गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।।
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २। क० ७॥ ३२१ पराजयामहा इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानन्दिव आग्नीध्रमन्तरिक्षात्सदः पृथिव्याः। ते देवा अब्रुवन्, उपसदमुपायाम, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त एभ्यो लोकेभ्यो निरघ्नन्, एकयामुष्माल्लोकादेकयान्तरिक्षादेकया पृथिव्याः। तस्मादाहुः, उपसदा वै महापुरञ्जयन्तीति। त एभ्यो लोकेभ्यो निर्हता ऋतून् प्राविशन्। ते षडुपायन्, तानुपसद्भिरेवर्तुभ्यो निरघ्नन्, द्वाभ्याममुष्माल्लोकाद् द्वाभ्यामन्तरिक्षाद् द्वाभ्यां पृथिव्याः। ते ऋतुभ्यो निर्हताः संवत्सरं प्राविशन्। ते द्वादशोपायन्, तानुपसद्भिरेव संवत्सरान्निरघ्नन्, चतसृभिरमुष्माल्लोकाच्चत- सृभिरन्तरिक्षाच्चतसृभिः पृथिव्याः। ते संवत्सरान्¹निर्हता अहोरात्रे प्राविशन्, ते यत्सायमुपायन्, तेनैतान् राज्या अनुदन्त, यत् प्रातः, तेनाह्नः। तस्माद् गौः साय- म्प्रातःस्तनमप्यायते। प्रातःसायन्तन्तानुपसद्भिरेवैभ्यो लोकेभ्यो नुदमाना आयन्, ततो देवा अभवन् परासुराः। सर्वेभ्य एवैभ्यो लोकेभ्यो भ्रातृव्यन्नुदमान एति, य एवं विद्वानुपसदमुपैति ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ।। देवासुर सङ्ग्राम में उपसद् यज्ञ द्वारा देवताओं की विजय ।। ( देवाः च ऋषयः च ह वै असुरैः संयत्ताः आसन् ) देव [ विद्वान् ] और ऋषि [ सन्मार्गदर्शक लोग ] असुरों [ राक्षसों वा विघ्नों ] करके वशीभूत हुये। ( तेषाम् असुराणाम् इमाः पुरः प्रत्यभिजिताः आसन्, अयस्मयी पृथिवी, रजता अन्तरिक्षं, हरिणी द्यौः ) उन असुरों करके यह नगरियां [ देवताओं से ] लड़कर जीती हुयी थीं—गति [ वा सुवर्ण ] वाली [ नगरी ] पृथिवी, सब लोकों वाली [ नगरी ] अन्तरिक्ष और प्रकाश वाली [ नगरी ] सूर्यलोक । ( ते देवाः सङ्घातं सङ्घातं पराजयन्त ) वे देवता टोली टोली करके हराये गये । ( ते विदुः, अनायतनाः हि वै श्यः स्मः, तस्मात् पराजयामहै इति त एताः पुरः प्रत्यकुर्वत, हविर्धानं दिवः, आग्नीध्रम् अन्तरिक्षात्, सदः पृथिव्याः ) उन्होंने विचारा—घरों के बिना हम सोते हुये हैं, इसलिये [ असुरों को ] ७-( देवाः ) विद्वांसः ( ऋषयः ) सन्मार्गदर्शकाः ( असुरैः ) असेरुन् ( उ० १ । ४२ ) असु क्षेपणे—उरन् । शुभगुणस्य क्षेपणशीलैः । राक्षसैः । विघ्नैः । ( संयत्ताः ) सम् + यती प्रयत्ने—क्तः । आयत्ताः वशीभूताः ( पुरः ) नगराणि । दुर्गाणि ( अयस्मयी ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८६ ) इण् गतौ—असुन् । अयः, हिरण्यनाम—निघ० १ । २ । सुवर्णमयी । गतिमती ( रजता ) सृषिरञ्जिभ्यां कित् ( उ० ३ । १११ ) रञ्ज रागे—अतच्, ततः अर्शआद्यच् टाप् । लोका रजांस्युच्यन्ते— निरु० ४ । १९ । रज एव रजतं, सर्वलोकमयी नगरी ( हरिणी ) श्यास्त्याहृञ्भविभ्य इनच् ( उ० २ । ४६ ) हृञ् हरणे—इनच्, ङीप् । मत्वर्थीयलोपः । हिरण्मयी । प्रकाशमयी ( द्यौः ) सूर्यलोकः ( सङ्घातम् ) समूहम् ( अनायतनाः ) आश्रयरहिताः ( श्यः ) शीङ् स्वप्ने—क्विप् । शयिताः । निद्रिताः ( प्रत्यकुर्वत ) प्रतिकूलाः कृतवन्तः ( हविर्धानम् ) हविषः अन्नस्य यज्ञस्थानविशेषम् ( सदः ) सदनस्थानम् १. पू. सं. 'संवत्सरा' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ २१˙
३२२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ७ हम हरावें--सो उन्होंने यह नगर बनाये, हविर्धान [ अन्न स्थान ] सूर्य से, आग्नीध्र [ यज्ञ में अग्नि जलाने का स्थान ] अन्तरिक्ष से और सद [ बैठने का स्थान ] पृथिवी से । ( ते देवाः अब्रुवन्, उपसदम् उपायाम, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) वे देवता बोले--उपसद् [ यज्ञ विशेष वा पास पास पहुंचने की क्रिया ] को हम करें, उपसद् से ही बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्यः निरघ्नन्, एकया अमुष्मात् लोकात् एकया अन्तरिक्षात्, एकया पृथिव्याः ) उन्होंने [ असुरों को ] इन लोकों से मार निकाला, एक [ उपसद् ] द्वारा उस [ सूर्य ] लोक से, एक के द्वारा अन्तरिक्ष से और एक के द्वारा पृथिवी से । ( तस्मात् आहुः, उपसदा वै महापुरं जयन्ति इति ) इसलिये कहते हैं--उपसद् द्वारा ही बड़े नगर को लोग जीतते हैं । ( ते एभ्यः लोकेभ्य निर्हताः ऋतून् प्राविशन् ) वे [ असुर ] इन लोकों से निकाले गये होकर ऋतुओं में प्रविष्ट हुये । ( ते षट् उपायन् तान् उपसद्भिः एव ऋतुभ्यः निरघ्नन्, द्वाभ्याम् अमुष्मात् लोकात् द्वाभ्याम् अन्तरिक्षात् द्वाभ्यां पृथिव्याः) उन [ देवताओं ] ने छह [ उपसदों ] को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ऋतुओं से निकाल दिया--दो [ उपसद् ] द्वारा उस लोक से, दो के द्वारा अन्तरिक्ष से और दो के द्वारा पृथिवी से [ अर्थात् दो दो महीने वाले छह ऋतुओं के लिये छह उपसद् किये ] । ( ते ऋतुभ्यः निर्हताः संवत्सर प्राविशन् ) वे [ असुर ] ऋतुओं से निकाले गये होकर संवत्सर में प्रविष्ट हुये । ( ते द्वादश उपायन् तान् उपसद्भिः एव संवत्सरात् निरघ्नन्, चतसृभिः अमुष्मात् लोकात् चतसृभिः अन्तरिक्षात्, चतसृभिः पृथिव्याः ) उन [ देवताओं ] ने बारह [ उपसदों ] को प्राप्त किया, उन [ असुरों ] को उपसदों द्वारा ही संवत्सर से निकाल दिया--चार [ उपसदों ] द्वारा उस लोक से, चार के द्वारा अन्तरिक्ष से और चार के द्वारा पृथिवी से [ चातुर्मास्य यज्ञ के लेने से चार चार का ग्रहण किया है ] । ( ते संवत्सरात् निर्हताः अहोरात्रे प्राविशन् ) वे [ असुर ] संवत्सर से निकाले गये होकर दिन रात्रि में प्रविष्ट हुये । ( ते यत् सायम् उपायन् तेन एनान् रात्र्याः अनुदन्त, यत् प्रातः, तेन अह्नः ) उन [ देवताओं ] ने जो सायंकाल [ के उपसद् ] को प्राप्त किया, उस [ कर्म ] से इन [ असुरों ] को रात्रि से निकाल दिया, जो प्रातःकाल [ उपसद् किया ], उसके द्वारा दिन से [ उन्हें निकाल दिया ] । ( तस्मात् गौः सायम्प्रातः स्तनम् आप्यायते ) इसलिये गौ सायंकाल और प्रातःकाल पिन्हाती है [ अर्थात् यह दोनों काल अधिक स्वास्थ्यकारक हैं ] । ( प्रातः सायन्तनम् तान् उपसद्भिः एव एभ्यः लोकेभ्यः नुदमानाः आयन् ) प्रातःकालं और सायंकाल उन [ असुरों ] को उपसदों [ पास बैठने वा उपासना आदि क्रियाओं ] के द्वारा ही इन लोकों से निकालने वाले वे [ देवता ] हुये हैं । ( ततः देवाः असुराः परा अभवन् ) इसी से देवताओं ने असुरों को हराया । ( सर्वेभ्यः एव एभ्यः ( उपसदम् ) उप + पदॢ विशरणगतिहिंसनेषु-क्विप् । समीपोपवेशनक्रियाम् । यज्ञविशेषम् ( उपायाम ) उप + आङ् + या गतौ--लोट् । अनुतिष्ठाम (निरघ्नन्) निःसारितवन्तः ( उपायन् ) उप + इण् गतौ-लङ् । सम्पादितवन्तः (आप्यायते) वर्धते दुग्धेन ( सायन्तनम् ) सायं चिरंप्राह्णे० ( पा० ४ । ३ । २३ ) स्वार्थे ट्यु तुट् च । सायङ्काले ( नुदमानाः ) प्रेरयन्तः ( उपैति ) अनुतिष्ठति ॥
कण्डिका ८ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।। ३२३ लोकेभ्यः भ्रातृव्यं नुदमानः एति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) इन सभी लोकों से बैरी को निकालता हुआ वह चलता है जो ऐसा विद्वान् होकर उपसद् [ पास बैठने वा उपासना करने की क्रिया ] को प्राप्त होता है ॥ ७ ॥ भावार्थः—इस कण्डिका में असुर शब्द से भूकम्प, तारापतन आदि उत्पातों और विघ्नों की ओर संकेत है, जिनका बुरा प्रभाव स्थानों और समय पर होता है । बुद्धिमान् लोग ऐसे विघ्नों से बचने के लिये समय समय पर और सायं प्रातः परस्पर विचार करके उपाय करें ॥ ७ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० १ । २३ से मिलाओ । विशेषः २—इस कण्डिका का कुछ आधार यजुर्वेद अ० ५ । म० ८ जान पड़ता है, वह अर्थ सहित यहाँ दिया जाता है । ( या ते अग्नेऽयःशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा । या ते अग्ने रजःशया तनू- र्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा । या ते अग्ने हरिशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा । उग्रं वचो अपावधीत् त्वेषं वचो अपावधीत् स्वाहा ॥ ) ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी परमेश्वर ] ( या ते ) जो तेरा ( अयःशया ) सुवर्ण आदिकों में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ( वर्षिष्ठा ) अत्यन्त बड़ा और ( गह्वरेष्ठा ) गहरे आभ्यन्तर में ठहरा हुआ है, [ उसने ] ( स्वाहा ) उत्तम वेदवाणी से ( उग्रं वचः ) भयंकर वचन को [ संसार में ] ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है, ( त्वेषं वचः ) भड़कीले वचन को ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! [ तेजस्वी परमेश्वर ] ( या ते ) जो तेरा ( रजःशया ) लोकों में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ॰॰॰॰॰॰ नष्ट किया है । ( अग्ने ) हे अग्नि ! ( या ते ) जो तेरा ( हरिशया ) मनुष्य आदि में वर्त्तमान ( तनूः ) विस्तृत शरीर ( वर्षिष्ठा ) अत्यन्त बड़ा और ( गह्वरेष्ठा ) गहरे आभ्यन्तर में ठहरा हुआ है, [ उसने ] ( स्वाहा ) उत्तम वेदवाणी से ( उग्रं वचः ) भयंकर वचन को [ संसार में ] ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है, ( त्वेषं वचः ) भड़कीले वचन को ( अप अवधीत् ) नष्ट किया है ॥ कण्डिका ८ ॥ न॑ द्वादशाग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, अशान्ता निर्मृं ज्युः१ न॑२ तिस्रोऽहीनस्य, उपरिष्टाद्यज्ञक्रतुर्गरीयानभिषीदेत्, यथा गुरुभारो ग्रीवा निः३श्रोणीयादार्त्तिमार्च्छेत्४ । द्वादशाहीनस्य कुर्य्यात्, प्रत्यू५ तथैव सयत्वाय५ । तिस्रोऽग्निष्टोमस्योपसदः स्युः, शान्ताग्निर्मागाय । ते देवा असुर्य्यान् इमांल्लोकानान्ववैतुमधृष्णुवन् । तानग्निना मुखेनान्ववायन्. यदग्निमनुष्टुप्सदां प्रनीकानि भवन्ति । यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रेऽन्व- वनयन्ति एवमेवैतदग्निना मुखेनेमांल्लोकानभिनयन्तो यन्ति । यो ह वै देवान् साध्यान् वेद, सिद्ध्यत्यस्मै । इमे वाव लोकाः, यत्साध्याः देवाः । स य एवमेतान् १. पू. सं. 'निर्मृज्येरन्' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'न' इति पाठः नास्ति ॥ ३. पू. सं. निःश्रोणीयात् इति पाठः ॥ ४. पू. सं. 'आर्छेदत्' इति पाठः ॥ ५. भ्रष्टोऽयं पाठः प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥
३२४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ८ ।। साध्या॒न्वेद, सिद्ध्यत्यस्मै सिद्ध्यत्यमुष्मै॑। सिद्ध्यत्यस्माल्लोकात्, य एवं विद्वानु- पसदमुपैति ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ उपसद् यज्ञों का अधिक वर्णन ॥ ( अग्निष्टोमस्य द्वादश उपसदः न स्युः ) *अग्निष्टोम १ [ जो एक दिन में प्रधान- सुत्या याग द्वारा निष्पन्न होता है ] में बारह उपसत् नहीं करनी चाहिये, [ क्योंकि अधिक होने से ] ( अशान्ताः निर्मृज्युः ) अशान्त होकर बह जाती हैं। ( अहीनस्य न तिस्रः ) अहीन याग [ जो द्विरात्रादि एकादशरात्रपर्यन्त अग्निष्टोम से अधिक दिनों में किया जाता है] में तीन [ उपसद् ] नहीं [ करनी चाहिये, किन्तु बारह उपसद् ही करनी चाहिये, क्योंकि अग्निष्टोम से ] ( उपरिष्टात् गरीयान् यज्ञक्रतुः अभिषीदेत्, यथा गुरुः भारः ग्रीवाः निःश्रीणीयात् आर्तिम् आच्छेत् ) ऊपर का [ अहीनरूप ] गुरुतर यज्ञक्रतु [ अपने अनुरूप उपसद् याग के बिना सर्वतोमुख रीति से ] क्षीण हो जायेगा, जिस प्रकार [ अल्प बल वाली तीन उपसद् रूप ] ग्रीवा में रखा हुआ अधिक भार [अहीन रूप अनेक दिन साध्य यज्ञ कार्य ] ग्रीवा को निश्चयेन तोड़ देगा [ जिसके कारण यजमान को ] रोगादि कष्ट होगा १ । * (अहीनस्य द्वादश कुर्यात् प्रत्यु तथा एव सयत्तवाय) अहीन यज्ञ के बारह [ उपसद् ] करे, प्रत्यक्ष में वैसा ही समान प्रयत्न के लिये [होता है] । ( अग्निष्टोमस्य तिस्रः उपसदः स्युः, शान्ताग्निः मार्गाय ) अग्निष्टोम यज्ञ के तीन उपसद् हों, शान्त अग्नि मार्ग के लिये है । ( ते देवाः असुर्य्यान् इमान् लोकान् आन्ववैतुम् आधृष्णुवन् ) वे देवता लोग असुरों के इन लोकों पर चढ़ाई करने को साहसी हुये । ( तान् मुखेन ऽग्निना आन्ववायन् यत् अग्निम् अनुष्टुप्सदां प्रतीकानि भवन्ति ) उन [ लोकों ] पर मुखिया अग्नि के द्वारा वे चढ़ गये, ८-( न ) निषेधे ( निर्मृज्युः ) मृजूष् शोधने-विधिलिङ् । निर्वहेयुः ( अहीनस्य ) अह्नः खः ऋतौ ( वा० पा० ४ । २ । ४२ ) अहन्-खप्रत्ययः समूहे । अह्नष्टखोरेव ( पा० ६ । ४ । १४५ ) टिलोपः खप्रत्यये । अथवा, ओहाक् त्यागे- क्तः, नञ्समासः । न ह्येषु किञ्चन हीयते-गो० उ० ५ । १५ । अहर्गणसाध्ययज्ञम् । सम्पूर्णाङ्गयज्ञम् ( गरीयान् ) गुरु-ईयसुन् । गुरुतरः ( अभिषीदेत् ) विशीर्णो भवेत् ( निःश्रीणीयात् ) श्रीञ् हिंसायाम् । हिंसनम् कुर्यात् ( आर्तिम् ) पीडाम् ( आच्छेत् ) आ + ऋच्छ गतीन्द्रियप्रलयमूर्त्तिभावेषु विधिलिङ् । सन्दीपयेत् ( प्रत्यु ) प्रत्यक्षमेव ( सयत्तवाय ) अशूप्रुषिलेटिकणि० ( उ० १ । १५१ ) समान +यती प्रयत्ने-क्वन्, तुक् च । समानप्रयत्नत्वाय ( असुर्य्यान् ) असुर-यत् । असुर- सम्बन्धिनः ( आन्ववैतुम् ) आ+अनु+अव+इण् गतौ-तुमुन् । समन्तात् प्राप्तुम् ( आधृष्णुवन् ) आ + अधृष्णुवन् । सर्वतो धृष्टाः साहसिनः अभवन् १. अग्निष्टोमस्य से आर्त्तिमाछेत् तक की कण्डिका का पुष्पाङ्कित भाष्य हमारा है । पूर्वं स० में कई भ्रष्ट पाठ एवं 'न' का पाठ (द्र० पृ० ३२३ टि० २ ) च्युत होने से भाष्यकार का अर्थ असङ्गत हो गया था ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क०.९ ॥ ३२५ क्योंकि अग्नि को निरन्तर उन्नति पाने वाले यज्ञों के अवयव प्राप्त होते हैं । (यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रे अन्ववनयन्ति, एवम् एव एतत् मुखेन अग्निना इमान् लोकान् अभिनयनतः यन्ति) जैसे किसान खेत में [ अन्न आदि ] निरन्तर पाते हैं, वैसे ही यह लोग मुखिया अग्नि के द्वारा इन लोकों को सब ओर से पाते हुये चलते हैं । ( यः ह वै साध्यान् देवान् वेद, अस्मै सिध्यति ) जो ही पुरुष साध्य [ साधनीय श्रेष्ठ कर्मों को साधने वाले ] देवों [ विजयी पुरुषों ] को जानता है, उसके लिये सिद्धि होती है । ( इमे वाव लोकाः, यत् साध्याः देवाः ) यह ही वे लोक [ जन वा भुवन ] हैं, जो साध्य देव हैं । ( सः यः एवम् एतान् साध्यान् वेद, अस्मै सिध्यति, अमुष्मै सिध्यति ) जो कोई इस प्रकार इन साध्यों [ श्रेष्ठ कर्मों के साधने वालों ] को जानता है, वह इस [ समीप वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है और उस [ दूर वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है । ( अस्मात् लोकात् सिध्यति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) वह इस लोक से सिद्धि पाता है, जो ऐसा जानकर पुरुष उपसद् यज्ञ को प्राप्त होता है ॥ ८ ॥ भावार्थः--अग्निष्टोम यज्ञ और अहीन यज्ञ के उपसदों को यथावत् करने से यजमान को यथावत् सिद्धि होती है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ अथ यत्राह, अध्वर्युंरग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति । तदपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नवाञ्चाग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे, पृथिव्यग्नेः पत्नी, वाग् वातस्य पत्नी, सेनेन्द्रस्य पत्नी, धेना बृहस्पतेः पत्नी, पथ्या पूष्णः पत्नी गायत्री वसूनां पत्नी, त्रिष्टुब् रुद्राणां पत्नी, जगत्यादित्यानां पत्नी, अनु- ष्टुभ् मित्रस्य पत्नी, विराड् वरुणस्य पत्नी, पङ्क्तिर्विष्णोः पत्नी, दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नीति । अति भ्रातृव्यानारोहति, नैनं भ्रातृव्या आरोहन्ति उपरि भ्रातृ- व्यानारोहति, य एवं विद्वानग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे ॥ १ ॥ कण्डिका ९ ॥ आग्नीध्र द्वारा देवपत्नियों का वर्णन ॥ ( अथ यत्र आह, अग्नीत् अध्वर्युः देवपत्नीः व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति ) फिर जहां वह [ ब्रह्मा ] कहता है—हे अग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ] अध्वर्यु ( अन्ववायन् ) अनु + अव + आयन् । निरन्तरं प्राप्तवन्तः ( अनुष्टुप्सदाम् ) अनु + ष्टुप समुच्चीये--रुः + षदॢ गतौ--क्विप् । उन्नतिप्राप्तानां यज्ञानाम् ( प्रतीकानि ) अवयवाः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( साध्यान् ) साध्यं येषामस्तीति, साध्य--अर्शआद्यच् । साधनवतः । परोपकारकान् साधून् ( देवान् ) विजिगीषून् ( लोकाः ) जनाः । भुवनानि ( सिध्यति ) साधयति । सिद्धिं प्राप्नोति ( अस्मै ) समीपस्थाय पुरुषाय ( अमुष्मै ) दूरस्थाय पुरुषाय ॥ ९- (अग्नीत्) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ-क्विप् । अग्निप्रज्वलयिता । ऋत्विक् ( व्याचक्ष्व ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च । विविधं कथय पश्य वा ( सुब्रह्म-
