भारतकोश
संग्रह पर लौटें

हम्मीर रासो (कवि जोधराज - रणथम्भौर हम्मीर देव का शरणागत धर्म एवं शौर्य इतिहास)

Hammir Raso of Jodhraj on Ranthambore Defense

कवि जोधराज द्वारा

DevanagariHindipublished258 पृष्ठ

१५८ हम्मीररासो जहँ राव हमीर सु लाय पगै ॥६३७॥ अब साहि सु राव कही तबहीं । तुम जाहु दिली न डरो अबहीं ॥ लखि साह कौ लोग मुरकि चल्यौ । नृप आप हमीर सु खेत मिल्यौ ॥९३८॥ वचनिका राव हम्मीर का उमरावाँ तरवारि कटारियाँ सों जुद्ध कियौ १ पातसाह का अमीर उमरावाँ सूं मल्ल जुद्ध करचौ २ तदि ३ पातसाह की फौज ४ बिकल होकर पातस्याह तैं छोड़ छोड़ भागी हम्मीर को रावताँ पातस्याह ने हाथी सुद्धां घेरि ल्याया ॥ हम्मीर के आगे ल्या खड़ो करचौ । राव हम्मीर पातसाह ने देखि आपणाँ रावताँ सों कही यानै छोड़ देओ यह ने पृथ्वीस कहै छै या अदंड [छै] ॥ यह सुनि पातसाह ने छोड़ दियौ ५ । पातसाह ने उह की फौज मैं पहुँचाय दियौ । पतसाह वहाँ से खेत छोड़ कूँच कियौ ६ ॥ दोहरा छंद छाड़ि खेत पतसाहू तब, परे ७ कोस द्वै जाय । हसम सकल चहुवाँन न, लीनौ ८ तबै छिनाय ॥९३६॥ लिये साह नीसाँन तब, बाना जिते बनाय । और सम्हारि सु खेत कौ, घायल सोधि उठाय ॥६४०॥ सब कै जतन कराय कै, देस काल सम आय । राव जीति गढ़ कौ चले, हर्ष न हृदय समाय ॥९४१॥ बिन ' जाने नृप हर्ष मैं, गए भूलि ९ यह बात । १ कीधौ । २ बादसाह का अमीर उमरावाँ सूं मल्ल जुद्ध करि छुरी कटारी सों रंजका कौ प्रहार करचौ । ३ सजीभूत । ४ सेन । ५ दीधौ । ६ कीधौ । ७ परिय । ८ लिन्नौ । ६ भुल्हि । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १५९ साह निसाँन सु अग्र¹ करि, चले भवन हर्षोत ॥६४२॥ पद्धरी छंद भगि साह सेन जुत उलट आय । तजि विविध भाँति बाना² जु ताहिं ॥ सब साह हसम लीनी छिनाय । नृप सकल खेत सोधो कराय ॥६४३॥ बजि दुंदुभि जय जय धुनि सु आय । सत्र घायल नृप लीने उठाय³ ॥ करि अग्ग⁴ साह नीसाँन भुल्लि । लखि भूप हसम हर कह्यौ फुल्लि ॥९४४॥ सब राज लोक तिय जिती जानि । सब सार परस्पर हरी⁵ आनि⁶ ॥ चहुवाँन दुग्ग किन्नौ प्रबेस । यह सुनिय राव तिय मरन सेस ॥९४५॥ चहुवाँन आनि देख्यौ सु गेह । सिव बचन यादि कीनौ सु येह ॥ नृप सकल संग कौ सीख दीन । रावत्त राण मंत्रो प्रबीन ॥६४६॥ तुम जाहु जहाँ रतनेस आय । किज्जे न सोच नृपता बनाय ॥ चहुवाँन राय हम्मीर आय । हर मंदिर महँ प्रबिसंत जाय ॥९४७॥ करि पूजन भव⁷ गणपति मनाय । बहु धूप दीप आरति बनाय ॥ हो गिरजा गणपति सुमम देव । १ अग्गा । २ नाना । ३ उचाय । ४ अग्र । ५ हनी । ६ पानि । ७ बहु । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१६० हम्मीररासो तुम जाँनत हो मम सकल भेव ॥९४८॥ अपबर्ग देहु तुम नाथ सिद्धि । तन छत्र धम्मे दीजे¹ प्रसिद्धि ॥ करि ध्याँन संभु निज सीस हथ्थ² । नृप तोरि कमल ज्यों किय अकथ्थ ॥६४६। यह सुनिय साह निज श्रवण बात । चलि हर मँदिर कौ साह् आत ॥ जलधार नैन लखि राव कर्म्म । कहि साहि मोहि दीनौ न मर्म ॥९५०॥ कछु दियौ हमें उपदेस नाहिं । तुम चले आप बैकुंठ माहिं ॥ तुम अभय बाँह दीनी जु सेष । जुग जुग नाँम राख्यो बिसेष ॥९५१॥ अरु महादानि तुम भए भूप । इच्छा सदाँन दीने अनूप ॥ जगदेव मोरध्वज तैं बिसेष । जस जयौ लोक तुम रक्खि सेख ॥९५२॥ वचनिका* ......आगै (अग्गै ) साह कै नीसान देखि राणी आसमती आपणा परिवार समेति परस्पर प्रहार करि खंग ( खग्ग ) प्रहार कर्च्यौ । जोहर करि देह त्यागी । सो राव हम्मीर ब्यौरो सुन्यौ और सिव कै बचन यादि कर्च्यौ । और यह निश्चय


