [ विषयों को प्राप्त कराने वाले, पांच ज्ञानेन्द्रिय, मन और बुद्धि ] ( शरीरे ) शरीर में ( प्रतिहिताः ) ठहरे हुये हैं, ( सप्त ) वे सात ( सदम् ) ठहरने के स्थान [ शरीर ] की ( अप्रमादम् ) बिना भूल ( रक्षन्ति ) रक्षा करते हैं । ( सप्त ) वे सात ( आपः ) व्यापने वाले [ ऋषि ] ( स्वपतः ) सोते हुये जन के ( लोकम् ) लोक [ दीखते हुये शरीर वा जीवात्मा ] को ( ईयुः ) प्राप्त होते हैं, ( तत्र ) वहां [ शरीर में ] ( अस्वप्नजौ ) दो न सोते हुये ( सत्रसदौ ) सत्र में बैठने वाले [ यज्ञ अर्थात् शरीर में काम करने वाले ] ( च ) और ( देवौ ) दिव्य गुण वाले [ प्राण और अपान ] ( जागृतः ) जागते हैं ॥ कण्डिका ९ ॥ प्रजापतिर्वै यत् प्रजा असृजत, ता वै तान्ता असृजत । ता हिङ्कारेणैवा- भ्यजिघ्रत् । ताः प्रजा अश्व'मारन्, तद् बध्यते वा एतद्यज्ञो यद्धवींषि पच्यन्ते । यत् सोमः सूयते, यत् पशुरालभ्यते, हिङ्कारेण वा एतत् प्रजापतिर्ह तमभिजिघ्रति, यज्ञस्याहृतता१यै यज्ञस्याप्त्यै यज्ञस्य वीर्य्यवत्ताया ३ इति । तस्मादु हिङ्क्रियते, तस्मादु य एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, स श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । यच्छ- कुनिराण्डमध्यास्ते यन्न सूयते, तद्धि सापि हिङ्कृणोति । अथो खल्वाहुः, महर्षिर्वा एतद्यज्ञस्याग्रे गेयमपश्यत् । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः । तं देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्, वसिष्ठोऽयमस्तु, यो नो यज्ञस्याग्रे गेयमद्रागिति । तदेतद्यज्ञस्याग्रे गेयं, यद्धिङ्कारः । १. पू. सं. 'अमारन्' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'अहतायै' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'वीर्यंवत्तयै' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ६ ३७७ ततो वै स देवानां श्रेष्ठोऽभवत् । येन वै श्रेष्ठः, तेन वसिष्ठः । तस्माद् यस्मिन्वासिष्ठो ब्राह्मणः स्यात्, तं दक्षिणाया नान्तरीयात् । तथा हास्य प्रीतो हिङ्कारो भवति । अथ देवाश्च ह वा ऋषयश्च यदृक्सामे अपश्यन् । ते ह स्मैते अपश्यन् । ते यन्नैते अपश्यन्, तत एवैनं सर्वं दोहमदुहन् । ते वा एते दुग्धे यातयामे, य ऋक्सामे । ते हिङ्कारेणै- वाप्याय्येते । हिङ्कारेण वा ऋक्सामे आपीने यजमानाय दोहं दुहाते । तस्मादु हिङ्कृत्याध्वर्यवः सोममभिपुण्वन्ति । हिङ्कृत्योद्गातारः साम्ना स्तुवन्ति । हिङ्कृत्योक्थश ऋचाँर्त्विज्यं कुर्वन्ति । हिङ्कृत्याथर्वाणो ब्रह्मत्वं कुर्वन्ति । तस्मादु हिङ्क्रियते । प्रजापतिर्हि तमभिजिघ्रति । अथो खल्वाहुः, एको वै प्रजापतेर्व्रतं बिभर्त्ति गौरैव, तदुभये पशव उपजीवन्ति, ये च ग्राम्या ये चारण्या इति ॥ ६ ॥ कण्डिका ९ ।। हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] के उच्चारण की महिमा और प्रमाण ।। ( प्रजापतिः वै याः प्रजाः असृजत, ताः वै तान्ताः असृजत ) प्रजापति ने जब प्रजाओं को उत्पन्न किया, उन ही ( तान्ताः ) फैली हुई [ प्रजाओं ] को उत्पन्न किया । ( ताः हिङ्कारेण एव अभ्यजिघ्रन् ) उन [ प्रजाओं ] को हिङ्कार [ प्रीतिध्वनि ] से ही उसने ग्रहण किया । ( ताः प्रजाः अश्वम् आरन् १ ) उन प्रजाओं को वह न मारता हुआ [ था ] । ( तत् एतत् यज्ञः वै बध्यते यत् हवींषि पच्यन्ते ) इसलिये यह ही यज्ञ [ संगतिकरण व्यवहार ] संयुक्त किया जाता है, जो हवि [ खाने के पदार्थ ] पकाये जाने हैं । ( यत् सोमः सूयते, यन् पशुः आलभ्यते, हिङ्कारेण वै एतत् प्रजापतिः ह तं यज्ञस्य अह्रततायै, यज्ञस्य आप्त्यै, यज्ञस्य वीर्यवत्तायै अभिजिघ्रति इति ) जो सोम [ तत्त्वरस ] निचोड़ा जाता है, जो पशु ग्रहण किया जाता है, हिङ्कार [ प्रतिध्वनि ] से ही यह प्रजापति उस [ सोम ] को यज्ञ के अविनाश के लिये, यज्ञ की प्राप्ति के लिये और यज्ञ की वीर्यवत्ता के लिये ग्रहण करता है । ( तस्मात् उ हिङ्क्रियते ) इसलिये यह हिङ्कार किया जाता है । ( तस्मात् उ यः एव पिता पुत्राणां मूर्द्धति, सः श्रेष्ठो भवति, प्रजापतिः हि तम् अभिजिघ्रति ) इसलिये ही जो पिता [ हिङ्कार से ] पुत्रों का आदर करता है, वह [ पुत्र ] श्रेष्ठ होता है, प्रजापति [ परमात्मा ] उसको ग्रहण करता है । ( यत् शकुनिः आण्डम् अध्यास्ते यन् न सूयते तत् हि सा अपि हिङ्कृणोति ) जो चिड़िया अण्डे पर बैठती है और जब वह उसे अब उत्पन्न करती है, तब वह भी हिङ्कार करती है । ( अथो खलु आहुः, ६—( असृजत ) सृष्टवान् ( ताः ) प्रजाः ( तान्ताः ) हसिमृग्रिण्वमिदम० ( उ० ३ । ८६ ) तनु विस्तारे-तन्, आर्षो दीर्घः । तन्ताः । विसृताः ( हिङ्कारेण ) हि गतिवृद्ध्योः-डि + करोतेः-अण्, आर्षं रूपम् । वृद्धिकरेण व्यवहारेण । प्रीतिध्वनिना ( अभ्यजिघ्रत् ) सर्वतो गृहीतवान् ( आरन् ) ऋ गतौ-लङ् ( बध्यते ) बध संयमने । संयम्यते । संबध्यते । नियमे क्रियते (सूयते) अभिपवणेन प्राप्यते (आलभ्यते) समन्तात् १. यहाँ शोधे हुये पाठानुसार अर्थ ऐसा होगा—"वे सृष्ट प्रजायें अश्वः=मेध्य, यज्ञ का रूप धारण किये हुये प्रजापति के पास आईं" इस विषय के लिये देखें-वृ०आ० १ । १ ॥ सम्पा० ॥