३२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ९ ॥ तू देवपत्नियों की व्याख्या कर, हे सुब्रह्मण्य ! [ अच्छे प्रकार वेद में चतुर ] सुब्रह्मण्य को बुला । ( तत् अपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखः तिष्ठन् अनवान् आग्नीध्रः न देवपत्नीः व्याचष्टे ) वहां दूसरे [ सुब्रह्मण्य ] के साथ गार्हपत्य अग्नि से पूर्व मुख बैठा हुआ सावधान आग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक अध्वर्यु ] अब देवपत्नियों की व्याख्या करता है—( पृथिवी अग्नेः पत्नी ) पृथिवी अग्नि [ तेजस्वी पुरुष ] की पत्नी [ पालनशक्ति ] है, ( वाक् वातस्य पत्नी ) वाणी वात [ वायु समान वेग वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( सेना इन्द्रस्य पत्नी ) सेना [ सेनादल ] इन्द्र [ परम ऐश्वर्यवान् पुरुष ] की पत्नी है, ( धेना बृहस्पतेः पत्नी ) धेना [ पीने योग्य अर्थात् स्वीकार करने योग्य नीति ] बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं के स्वामी ] की पत्नी है, ( पथ्या पूष्णः पत्नी ) पथ्या [ शास्त्रीय मार्ग बताने वाली विद्या ] पूषा [ पोषण करने वाले पुरुष ] की पत्नी है, ( गायत्री वसूनां पत्नी ) गायत्री [ गाने योग्य विद्या ] वसुओं [ निवास कराने वाले पुरुषों ] की पत्नी है, ( त्रिष्टुप् रुद्राणां पत्नी ) त्रिष्टुप् [ तीन कर्म, उपासना और ज्ञान से पूजी गई विद्या ] रुद्रों [ दुष्टों के रुलाने वाले शूरों ] की पत्नी है ( जगती आदित्यानां पत्नी ) जगती [ प्राप्ति योग्य विद्या ] आदित्यों [ अखण्डव्रती विद्वानों ] की पत्नी है, ( अनुष्टुप् मित्रस्य पत्नी ) अनुष्टुप् [ निरन्तर स्तुति योग्य विद्या ] मित्र [ सर्वहितकारक पुरुष ] की पत्नी है, विराट् वरुणस्य पत्नी ) विराट् [ विविध ऐश्वर्य वाली विद्या ] वरुण [ चुनने योग्य पुरुष ] की पत्नी है, ( पङ्क्तिः विष्णोः पत्नी ) पङ्क्ति [ विस्तृत विद्या ] विष्णु [ कामों में व्यापक पुरुष ] की पत्नी है, ( दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नी ) दीक्षा [ नियम पालन प्रतिज्ञा ] सोम राजा [ प्रेरक प्रतापी पुरुष ] की पत्नी [ पालन शक्ति ] है [मिलान करो—अथ० ८ । ६ । १४]। ( भ्रातृव्यान् अति आरोहति. एनं भ्रातृव्याः न आरोहन्ति, उपरि भ्रातृव्यान् आरोहति, यः एवं विद्वान् अग्नीध्रः देवपत्नीः व्याचष्टे) वह वैरियों को लांघकर चढ़ाई करता है, इस पर बैरी लोग नहीं चढ़ाई करते हैं, वह ऊपर होकर वैरियों पर चढ़ाई ण्य ) साध्वर्थे यत् । हे सुष्ठुवेदज्ञाने साधो ( अनवान् ) अन जीवने—अच् । प्राणवान् । सावधानः ( न ) सम्प्रति ( आग्नीध्रः ) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ—रक् । अग्निप्रदीपकः । ऋत्विक् ( पत्नी ) पत्युर्नो यज्ञसंयोगे ( पा० ४ । १ । ३३ ) पतिशब्दस्य इकारस्य नकारः, ङीप् । पालयित्री शक्तिः ( धेना ) धेट इच्छ ( उ० ३ । १९ ) धेट् पाने—नः, टाप् । वाक्-निघ० १ । ११ ( पथ्या ) धर्मपथ्यर्थ- न्यायादनपेते ( पा० ४ । ४ । ९२ ) पथिन्-यत् । शास्त्रीयमार्गवती वेदवाणी ( गायत्री ) गै गाने-अत्रन्-ङीष् । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणः—निरु० ७ । १२ । गानयोग्या ( त्रिष्टुप् ) त्रि + ष्टुभ पूजायाम्--क्विप् । स्तोभतिरर्चतिकर्मा-- निघ० ३ । १४ । त्रिभिः कर्मोपासनाज्ञानैः पूजिता ( जगती ) गमॢ गतौ--अति, ङीप् । जगती गोनाम-निघ० २ । ११ । गम्यमाना प्राप्तव्या ( अनुष्टुप् ) अनु + ष्टुभ पूजायाम्—क्विप् । वाक्-निघ० १ । ११ । निरन्तरस्तुत्या ( विराट् ) विवि- धेश्वरी ( पङ्क्तिः ) पचि विस्तारे—क्तिन् । विस्तृता ( सोमस्य ) प्रेरकस्य ( राज्ञः ) ऐश्वर्ययुक्तस्य ( अति ) अतीत्य । उल्लङ्घ्य ( न ) निषेधे ॥
कण्डिका १० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२७ करता है, जो ऐसा जानकर अग्नीध्र [ अग्नि प्रदीप्त करने वाला पुरुष ] देवपत्नियों को व्याख्या करता है ॥ ६ ॥ भावार्थः—विविध विद्याओं में चतुर पुरुष विविध विद्या वाले पुरुषों के मेल से शत्रुओं को जीतकर संसार में कीर्ति पाता है ॥ ६ ॥ विशेषः—सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है— अग्नीषोमावदधुर्या तुरीयासीद् यज्ञस्य पक्षावृषयः कल्पयन्तः । गायत्रीं त्रिष्टुभं जगतीमनुष्टुभं बृहदर्कीं यजमानाय स्वराभरन्तीम् । अथ० ८ । ९ । १४ ॥ ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ रसों के संयोग वियोग ] के ( पक्षौ ) ग्रहण करने वाले ( अग्नीषोमौ ) सूर्य और चन्द्रमा [ के समान ] ( ऋषयः ) ऋषि लोगों ने, ( या ) जो [ वेदवाणी ] ( तुरीया ) वेगवती वा ब्रह्म की [ जो सत्त्व रज और तम तीन गुणों से परे चौथा है ] ( आसीत् ) थी, ( यजमानाय ) यजमान के लिये ( स्वः ) मोक्ष सुख ( आभरन्तीम् ) भर देने वाली [ उस ] ( गायत्रीम् ) गाने योग्य, ( त्रिष्टुभम् ) [ कर्म, उपासना और ज्ञान इन ] तीन से पूजी गयी ( जगतीम् ) प्राप्ति योग्य, ( बृहदर्कीम् ) बड़े सत्कार वाली ( अनुष्टुभम् ) निरन्तर स्तुति योग्य [ विराट् वा वेदवाणी ] को ( कल्पयन्तः ) समर्थन करते हुये ( अदधुः ) धारण किया है ॥ कण्डिका १० ॥ यथा वै रथ एकैकमरमभिप्रतिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञ एकैकां तन्वमभि-२ प्रतिष्ठन्नेति । पुरा प्रचरितोराग्नीधीये होतव्या एतद्व वा उवाच वासिष्ठः सात्यहव्यः, अस्कन्नः१ सोम इत्युक्ते मा सूर्क्षत प्रचरत प्रातर्वावाहाहं सोमं संस्था- पयामीति । नास्य सोम स्कन्दति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति, स ह स्म वै आसन्द्यामासीनः सक्तुभिरुपमथ्य सोमं पिबति, अहं वाव सर्वतो यज्ञं वेद, य एतान् वेद, न मामेष हिंसिष्यतीति । नैनं सोमपीथोऽनपेयो हिनस्ति, य एवं विद्वान्त्सोमं पिबति । तं ह स्म यदाहुः, कस्मात्त्वमिदमासन्द्यामासीनः सक्तुभि- रुपमथ्य सोमं पिबसीति । देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयामीति अब्रवीद् ब्राह्मणः । यस्यैवं विदुषो यस्यैवं विद्वान् यज्ञातं यजे प्रायश्चित्तं जुहोति, देवतास्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । यन्नार्त्ति प्रतिजुहुयात्, सयोनित्वाय । त्रयस्त्रिंशद्वै यज्ञस्य तन्व इति, एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि यज्ञश्चतुर्थः, स्तोमभागैरेवैतत् स्तोमभागान् प्रति प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञं, सर्वा ह वा अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ता भवन्ति, सर्वा आप्ताः सर्वा अवरुद्धा देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुतेति । यद्यद्वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेनाध्नुवन्, सवितृप्रसूता एवं स्तु३वन्ति १. पू. सं. अस्कन् इति पाठः, अर्थसङ्गत्याऽत्र संशोधितः । तुलना कार्या श० ब्रा० १ । ४ । ५ । १, यजु० २ । ८ ॥ २. पू. सं. 'वसिष्ठ' इति पाठः ॥ ३. अतीव व्यत्यस्तोऽत्र पाठोऽस्माभिः संशोधितः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥
३२८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ऋध्नुवन्ति, ऋध्यन्ते ह वा अस्य स्तोमाः, यज्ञ ऋध्यते, यजमान ऋध्यते, प्रजाया ऋध्यते, पशुभ्य ऋध्यते, ब्रह्मणो यस्यैवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ यज्ञ में सोमपान की महिमा ॥ ( यथा वै रथः एकैकमरम् अभिप्रतितिष्ठन् वर्तते, एवं यज्ञः एकैकां तन्वम् अभिप्रतितिष्ठन् एति ) जैसे रथ [ रथ का पहिया ] एक एक अरे [ दण्डे ] में जुटा हुआ घूमता है, वैसे ही यज्ञ एक एक अंग में जुटा हुआ चलता है । ( पुरा प्रचरितोः आग्नीध्रीये होतव्याः. एतत् ह वै वासिष्ठः सात्यहव्यः उवाच ) पहिले प्रचार के लिये आग्नीध्र [ अग्नि मण्डप ] में हवन होने चाहियें-यह ही अवश्य वशिष्ठ गोत्र में उत्पन्न सात्यहव्य [ सत्यहव्य अर्थात् सत्य ग्रहण करने वाले के पुत्र, मुनि विशेष ] ने कहा है । (सोमः अस्कन्नः, इति उक्ते मा सूक्षंत, प्रचरत, प्रातः अद्य वाव अहं सोमं संस्थापयामि इति ) सोम न सूखा हुआ [ हरा भरा ] है—ऐसे कहे जाने पर, मत अनादर करो, सेवा करो, प्रातः काल आज ही मैं सोम को स्थापित करता हूं [ ऐसा यजमान कहता है ] । ( अस्य सोमः न स्कन्दति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) उसका सोमरस नहीं सूखता है, जो ऐसा विद्वान् होकर सोम रस पीता है, ( सः ह स्म वै आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः उपमथ्य सोमं पिबति ) वह ही पुरुष आसन्दी [ सिंहासन ] पर बैठा हुआ सक्तुओं [ अन्न ] के साथ मथकर सोम पीता है । ( अहं वाव सर्वतः यज्ञं वेद, यः एतान् वेद, न माम् एषः हिंसिष्यति इति ) मैं निश्चय करके सब प्रकार यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण और दान] को जानता हूं, जो मैं इन [ व्यवहारों ] को जानता हूं उस मुझको यह [ सोम ] नहीं मारेगा [ यह यजमान कहता है ] । ( अनपेयः सोमपीथः एनं न हिनस्ति यः एवं विद्वान् सोमं पिबति ) सब प्रकार पीने योग्य सोमरस पान उसको नहीं मारता है, जो ऐसा विद्वान् सोमरस पीता है ॥ १०—( रथः ) रथचक्रः ( अरम् ) ऋ गतौ—अच् । चक्रस्य नाभिनेम्यो- र्मध्यस्थं काष्ठम् ( तन्वम् ) देहम् । अङ्गम् ( प्रचरितोः ) भावलक्षणे स्थेणकृञ्- वदिचरिं० ( पा० ३ । ४ । १६ ) प्र + चर गतौ—तोसुन् । प्रचरितुम् । प्रचरणाय ( आग्नीध्रीये ) गो० पू० १ । २३ । स्वार्थे—छः । होतुर्गृहे ( वासिष्ठः ) वसिष्ठ- गोत्रोत्पन्नः ( सात्यहव्यः ) सत्यं हव्यं ग्राह्यं यस्य स सत्यहव्यः । सत्यहव्यस्य पुत्रः । मुनिविशेषः ( अस्कन्नः ) अ + स्कन्दिर् गतिशोषणयोः—क्तः । ततो नञ्- समासः । अशुष्कः । सुपुष्टः ( सूक्षंत ) सूक्षं आदरानादरयोः—लोट् । अनादरं कुरुत ( स्कन्दति ) शुष्यते ( आसन्द्याम् ) आसम् आसनं ददातीति आसन्दी, आसु उपवेशने—क्विप् + दधातेः—डः, ङीप् । सिंहासने ( सोमपीथः ) निशीथगोपीथावगथाः ( उ० २ । ९ ) पा पाने रक्षणे वा—थक् । सोमरसपाने ( अनपेयः ) नास्ति अपेयः । सर्वतः पानयोग्यः ( यज्ञातान् ) यज्ञपीडितान् ( प्रतिजुहुयात् ) प्रत्यक्षेण
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १० ॥ ३२६ ( तं ह स्म यत् आहुः, कस्मात् त्वम् इदम् आसन्द्याम् आसीनः सक्तुभिः उप- मथ्य सोमं पिवसि इति ) उससे जो कहते हैं—किसलिये तू अब सिंहासन पर बैठा हुआ सत्तूओं के साथ मथकर सोमरस पीता है। ( देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयामि इति ब्राह्मणः अब्रवीत् ) देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित करता हूं—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मा ] कहता है। ( यस्य यस्य एवं विदुषः यज्ञे एवं विद्वान् यज्ञातंन् प्रायश्चित्तं जुहोति, देवतासु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) जिस जिस ऐसे विद्वान् के यज्ञ में ऐसा विद्वान् [ब्रह्मा] यज्ञ में पीड़ित पुरुषों के लिये प्रायश्चित्त हवन करता है, वह देवताओं में ही यज्ञ को स्थापित करता है। ( यज्ञार्ति सयोनित्वाय प्रतिजुहुयात् ) यज्ञार्ति [ यज्ञ पीड़ा वा प्रायश्चित्त ] को समान घर प्राप्ति के लिये मनुष्य करता रहे। ( त्रयस्त्रिंशत् वै यज्ञस्य तन्वः इति, एकान्नत्रिंशत् स्तोमभागाः, त्रीणि सवनानि, यज्ञः चतुर्थः ) तैंतीस [ ८ वसु, ११ रुद्र, १२ आदित्य, १ वाणी, १ स्वर—गो० ब्रा० उ० २ । १३ यह ३३ देवता ] ही यज्ञ के अङ्ग हैं—उनतीस स्तोम भाग [ ? ], तीन [ प्रातःसवन माध्यन्दिन सवन तृतीय सवन—गो० पू० ४ । ७ ] सवन हैं, और यज्ञ चौथा है। ( स्तोमभागैः एव एतत् स्तोमभागान् प्रतिं प्रयुङ्क्ते, सवनैः सवनानि, यज्ञेन यज्ञम् ) यह [ ब्रह्मा ] स्तोमभागों के साथ स्तोमभागों को प्रयोग में लाता है, सवनों के साथ सवनों को, यज्ञ के साथ यज्ञ को। ( सर्वाः ह वै अस्य यज्ञस्य तन्वः प्रयुक्ताः भवन्ति, सर्वाः आप्ताः सर्वाः अवरुद्धाः देवस्य सवितुः प्रसवे बृहस्पतये स्तुत इति ) सब ही इसके यज्ञ के अङ्ग प्रयोग में लाये जाते हैं, सब ही प्राप्त किये हुये, सब रक्षा किये हुये—[ देवस्य सवितुः प्रसवे ] सबके प्रकाशक और उत्पादक परमेश्वर के उत्पन्न किये संसार में [ देखो यजु० १ । १० ] और [ बृहस्पतये स्तुत ] सब विद्याओं के स्वामी परमात्मा के लिये स्तुति करो, [ इन दो को वह पढ़ता है]। ( यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत् तेन आर्घ्नु वन् सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति ऋध्नुवन्ति ) जो जो ही सविता [ सर्वजनक परमात्मा ] ने विद्वानों के लिये प्रेरणा की है, उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति करते हैं और बढ़ते हैं। ( अस्य वै स्तोमाः ऋध्यन्ते, यज्ञः ऋध्यते, यजमानः ऋध्यते, प्रजायै ऋध्यते, पशुभ्यः ऋध्यते. ब्रह्मणे, यस्य एवं विद्वान् ब्रह्मा भवति ) उस पुरुष के स्तोम [ स्तुति योग्य व्यवहार ] बढ़ते हैं, यज्ञ बढ़ता है [ श्रीमान् होता है ], यजमान बढ़ता है, प्रजा के लिये बढ़ता है, पशुओं के लिये बढ़ता है, और अन्न वा धन के लिये [ बढ़ता है ] जिसका ऐसा विद्वान् [ जानकार ] ब्रह्मा होता है ॥ १० ॥ जुहुयात् ( सयोनित्वाय ) समानगृहत्वाय ( त्रयस्त्रिंशत् ) वसुरुद्रादित्यवाक्- स्वरास्त्रयस्त्रिंशद् देवाः—गो० ब्रा० उ० २ । १३ ( एकान्नत्रिंशत् ) एकादिश्चैकस्य- चादुक् ( पा० ६ । ३ । ७६ ) एक+न+त्रिंशत्, एकस्य अदुगागमः, दस्य नः । एकोनत्रिंशत् ( आप्ताः ) प्राप्ताः ( अवरुद्धाः ) रक्षिताः ( ऋध्नुवन्ति ) प्रवृद्धाः भवन्ति ( ऋध्यन्ते ) वर्धन्ते ( ब्रह्मणे ) ब्रह्म, अन्ननाम—निघ० २ । ७ । धननाम— निघ० २ । १० । अन्नाय । धनाय ॥
कण्डिका ११ ॥
३३० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ११ ॥ भावार्थः—यजमान ब्रह्मा की सम्मति से यज्ञ के सब अङ्गों को यथाविधि पूरा करके संसार में समृद्ध होवे ॥ १० ॥ विशेषः—सङ्केतित मन्त्र अर्थ सहित लिखा जाता है— देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम् । अग्नये जुष्टं गृह्णाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टं गृह्णामि—यजु० १ । १० [ हे यज्ञ ] ( देवस्य ) सब जगत् के प्रकाशक, ( सवितुः ) सब जगत् के उत्पादक परमेश्वर के ( प्रसवे ) उत्पन्न किये हुये संसार में ( अश्विनोः ) सूर्य और चन्द्रमा के ( बाहुभ्याम् ) बल और वीर्य से तथा ( पूष्णः ) पुष्टि करने वाले प्राण के ( हस्ताभ्याम् ) ग्रहण और त्याग से ( अग्नये ) अग्नि विद्या की सिद्धि के लिये ( जुष्टम् ) सेवा किये गये ( त्वा ) तुझको ( गृह्णामि ) स्वीकार करता हूं । ( अग्नीषोमाभ्याम् ) अग्नि और जल की विद्या करके ( जुष्टम् ) सेवा किये [ तुझ ] को ( गृह्णामि ) स्वीकार करता हूं ॥ कण्डिका ११ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्धन्त, ते देवाः समात्रदेवा यज्ञे कुर्वाणा आसन्, यदेव देवा अकुर्वत, तदसुरा अकुर्वत, ते न व्यावृत्तमगच्छन् । ते देवा अब्रुवन्, नयतेमं यज्ञं तिर उपर्य्यसुरेभ्यस्तमस्यामहै इति । तमेताभिराच्छाद्योदक्रा१मन्, यजूंषि यज्ञे समिधः स्वाहेति । तन्तिर उपर्य्यसुरेभ्यो यज्ञमतन्वत, तमेषां यज्ञमसुराणाम् न्ववायन्, ततो न देवा अभवन्, परासुराः। स य एवं विद्वांस्तिर उपर्य्यसुरेभ्यो यज्ञं तनुते, भवत्यात्मना परास्याप्रियो भ्रातृव्यो भवति । एतैरेव जुहुयात्स वृतयज्ञे चतुर्भिश्चतुर्भिरन्वाख्याये२ पुरस्तात् प्रातरनुवाकस्य जुहुयात्, एतावान् वै यज्ञः यावानेष यज्ञस्तं वृङ्क्ते, स यज्ञो भवति, अयज्ञ इतरः । एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद् द्वादशाहस्य । एष ह वै प्रत्यक्षं द्वादशाहः, तमेव आलभ्य एतैरेव जुहुयात्, पुरस्ताद् दीक्षायाः । एषा ह वै प्रत्यक्षं दीक्षा, तामेवालभ्यैतैरेवातिथ्यम- भिमृशेत्, यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ देवताओं ने यज्ञ द्वारा असुरों पर विजय पाया ॥ ( देवाः च ह वै असुराः च अस्पर्धन्त ) देवता [ विद्वान् लोग ] और असुर [ अविद्वान् ] लड़ने लगे । ( ते समौ अदेवाः देवाः यज्ञे कुर्वाणाः आसन् यत् एव देवाः अकुर्वत, तत् असुराः अकुर्वंत, ते न व्यावृत्तम् अगच्छन् ) वे समान विजय चाहने वाले असुर एवं देवता यज्ञ में कर्म करते हुये थे, जो ही [ यज्ञ कर्म ] देवता करते थे, वह [ यज्ञ कर्म ] असुर करते थे, उससे वे [ असुर ] रुकावट को प्राप्त न हुये । ( ते देवाः अब्रुवन्, इमं यज्ञं तिरः नयत असुरेश्यः, उपरि तम् अस्यामहै इति ) वे देवता [ आपस में ] बोले—इस १ —-( देवाः ) विद्वांसः ( असुराः ) अविद्वांसः ( व्यावृत्तम् ) निवारणम् ( तिरः ) तिरोधाय । आच्छाद्य ( उपरि ) उपरि सन्तः ( अस्यामहै ) असु क्षेपणे— १. पू. सं. 'उदक्रामन्ति' इति पाठः ॥ २. पू. सं. "अन्वाख्यानं" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० ११ ३३१ यज्ञ को असुरों से छिपाकर चलाओ, हम उनके ऊपर होकर [ उनको ] गिरावें । ( तम् आच्छाद्य एताभिः उदक्रामन्, यजूंषि यज्ञे समिधः स्वाहा इति ) उस [ यज्ञ ] को छिपाकर इन [ ऋचाओं ] से उन्होंने चढ़ाई की---( यजूंषि ) पूजनीय कर्मों और ( समिधः ) विद्या आदि प्रकाश क्रियाओं को ( यज्ञे ) संगति व्यवहार में ( स्वाहा ) उत्तम वाणी से......[ अथर्व० ५ । २६ के १२ मन्त्रों की यह प्रतीक है ] । ( तं यज्ञं तिरः असुरेभ्यः उपरि अतन्वत, एषाम् असुराणां तं यज्ञं नु अवायन् ततः देवाः न परा अभवन्, असुराः ) उस [ अपने ] यज्ञ को छिपाकर असुरों से ऊपर होकर उन्होंने विस्तृत किया, और इन असुरों के उस यज्ञ को निःसन्देह सुखा दिया, उससे देवता न हारे और असुर [ हार गये ] । ( सः यः एवं विद्वान् असुरेभ्यः उपरि यज्ञं तिरः तनुते, अस्य अप्रियः भ्रातृव्यः आत्मना पराभवति भवति ) जो कोई ऐसा विद्वान् असुरों से ऊपर होकर यज्ञ को छिपाकर [ गुप्त रीति से विचार कर ] विस्तृत करता है, उसका कुप्रिय बैरी आत्मबल से हार जाता है, हार जाता है । ( सः एतैः एव जुहुयात् वृतयज्ञे चतुर्भिः चतुर्भिः अन्वाख्याय प्रातरनुवाकस्य पुरस्तात् जुहुयात् ) वह इन [ बारह मन्त्रों ] से ही यज्ञ करे और स्वीकार किये हुये यज्ञ में चार चार [ मन्त्रों ] से व्याख्यान करके प्रातरनुवाक यज्ञ के पहिले यज्ञ करे । ( एतावान् वै यज्ञः, यावान् एषः यज्ञः तं वृङ्क्ते सः यज्ञः भवति इतरः अयज्ञः ) इतना ही यज्ञ है जितना यह यज्ञ उस [ शत्रु ] को रोकता है, वह यज्ञ होता है और दूसरा [ असुरों का ] कुयज्ञ । ( एतैः एव द्वादशाहस्य पुरस्तात् जुहुयात् ) इन ही [ बारह ] से द्वादशाह [ बारह दिन वाले यज्ञ ] के पहिले यज्ञ करे । ( एषः ह वै प्रत्यक्षं द्वादशाहः तम् एव आलभ्य एतैः एव दीक्षायाः पुरस्तात् जुहुयात् ) यह ही प्रत्यक्ष द्वादशाह [ बारह दिन वाला यज्ञ ] है, उसको ही प्राप्त होकर इन [ बारह मन्त्रों ] से ही दीक्षा [ नियम व्रत धारण ] के पहिले यज्ञ करे । ( एषा ह वै प्रत्यक्षं दीक्षा, ताम् एव आलभ्य एतैः एव आतिथ्यम् अभिमृशेत्, यज्ञेन यज्ञम् अयजन्त देवाः इति ) यह ही प्रत्यक्ष दीक्षा है, उस [ दीक्षा ] को ही प्राप्त होकर इन [ आगे के पांच मन्त्रों ] से आतिथ्य [ अतिथि सत्कार ] को विचारे - ( देवाः ) विद्वानों ने ( यज्ञेन ) अपने पूजनीय कर्म से ( यज्ञम् ) पूजनीय परमात्मा को ( अयजन्त ) पूजा है......[ अथर्व० ७ । ५ के पांच मन्त्रों की यह प्रतीक है ] ॥ ११ ॥ भावार्थः-जो नीतिकुशल मनुष्य अपने कर्त्तव्यों को शत्रुओं से गुप्त रखकर करते रहते हैं, वे युद्ध में जीत पाते हैं ॥ ११ ॥ विशेषः-प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक एक मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है, शेष वेद में देखो । लेट् । अस्याम, क्षिपाम ( एताभिः ) वक्ष्यमाणाभिः ऋग्भिः ( नु ) अवधारणे ( अवायन् ) ओवै शोषणे-लङ् । शोषितवन्तः । नाशितवन्तः ( अन्वाख्याय ) आख्यानं व्याख्यानमनुसृत्य ( वृङ्क्ते ) वृजी वर्जने । वर्जयति ( आलभ्य ) प्राप्य । ( आतिथ्यम् ) अतिथिसत्कारम् ( अभिमृशेत् ) विचारयेत् ॥
कण्डिका १२ ॥
३३२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभाग प्र० २ । कं० १२ १—यजूंषि यजे समिधः स्वाहाग्निः प्रविद्वानिह वो युनक्तु ॥ अथ० ५ । २६ । १ । (प्रविद्वान्) बड़ा विद्वान् (अग्निः) तेजस्वी पुरुष (इह) यहां (यज्ञे) संगति में (यजूंषि) पूजनीय कर्मों और (समिधः) विद्यादि प्रकाश क्रियाओं को (वः) तुम्हारे लिये (स्वाहा) उत्तम वाणी से (युनक्तु) उपयुक्त करे ॥ २—यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥ अथ० ७ । ५ । १ । यह मन्त्र ऋग्वेद में है—१ । १६४ । ५०, १० । ९० । १६, यजु० ३१ । १६, ऋग्वेदादि भाष्य- भूमिका पृष्ठ १२६ और निरुक्त १२ । ४१ में भी है। (देवाः) विद्वानों ने (यज्ञेन) अपने पूजनीय कर्म से (यज्ञम्) पूजनीय परमात्मा को (अयजन्त) पूजा है, (तानि) वे [उनके] (धर्माणि) धारण योग्य ब्रह्मचर्य आदि धर्म (प्रथमानि) मुख्य, प्रथम कर्तव्य (आसन्) थे। (ते) उन (महिमानः) महापुरुषों ने (ह) ही (नाकम्) दुःख रहित परमेश्वर को (सचन्त) पाया है, (यत्र) जिस परमेश्वर में रहकर (पूर्वे) पहिले बड़े बड़े (साध्याः) साधनीय श्रेष्ठ कर्मों के साधने वाले लोग (देवाः) देवता अर्थात् विजयी (सन्ति) होते हैं ॥ कण्डिका १२ ॥ यत्र विजानाति, ब्रह्मन्त्सोमोऽस्कन्न१इति । तमेतयालभ्याभिमन्त्रयते, अभू- द्वेवः सविता वन्द्यो३नूतः इदानीमह्न उपवाच्यो नृभिः, वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठन्नो अत्र द्रविणं यथा दधदिति । ये अग्नयो अप्स्वन्तरिति सप्त- भिरभिजुहोति । यदेवास्यावस्कन्नं भवति, तदेवास्यैतदग्नयो स्वगाकरोति । अग्निंहि सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा । अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सश्चस्कन्देति । या एवास्याभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुर्वा ता एवास्यैतदाहवनीये स्वगाकरोति । आहवनीयो ह्याहुतीनां प्रतिष्ठा । यस्ते द्रप्स स्कन्दतीति, स्तोको वै द्रप्सः । यस्ते अंशुर्बाहुच्युतो धिषणाया उपस्थादिति, बाहुभिरभिच्युतोऽंशुर्धिषव- णाभ्यामधिस्कन्दति२ । अध्वर्य्योर्वा परि३यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृत- मिति, तद्यथा, वषट्कृतं स्वाहाकृतं हुतमेवं भवति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ सोम यज्ञ का वर्णन ॥ (यत्र विजानाति, ब्रह्मन् सोमः अस्कन्नः इति) जहां [यज्ञ में] वह [यजमान] जान लेवे [वह कहे]—हे ब्रह्मन् [ब्रह्मा] सोम [अमृतरस] न गिर जावे। (तम् एतया आलभ्य अभिमन्त्रयते) उस [सोम] को इस [पूर्वोक्त ब्राह्मण १२—(ब्रह्मन्) हे चतुर्वेदवित् (अस्कन्नः) अनधःपतितो भवेत्। १. "पू. सं. अस्कन् इति पाठः ॥ २. पू. सं. “स्कन्दन्ति” इति पाठः ॥ ३. पू. सं. “पवंः” इत्यासीत् । अस्माभिः मन्त्रस्य प्रतीकानुसारी पाठः “परि यः” इति संशोधितः ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १२ ॥ १३३ ऋचा] से प्राप्त करके मन्त्र कहे, (देवः सविता वन्द्यः अभूत्, अनूनः इदानीं नृभिः अह्नः उपवाच्यः) प्रकाशमान लोकप्रेरक सूर्य [के समान परमात्मा] वन्दना योग्य है, वह न्यूनता रहित [सूर्य] अब मनुष्यों करके दिन का नाम है [इस ब्राह्मण मन्त्र से], (यः रत्ना मानवेभ्यः यथा विभजति, श्रेष्ठं द्रविणं नः अत्र दधत् इति) जो [परमात्मा] रत्नों को मनुष्यों के लिये जैसे बांटता है, [वैसे ही] हमारे लिये यहां श्रेष्ठ धन देवे यह ब्राह्मण मन्त्र बोले । (ये अग्नयः अप्सु अन्तः इति सप्तभिः अभिजुहोति) जो अग्नियां [ईश्वर के तेज] जल के भीतर हैं [अथ० ३ । २१ । १-७]-इन सात [मन्त्रों] से वह यज्ञ करे । (यत् एव अस्य अवस्कन्नं भवति तत् एतत् एव अस्य अग्नौ स्वगाकरोति) जो ही इस [सोम रस] का अङ्ग जाना गया होता है, वह यह ही इसका [अङ्ग] अग्नि में गमन करता है । (हि अग्निः सुकृतीनां हविषां प्रतिष्ठा) क्योंकि अग्नि पुण्य कर्मों की और ग्रहण करने योग्य व्यवहारों की प्रतिष्ठा [ठहरने का ठिकाना] है । (अथ विसृप्य वैप्रुषान् होमान् जुह्वति, द्रप्सः चस्कन्द इति) फिर सरककर विविध पूर्तियुक्त ग्राह्यव्यवहारों को वे [यज्ञ करने वाले] ग्रहण करते हैं—हर्षकारी परमात्मा व्यापक है [अथर्व० १८ । ४ । २८ । यह मन्त्र पढ़कर], (याः एव अस्य अभिषूयमाणस्य विप्रुषः स्कन्दन्ति, अंशुः वा, ताः एव अस्य एतत् आहवनीये स्वगाकरोति) जो ही इस निचोड़े जाते हुए [सोम] की विविध पूर्ति क्रियायें अथवा अंश व्यापक हैं, वे ही इसके अब आहवनीय [अग्नि] में गमन करते हैं, (हि आहवनीयः आहुतीनां प्रतिष्ठा) क्योंकि आहवनीय [अग्नि] आहुतियों [देने लेने की क्रियाओं] की प्रतिष्ठा [ठहरने का स्थान] है । (यः ते द्रप्सः स्कन्दति इति, स्तोकः वै द्रप्सः) जो तेरा हर्षकारी व्यवहार व्यापक है [यजु० ७ । २६—यह मन्त्र पढ़ता है]—प्रसन्न करने वाला सूक्ष्म विषय ही हर्ष व्यवहार है । (यः ते अंशुः बाहुच्युतः धिषणायाः उपस्थात् (देवः) प्रकाशमानः (सविता) लोकप्रेरकः सूर्यं इव परमात्मा (अनूनः) न्यूनतारहितः। परिपूर्णः (उपवाच्यः) प्रतिपाद्यः (वि भजति) विभज्य ददाति (द्रविणम्) धनम् (अग्नयः) ईश्वरतेजांसि (अप्सु) जलेषु (अवस्कन्नम्) अवगतम्। ज्ञातम् (स्वगाकरोति) स्वग, स्वगि सर्पणे—अच् । सुखप्रियादानु- लोम्ये (पा० ५ । ४ । ६३) स्वगशब्दात् कृञो योगे—डाच् बाहुलकात् आनु- लोम्ये । स्वगं सर्पणं व्यापनं करोति (सुकृतीनाम्) पुण्यकर्मणाम् (हविषाम्) ग्राह्यव्यवहाराणाम् (प्रतिष्ठा) स्थितिस्थानम् (वैप्रुषान्) विप्रुष्—अण्। विविधपूर्तियुक्तान् (होमान्) ग्राह्यव्यवहारान् (जुह्वति) गृह्णन्ति (द्रप्सः) वृतृवदिवचि० (उ० ३ । १२) दृप हर्षमोहनयोः—सप्रत्ययः । हर्षकारी परमात्मा (चस्कन्द) स्कन्दिर् गतिशोषणयोः--लिट् । स्कन्दति । गच्छति । व्याप्नोति (विप्रुषः) वि+प्रुष स्नेहनेसेचनपूरणेषु--क्विप् । विविधपूर्तयः (स्कन्दन्ति) व्याप्नुवन्ति (अंशुः) विभागः (स्वगाकरोति) स्वगाकुर्वन्ति । व्यापनं कुर्वन्ति (आहुतीनाम्) दानादानक्रियाणाम् (स्तोकः) ष्टुच प्रसादे दीप्तौ च—घञ् । प्रसन्नकरः । दीप्यमानः । सूक्ष्मविषयः (धिषणायाः) धृषेर्धिष च संज्ञायाम्
३३४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ॥ इति, बाहुभिः अभिच्युतः अंशुः अधिषवणाभ्याम् अधिस्कन्दति ) जो तेरा अंश [ हमारे ] भुजाओं पर गिरा हुआ प्रकाश वा भूमि की गोद से व्यापक है [ उसी मन्त्र का भाग भेद से ]--बाहुओ' द्वारा प्राप्त हुआ अंश दोनों [ अमृत के ] निचोड़ स्थानों [ प्रकाश और भूमि ] से ऊपर व्यापक होता है। ( अध्वर्योः वा पवित्रात् परि यः ते मनसा वषट्कृतं तं जुहोमि इति ) और जो यज्ञ करने वाले के शुद्ध व्यवहार से चारों ओर तेरी प्राप्ति के लिये मनन के साथ प्राप्त किये हुये उसको मैं ग्रहण करता हूँ-[ यह बोलता है ] । ( तत् यथा वषट्कृतम्, एवं स्वाहाकृतं हुतं भवति ) सो जैसे वषट्कृत [ प्राप्त किया हुआ कर्म ] होता है, उसी प्रकार स्वाहाकृत [ सत्यवाणी से किया हुआ ] यज्ञ होता है ॥ १२ ॥ भावार्थः-जैसे ऋत्विज् लोग सोम यज्ञ को विधानपूर्वक करते हैं, वैसे ही सब मनुष्य अपने कर्तव्य को विचारपूर्वक करें ॥ १२ ॥ विशेषः-प्रतीक वाले मन्त्रों में से एक एक अर्थ सहित लिखे जाते हैं, शेष मन्त्र वेद में देखें-- १-ये अग्नयो अप्स्व१न्तर्ये वृत्रे ये पुरुषे ये अश्मसु । य आविवेशोषधीर्यो वनस्पतींस्तेभ्यो अग्निभ्यो हुतमस्त्वेतत् । अथ० ३ । २१ । १ । (ये) जो (अग्नयः) अग्नियों [ ईश्वर के तेज ] ( अप्सु अन्तः ) जल के भीतर ( ये ) जो ( वृत्रे ) मेघ में ( ये ) जो ( पुरुषे ) पुरुष [ मनुष्य शरीर ] में और ( ये ) जो ( अश्मसु ) शिलाओं में हैं। ( यः ) जिस [ अग्नि ] ने ( ओषधीः ) औषधियों [ अन्न सोमलता आदि ] में और ( यः ) जिसने ( वनस्पतीन् ) वनस्पतियों [ वृक्ष आदि ] में ( आविवेश ) प्रवेश किया है, ( तेभ्यः ) उन ( अग्निभ्यः ) अग्नियों [ ईश्वर तेजों ] को ( एतत् ) यह ( हुतम् ) दान [ आत्मसमर्पण ] ( अस्तु ) होवे ॥ :-द्रप्सश्चस्कन्द पृथिवीमनु द्यामिमं च योनिमनु यश्च पूर्वः। समानं योनिमनु संचरन्तं द्रप्सं जुहोम्यनु सप्त होत्राः। अथ० १८ । ४ । २८ यजु० १३ । ५. भेद से ऋ० १० । १७ । ११ । ( द्रप्सः ) हर्षकारक परमात्मा ( पृथिवीम् ) पृथिवी और ( द्याम् अनु ) प्रकाश में ( च ) और ( इमम् ) इस ( योनिम् अनु ) घर [ शरीर ] में ( च ) और [ उस शरीर में भी ] ( चस्कन्द ) व्यापक है ( यः ) जो [ शरीर ] ( पूर्वः ) पहिला है । ( समानम् ) [ सर्वसाधारण ] ( योनिम् अनु ) कारण में ( संचरन्तम् ) विचरते हुये ( द्रप्सम् ) हर्षकारक परमात्मा को ( सप्त ) सात ( उ० २ । ८२ ) त्रिधृषा प्रागल्भ्ये--क्युः, धिपादेशः, यद्वा धिषि धारणे--क्युः। धिषणे द्यावापृथिवीनाम--निघ० ३ । ३० । प्रकाशस्य भूमेर्वा ( अधिषवणा- भ्याम् ) सोमस्य अमृतस्य निष्पीड़नस्थानाभ्याम् । द्यावापृथिवीभ्याम् ( पवित्रात् ) शुद्धव्यवहारात् ( जुहोमि ) गृह्णामि ( वषट्कृतम् ) वहनेन कृतम् ( स्वाहाकृतम् ) सत्यवाण्या कृतम् ॥
कण्डिका १३ ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३५ [ मस्तक के सात गोलक ] ( होत्राः अनु ) विषय ग्रहण करने वाली शक्तियों के साथ ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ॥ ३—( यस्ते द्रप्स स्कन्दति—इत्यादि ) यजुर्वेद ७ । २६ के भाग कुछ भेद से यहां दिये हैं, वह मन्त्र यह है । ( यस्ते द्रप्स स्कन्दति यस्ते अंशुग्रावच्युतो धिषणयो- रुपस्थात् । अध्वर्योर्वा परि वा यः पवित्रात्तन्ते जुहोमि मनसा वषट्कृतँ स्वाहा । देवानामुत्क्रमणमसि ) [ हे ईश्वर ! ] ( यः ते द्रप्सः ) जो तेरा हर्षकारक व्यवहार [ सर्वत्र ] ( स्कन्दति ) व्यापक है, और ( यः ते अंशुः ) जो तेरा विभाग ( धिषणयोः ) प्रकाश और भूमि की ( उपस्थात् ) गोद से ( ग्रावच्युतः ) मेघमण्डल में छूटा हुआ [ व्यापक है ], ( वा वा ) अथवा ( यः ) जो [ विभाग ] ( अध्वर्योः ) यज्ञ करने वाले के ( 'पवित्रात् ) शुद्ध व्यवहार से ( परि ) सब ओर [ व्यापक है ], ( मनसा ) विचार के साथ और ( स्वाहा ) सत्यवाणी के साथ ( वषट्कृतम् ) प्राप्त किये हुये ( तम् ) उस [ विभाग ] को ( ते ) तेरी प्राप्ति के लिये ( जुहोमि ) मैं ग्रहण करता हूं ( देवानाम् उत्क्रमणम् असि ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विद्वानों के ऊंचे चढ़ने का साधन है ॥ कण्डिका १३ ॥ ऋषयो वा इन्द्रं प्रत्यक्षं नापश्यन् । तं वसिष्ठ एव प्रत्यक्षमपश्यत् । सोऽबि- भेत्, इतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । सोऽब्रवीत्, ब्राह्मणन्ते वक्ष्यामि, यथा त्वत्पुरोहिताः प्रजाः प्रजनि१ष्यन्ते, अथेतरेभ्य ऋषिभ्यो मा प्रवोचदिति । तस्मा एतान् स्तोमभागानुवाच । ततो वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्रा१जायन्त । स्तोमो वा एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभाग२त्वम् । रश्मिरसि क्षयाय त्वेति, क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव* यज्ञं प्राह । प्रेतिरसि धर्मणे त्वेति, धर्मो मनुष्याः, मनुष्येभ्य एव यज्ञं प्राह । अनितिरसि सन्धिरसि प्रतिधिरसीति, त्रयो वै लोकाः लोकेष्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । विष्टम्भोऽसीति, वृष्टिमेवावरुन्धे । प्रावोस्यत्नांर्छ- सीति, मिथुनमेव करोति । उशिगसि प्रकेतोऽसि सुदितिरसीति, अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या वाग् द्वात्रिंशी स्वरस्त्रयस्त्रिंशस्त्रयस्त्रिंशत् देवा देवेभ्य एव यज्ञं प्राह । ओजोऽसि पितृभ्यस्त्वेति बलमेव तत् पितॄननुसन्तनोति । तन्तुरसि प्रजाभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति । रेवदस्योषधीभ्यस्त्वेति, ओषधीष्वेव यज्ञं प्रतिष्ठापयति । पृतनाषाडसि पशुभ्यस्त्वेति, प्रजा एव पशूननुसन्तनोति । अभिजिदसीति, वज्रो वै षोडशी व्यावृत्तोऽसौ वज्रः, तस्मादेषोऽन्येर्व्यावृत्तः । नाभुरसीति, प्रजापतिर्वँ सप्तदशः, प्रजापतिमेवावरुन्धे ।। १३ ।। १ पू. सं. "प्रजनयिष्यन्ते, प्रजायन्त" इति पाठः ॥ २. पुष्पाङ्कितः पाठः पूर्वसंस्करणे चतुर्दश्यां कण्डिकायां स्थापितः आसीत् । अर्थसंगत्याऽस्माभिरत्र स्थाप्यते, जर्मनसंस्करणेऽप्यत्रैवायं पाठः ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और
३३६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ आख्यायिका--वसिष्ठ ने इन्द्र को देखा और इन्द्र ने उसे स्तोम भागों द्वारा ब्रह्मज्ञान बताया ॥ ( ऋषयः वै इन्द्रं प्रत्यक्षं न अपश्यन् ) ऋषियों [ इन्द्रियों ] ने निश्चय करके इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा ] को साक्षात् न देखा । ( तं वसिष्ठः एव प्रत्यक्षम् अपश्यत् ) उसको वसिष्ठ [ अत्यन्त बसने वाले जीवात्मा ] ने ही साक्षात् देखा । ( सः अबिभेत्, इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् इति ) वह [ इन्द्र ] डरा—यह [ वसिष्ठ ] नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से न कह देवे । ( सः अब्रवीत् ब्राह्मणं ते वक्ष्यामि, यथा त्वत् पुरोहिताः प्रजाः प्रजनिष्यन्ते ) वह [ इन्द्र ] बोला—[ हे वसिष्ठ ] मैं तुझे ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] बताऊंगा, जिससे तुझे पुरोहित [ मुखिया ] रखती हुई प्रजायें उत्पन्न होंगी । ( अथ इतरेभ्यः ऋषिभ्यः मा प्रवोचत् ) इसलिये नीच ऋषियों [ इन्द्रियों ] से आप न कहें । ( तस्मै एतान् स्तोमभागान् उवाच ) उस [ वसिष्ठ ] को यह [ आगे वाले ] स्तोमभाग [ स्तुतियों के भाग ] उसने बताये । ( ततः वसिष्ठपुरोहिताः प्रजाः प्राजायन्त ) फिर वसिष्ठ [ जीवात्मा ] को पुरोहित रखती हुई प्रजायें [ इन्द्रिय आदि ] उत्पन्न हुये । ( स्तोमः वै एतेषां भागः, तत् स्तोमभागानां स्तोमभागयज्ञं प्राह ) स्तोम [ स्तुतियोग्य व्यवहार ] ही इन [ मनुष्यों ] का भाग [ सेवनीय है इसलिये स्तुति योग्य व्यवहार के सेवन करने वाले पुरुषों के स्तुति योग्य व्यवहार से सेवनीय यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] को वह [ इन्द्र परमात्मा वेद द्वारा ] बताता है१ । ( प्रेतिः असि धर्मणे त्वा इति १, घर्मः मनुष्याः, मनुष्येभ्यः एव यज्ञं प्राह ) [ हे परमात्मन् ! ] तू उत्तमता से व्यापक है, धर्म [ वेदविहित व्यवहार ] के लिए तुझे [ ग्रहण करता हूं ], धर्म वाले ही मनुष्य हैं, मनुष्यों को १३-( ऋषयः ) ऋषी गतौ दर्शने च-इन् कित् । सप्त ऋषयः प्रतिहिताः शरीरे—यजु० ३४ । ५५ । सप्त ऋषयः षडिन्द्रियाणि विद्या सप्तमी—निरु० १२ । ३७ । इन्द्रियाणि ( इन्द्रम् ) परमैश्वर्यवन्तं परमात्मानम् ( वसिष्ठः ) वस निवासे- तृच् । तुश्छन्दसि ( पा० ५ । ३ । ५६ ) वसितु-इष्ठन् । तुरिष्टेमेयस्सु ( पा० ६ । ४ । १५४ ) तृशब्दलोपः । अतिशयेन वसिता निवासकः । जीवात्मा ( इतरेभ्यः ) पामरेभ्यः ( त्वत्पुरोहिताः ) प्रत्ययोत्तरपदयोश्च ( पा० ७ । २ । ९८ ) युष्म् इत्यस्य त्व इत्यादेशः । त्वं पुरोहितः प्रधानो यासां ताः ( रश्मिः ) अश्नोतेरश्च ( उ० ४ । ४६ ) अशूङ् व्याप्तौ-मिः, धातोः रशादेशः । व्यापकः । किरणः । प्रकाशः ( क्षयाय ) निवासाय ( प्रेतिः ) क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ( पा० ३ । ३ । १७४ ) प्र + इण् गतौ-क्तिच् । प्रकर्षेण गन्ता । व्यापकः ( धर्मणे ) शास्त्रविहितव्यवहाराय १. यहाँ पाठच्युति होने से भाष्यकार का यह अर्थ असम्बद्ध है। कण्डिका में हमारे द्वारा परिवर्धित पाठ का निम्न तात्पर्यार्थ है—यह स्तोमों का स्तोमभागत्त्व है। [ हे यज्ञ ] तुम क्षयों के लिए प्रकाशस्वरूप हो । देवताओं को क्षय कहते हैं। इस प्रकार देवताओं के लिए यज्ञ का सम्बन्ध इन्द्र ने बताया ॥ सम्पा० ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३७ ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह बताता है । ( अनितिः असि, सन्धिः असि, प्रतिधिः असि इति २, ३, ४, त्रयः वै लोकाः लोकेषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू जिलाने वाला है, तू संयोग करने वाला है, तू प्रत्यक्ष धारण करने वाला है--तीन ही लोक [ तीन धाम-स्थान, नाम और जन्म--निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों में ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म को वह [ यजमान ] स्थापित करता है । ( विष्टम्भः असि इति ५, वृष्टिम् एव अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विविध प्रकार थामने वाला है--इस [ स्तुति ] से वह [ यजमान ] वृष्टि [ आनन्द वृष्टि ] पाता है । ( अह्नांसि प्रावः असि इति ६, मिथुनम् एव करोति) [ हे परमात्मन् ! ] तू व्याप्त वस्तुओं का बड़ा रक्षक है--इससे वह [यजमान] मिथुन [ स्थिर ज्ञान ] उत्पन्न करता है । ( उशिक् असि, प्रकेतः असि, सुदितिः असि इति ७, ८, ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू कामना योग्य है, तू बड़ा ज्ञानी है, तू बड़ा दानी है-- [ यह स्तुति करता है ] । ( अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः, वाक् द्वात्रिंशी, स्वरः त्रयस्त्रिंशः, त्रिंशत् देवाः, देवेभ्यः एव यज्ञं प्राह ) आठ वसु [ पृथिवी आदि ] हैं, ग्यारह रुद्र [ प्राण और जीवात्मा ] हैं, बारह आदित्य [ महीने ] हैं, वाणी [ जिह्वा ] बत्तीसवीं और स्वर [ उच्चारण व्यवहार ] तैंतीसवां है, यह तैंतीस देवता हैं, इन देवताओं के हित [ सुधार ] के लिये ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह [ इन्द्र ] बताता है । ( ओजः असि पितृभ्यः त्वा इति १०, तत् बलम् एव पितॄन् अनु सन्तनोति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू बल है पितरों [ पालन करने वाले ज्ञानियों ] के लिये तुझे [ ग्रहण करता हूं ], इस [ मन्त्र ] से वह [ यजमान ] बल को पितरों के पीछे पीछे फैलाता है । (तन्तुः असि प्रजाभ्यः त्वा इति ११, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति) [हे परमात्मन् !] तू तन्तु [ फैलाने वाला ] है, प्रजाओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]--इस मन्त्र से प्रजाओं को ही वह [ यजमान ] पशुओं के पीछे पीछे फैलाता है । ( रेवत् असि ओषधीभ्यः त्वा इति १२, ओषधीषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू धनवान् ( त्वा ) त्वां, गृह्णामि इति शेषः ( धर्मः ) घर्म-अर्शआद्यच्, विभक्तेः सु- ( पा० ७ । १ । ३९) धर्मयुक्तः (अनितिः) अन प्राणने-क्तिच्, इट् च । अन्त- र्गतण्यर्थः । जीवयिता (सन्धिः ) सम्यग्धारकः । संयोजकः (प्रतिधिः ) प्रत्यक्ष- धारकः (विष्टम्भः ) विशेषेण स्तम्भकः । आश्रयदाता ( वृष्टिम् ) आनन्दवर्षम् (अवरुन्धे ) प्राप्नोति (प्रावः) प्र + अव रक्षणे-घञ् । प्रकर्षेण रक्षकः ( अह्नांसि ) उदके नुद् च ( उ० ४ । १९७ ) अह व्याप्तौ-असुन्, नुट् च । अह्नासां व्याप्तपदा- र्थानाम ( मिथुनम् ) क्षुधिपिशिमिथियभ्यः कित् ( उ० ३ । ५५ ) मिथ वधे मेधायां सङ्गमे च-उनन् कित् । स्थिरस्थानम् (उशिक् ) वशः कित् ( उ० २ । ७१ ) वश कान्तौ-इजिः, कित् । कमनीयः ( प्रकेतः ) प्र + कित ज्ञाने-अच् । प्रकर्षेण ज्ञाता (सुदितिः ) सु + दाण् दाने-क्तिच् । महादाता (स्वरः ) उच्चारणव्यवहारः (अनु) अनुसृत्य ( रेवत् ) रयि१-मतुप्, सम्प्रसारणं गुणश्च, मस्य वः । धनयुक्तं ब्रह्म १. रयेर्मतौ बहुलम् ( ६ । १ । ३७ ) इस वार्तिक से मतुप् परे रहते 'रयि' को सम्प्रसारण हुआ है ॥ सम्पा० ॥ ३३
कण्डिका १४ ॥
३३८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४ [ ब्रह्म ] है, ओषधियों [ अन्न सोमलता आदि ] के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—ओष- धियों में ही वह [ यजमान ] यज्ञ को स्थापित करता है। ( पृतनाषाट् असि, पशुभ्यः त्वा इति १३, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू संग्राम जिताने वाला है, पशुओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]—इस मन्त्र से वह [ यजमान ] प्रजाओं को ही पशुओं के पीछे पीछे बढ़ाता है। ( अभिजित् असि इति १४, वज्रः वै षोडशी, व्यावृतः असौ वज्रः, तस्मात् एषः अन्यैः व्यावृतः ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विजयी है, वज्र [ समान ] ही षोडशी [ प्रश्नोपनिषद् ६ । ४, गो० पू० १ । ८—प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक और नाम—इन सोलह कलाओं का स्वामी परमात्मा ] है, वह शत्रु निवारक वज्र रूप है, इसलिये यह [ परमात्मा ] बैरियों का रोकने वाला है। ( नाभुः असि इति १५, प्रजापतिः वै सप्तदशः, प्रजापतिम् एव अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू शत्रुनाशक है—यहां प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] सत्रह [ गो० पू० १ । ५ चार दिशा, चार विदिशा, एक ऊपर की, एक नीचे की, दश दिशाओं, सत्त्व, रज और तम तथा ईश्वर, जीव और प्रकृति और संसार ] का स्वामी है, प्रजापति [ इन्द्र अर्थात् परमात्मा ] को वह [ यजमान ] पाता है ॥ १३ ॥ भावार्थः—मनुष्य ईश्वर की उपासना प्रार्थना से पुरुषार्थ करके अपनी उन्नति करे और परम आनन्द पावे ॥ १३ ॥ विशेषः—इस कण्डिका में पन्द्रह स्तुति मन्त्र ब्राह्मण वचन हैं ॥ कण्डिका १४ ॥ अधिपतिरसि धरुणोऽसि संधृसर्पोऽसि वयोधा असीति, प्राणोऽपानश्चक्षुः श्रोत्रमित्येतानि वै पुरुषमकरन् । प्राणानुपैति, प्रजात्या एव । त्रिवृदसि प्रवृदसि स्ववृदस्यनुवृदसीति, मिथुनमेव करोति । आरोहोऽसि प्ररोहोऽसि संरोहोऽस्यनु- रोहोऽसीति, प्रजापतिरेव । वसुकोऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्रीरसीति, प्रति¹ष्ठितिरेव । आक्रमोऽसि सङ्क्रमोऽस्युत्क्रमोऽस्युत्क्रान्तिरसीति, ऋद्धिरेव । यद्यद्वै सविता ( पृतनाषाट् ) छन्दसि सहः ( पा० ३ । २ । ६३ ) पृतना+षह अभिभवे—ण्विः । सहेः साडः सः ( पा० ८ । ३ । ५६ ) सस्य षः । पृतना संग्रामनाम—निघ० २ । १७ । संग्रामजेता ( षोडशी ) गो० पू० १ । ८ । प्राणादिषोडशकलानां स्वामी (व्यावृत्तः) कर्तरि क्तः । निवारकः ( अन्यैः ) अन्येषां शत्रूणाम् ( नाभुः ) कृवापाजि० ( उ० १ । १ ) णभ हिंसायाम्—उण् । शत्रुपीड़कः ( सप्तदशः ) गो० पू० १ । ५ । प्राणश्रद्धाकाशादीनां सप्तदशपदार्थानां स्वामी ॥ १. अत्र प्रति इत्यनन्तरं "गत्वम् रश्मिरसि क्षयाय त्वेति क्षयो वै देवाः देवेभ्य एव" इत्यन्तः पाठः जर्मनसंस्करणे त्रयोदश्यां कण्डिकायां वर्तते । अर्थसङ्गत्याऽस्माभिरपि तत्रैव स्थापितः । द्र० पृ० ३३५ सम्पादकीया टि० २ ॥ सम्पा० ॥
कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥
गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४ ३३९ देवेभ्यः प्रासुवन्, तेनाध्नु॑वन् सवितृप्रसूता एव स्तु'वन्त्यृध्नुवन्ति । बृहस्पतये स्तुतेति, बृहस्पतिर्वा आङ्गिरसो देवानां ब्रह्मा । तदनुमत्यैव ओं भर्जनदिति, प्रातः- सवन ऋग्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । औं भुवो जनदिति, माध्यन्दिने सवने यजुर्भिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । ओं स्वर्जनदिति, तृतीयसवने सामभिरेवोभयतोऽथर्वाङ्गिरोभिर्गुप्ताभिर्गु॑प्तैः स्तुतेत्येव । अथ यद्यहीन उक्थ्यः षोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामो वा स्यात् सर्वाभिः सर्वाभिरत ऊर्ध्वं व्याहृतिभिरनुजानाति । ओं भूर्भुवः स्वर्जनद् वृधत् करद् गुहन् महत्तच्छमोमिन्द्रवन्त स्तुतेति, सेन्द्रान्मापगायत सेन्द्रांश्च॑स्तुत इत्येव । इन्द्रियवान् नृद्धिमान् वशीयान् भवति य एवं वेद, यश्चैवं विद्वान् स्तोमभागैर्यजते ॥ १४ ॥ कण्डिका १४ ॥ आगे और स्तोम भागों और व्याहृतियों का वर्णन ॥ ( अधिपतिः असि १ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू अधिपति [ बड़ा राजा ] है, ( धरुणः असि २ ) तू धारण करने वाला है, ( संसर्पः असि ३ ) तू भले प्रकार व्यापक है, ( वयोधाः असि ४ ) तू अन्न धारण करने वाला है, ( प्राणः अपानः चक्षुः श्रोत्रम् इति एतानि वै पुरुषम् अकरन् ) [ इस प्रकार परमात्मा की स्तुति द्वारा पराक्रम और स्वास्थ्य होने से ] प्राण [ भीतर जाने वाला श्वास ], अपान [ बाहर जाने वाला श्वास ], नेत्र और कान, इन्होंने ही पुरुष बनाया है । ( प्रजात्यै एव प्राणान् उपैति ) [ मनुष्य ] उत्तम जन्म [ जीवन ] के लिये ही प्राणों को पाता है । ( त्रिवृत् असि ५ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू तीनों [ भूत भविष्य वर्तमान काल ] में वर्तमान है, ( प्रवृत् असि ६ ) उत्तमता से वर्तमान है, ( स्ववृत् असि ७ ) तू अपने आप वर्तमान है, (अनुवृत् असि ८) तू निरन्तर वर्तमान है—( मिथुनम् एव करोति ) इससे [ मनुष्य ] स्थिर ज्ञान ही करता है । ( आरोहः असि ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू चढ़ने वाला है, ( प्ररोहः असि १० ) तू उपजाने वाला है, ( संरोहः असि ११ ) तू बढ़ाने वाला है, ( अनुरोहः असि १२ ) तू निरन्तर वर्तमान है— ( प्रजापतिः एव ) इससे [ मनुष्य ] प्रजापति [ प्रजापालक ] ही होता है । ( वसुकः असि १३ ) [ हे परमात्मन् ] तू ढक लेने वाला है, ( वस्यष्टिः १४—(अधिपतिः) सर्वोपरि राजा ( धरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ० ३ । ५३ ) धॄञ् धारणे—उनन् । धर्ता ( संसर्पः ) सम्यग् व्यापकः ( वयोधाः ) वयसि धाञः ( उ० ४ । २२९) वयः+डुधाञ् धारणपोषणयोः—असिः । वयः, अन्ननाम—निघ० २ । ७ । अन्नधारकः ( प्रजात्यै ) प्रकृष्टजन्मने । उत्तमजीवनाय ( त्रिवृत् ) त्रिषु भूतभविष्यवर्तमानकालेषु वर्तमानः ( प्रवृत् ) प्रकर्षेण वर्तमानः ( स्ववृत् ) आत्मना वर्तमानः ( अनुवृत् ) निरन्तरं वर्तमानः ( मिथुनम् ) क० १३ । स्थिरज्ञानम् ( आरोहः ) आ + रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च—घञ् । आरोहणशीलः ( वसुकः ) उलूकादयश्च ( उ० ४ । ४१ ) वस आच्छादने—उकप्रत्ययः । आच्छादकः १. पू. सं. 'स्तुवन्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥
३४० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १४
असि १४) तू बस्तियों में व्यापक है, (वेषश्रीः असि १५ इति प्रतिष्ठितिरेव १) तू व्याप्त पदार्थों में शोभा देने वाला है—इससे [मनुष्य का] प्रतिष्ठापक है ।। (आक्रमः असि १६) [हे परमात्मन् !] तू चढ़ाई करने वाला है, (सङ्क्रमः असि १७) तू संयोग करने वाला है, (उत्क्रमः असि १८) तू ऊंचा चढ़ने वाला है, (उत्क्रान्तिः असि १९ इति ऋद्धिः एव) तू ऊपर को डग मारने वाला है [देखो यजु० १५ । ६], इससे [मनुष्य को] ऋद्धि [संपत्ति] होती है। (यत् यत् वै सविता देवेभ्यः प्रासुवत्, तेन आध्नुवन् सवितृप्रसूताः एव स्तुवन्ति ऋध्नुवन्ति) जो जो ही सविता [सर्वजनक परमात्मा] ने विद्वानों के लिये प्रेरणा की है, उससे वे बढ़े हैं, परमात्मा से प्रेरणा किये हुये ही वे स्तुति करते हैं, बढ़ते हुये रहते हैं [देखो क० १०] १। (बृहस्पतये स्तुत इति, बृहस्पतिः वै देवानाम् आङ्गिरसः ब्रह्मा) बृहस्पति [बड़ी वेदवाणियों के पालन करने वाले विद्वान्] के लिये तुम स्तुति करो—बृहस्पति ही विद्वानों में वेद जानने वाला ब्रह्मा है। (तत् अनुमत्या एव ओम् भूः जनत् इति प्रातःसवने ऋग्भिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) उस ब्रह्मा की अनुमति से—ओं भूः जनत् [यह व्याहृति है]—प्रातःसवन यज्ञ में ऋग् मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुयी [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा तुम स्तुति ही करो। (ओं भुवः जनत् इति, माध्यन्दिने सवने यजुर्भिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं भुवः जनत् [यह व्याहृति है] माध्यन्दिन सवन में यजुर्मन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुई [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो। (ओं स्वः जनत् इति, तृतीयसवने सामभिः एव उभयतः अथर्वाङ्गिरोभिः गुप्ताभिः गुप्तैः स्तुत इति एव) ओं स्वः जनत् [यह व्याहृति है]—तृतीयसवन में साममन्त्रों द्वारा ही दोनों ओर से [आदि और अन्त में] निश्चल ब्रह्म के ज्ञानों से रक्षा की हुई [व्याहृतियों] से रक्षा किये हुये [स्तोमों] द्वारा, तुम स्तुति ही करो। (अथ यदि अहीनः उक्थ्यः षोडशी वाजपेयः अतिरात्रः अप्तोर्यामः वा स्यात्, अतः ऊर्ध्वं सर्वाभिः सर्वाभिः व्याहृतिभिः अनुजानाति) फिर जो अहीन, [गो० उ० २।८]
(वस्यष्टिः) खनिकष्यज्यसिवसि० (उ० ४। १४०) वस निवासे—इप्रत्ययः । अशूङ् व्याप्तौ संघाते च—तिप्रत्ययः । वसि—अष्टिः । वसिषु वस्तिषु व्यापकः (वेषश्रीः) विष्ळृ व्याप्तौ—घञ् +श्रीः । वेषाणां श्रीः यस्मात् सः । व्याप्तपदार्थशोभाप्रदः (आक्रमः) आ+क्रमु पादविक्षेपे घञ् । आक्रमकः । (सङ्क्रमः) संयोजकः (उत्क्रमः) ऊर्ध्वं गन्ता (उत्क्रान्तिः) ऊर्ध्वं पादविक्षेपणशीलः (अथर्वाङ्गिरोभिः) निश्चलज्ञानैः ('उभयतः) आद्यन्तयोः (गुप्ताभिः) रक्षिताभिः, व्याहृतिभिः (गुप्तैः) रक्षितैः, स्तोमैः (अप्तोः) गो० पू० ५। २३ । प्राप्तायाः प्रजायाः (यामः)
१. इससे आगे १३ वीं कण्डिका का कुछ पाठ लेखक प्रमाद से यहाँ आ गया था, जिसे हमने पृ० ३३८ टि० १ में दिखा दिया है। पाठक इस अंश का अर्थ यथास्थित १३ वीं कण्डिका पृ० ३३६ की टि० १ में देख लें ॥ सम्पा० ॥