१ दिजिय । २ मथ्थ ।

  • हस्तलेख में एक पन्ने के न होने के कारण पूरी वचनिका नहीं दी जा सकी ।—संपादक CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १६१ जानी कि बर्ष चौदह १४ पूरे भए गढ़ की अवधि पूर्ण हुई तातैं यह सरीर राखनो (रख्खनो) उपहास्य है और छिन भंग सरीर कौ राखनो आछ्यौ नहीं। यह बिचारि सिव कै मंदिर गए और आप एक सेवग कनै राखि सिव कौ षोड़स प्रकार पूजन कर्यौ और यह बर्दान माँग्यौ कि हे सिव तुम ईश्वर हो। सेवक हृदय कै जाननहारे हो और सबकै प्रेरक हो तातैं हम्मीर (हमरी) यह प्रार्थना है मुक्ति दीजे तो सायुज्य दीजे। जन्म जन्म बिषैं छत्रीकुल मैं जन्म पाऊँ यह कहि कै खंग (खग्ग) आप हाथ ले कै सीस उतारचौ सिव पिंडी पै चढ़ाय दियौ तब सदाशिवजी प्रसन्न होय कै आसीर्बाद दियौ तिहारे कुल की जय होय ॥ दोहरा छंद साह कहत हम्मीर साँ, लेहु मोहि अब संग। धर्म रोति जानो सु तुम, सूर उदार अभंग ॥९५३॥ पद्धरी छंद मुसकाय सीस बोल्यौ सु बानि। तुम करो साह मम बचन कानि ॥ हम तुम सु एक जानो न और । तजि मोह देह त्यागो सु तौर ॥९५४॥ लीजे¹ सुमाँफ सागर सु जाय। तब मिलै आप² अप्पै सु आय ॥ यह कहिस सीस सुख मूँदि होत। तब साहि ग्याँन हृद भौ उदोत । ६५५॥ उठि साह सीस बदन सु कीन। करि प्रणाम संभु को ध्यान लीन ॥ १ लिजिय । २ अप्प । CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

१६२ हम्मीररासो हजरत्त१ आय डेरै सु तब्ब। उज्जीर मीर बोले२ सु सब्ब ॥९५६॥ तुम जाहु सकल दिल्ली सथाँन। अलबृतहिं राज दीजे सु आँन॥ नहिं करो मोर अज्ञा सु भंग। सेवक्क धर्म्म यह है अभंग। ९५७॥ दोहरा छंद आयसु पाय सु साह की, चढ़े सकल सजि सैन। महरम खाँ उज्जीर तब, आए३ दिली सु ऐन ॥९५८॥ दयौ राज सिर छत्र धरि, अलाब्रूत्त तिहिं काल। घरि घरि अति आनंद जुत, यह बिधि प्रजा सुपाल ॥६५९॥ रणतभँवर कै खेत कौ, कीनौ सकल प्रमाँन। प्रथम हने रणधीर ने, बहुरि सेन परिवान ॥६६०॥ दोय लक्ख रूमी परे, दोऊ कुँवर उदार। सेन आरबी४ की जिती, हनी जु असी हजार ॥९६१॥ हने मीर द्वै सत सतरि, और सिकंदर साह। अट्ठ३ लक्ख खंघार कै, हने मीर निज आह ॥९६२॥ सवा सहस गजराज५ परे, दोय लख बाजि प्रसिद्ध। द्वादस लख सेना प्रबल, हनी हमीर सुसिद्ध ॥९६३॥ मस्तक राव हमीर कौ, किय६ सुमेर हर आप। मुक्ति७ द्वार सबई खुले, बिद्या बर्ष सुथाप ॥ ६४॥ छप्पय छंद बिदा कीन८ उज्जीर कूँच९ दिल्ली कौ कीनौ१०। १ हजरत्ति। २ बुले। ३ आयउ दिल्लिय ऐन। ३ अरब्बिय। ४ अष्ट। ५ गयमत्त। ६ कियौ। ७ मोक्ख द्वार सब खुल्लिये। ८ कियउ। ९ कुच्च। १० किन्नव, लिन्नव अंत्यानुप्रास। CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

हम्मीररासो १६३ तब सुसाह तजि संग बचन हजरत को लीनौ ॥ सेतबंद पर जाय पूजि रामेस्वर नीकै । परे सिधु मैं जाय करे मन भाते जी कै ॥ उर्वसी साह हम्मीर नृप सेख मीर सब नाक गय । करि लोकपाल आदर अखिल जय जय जय हम्मीर कय ॥१६५॥ मिले स्वर्ग मैं जाय साह हम्मीर हरक्खे । महिमा मीररु बाल विविध मिलि सुमन बरक्खे ॥ जय जय जय हम्मीर सकल देवन मुख गाए । लोक अमर कीरत्ति मुक्ति परलोक सुपाए ॥ माणिक्य¹ राव चहुवाँन कुल दैन खङ्ग² दोऊ³ धरत । कहि जोधराज यह बंस मैं ननकारी नहिंन करत ॥१६६॥ दोहरा छंद सुनत राव हम्मीर जस, प्रीति सहित नृप चंद । मनसा बाचा कर्मना, हरे जोध कै द्वंद ॥१६७॥ चंद्र नाग बसु पंच गिनि, संवत माधव मास । सुक्ल सु त्रतिया जीव जुत, ता दिन ग्रंथ प्रकास ॥१६८॥ भूपति नीवागढ प्रगट, चन्द्रभाँन चहुवाँन । साँम दाँम अरु भेद जुत, दंडहिं करत खलाँन ॥१६९॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराज-राजराजेंद्र-श्रीमदखिल-चाहुवाँन- कुल-तिलक नीमराना-अधिपति श्रीमहाराजा चंद्र- भाँनजी-देवाज्ञया कवि जोधराज विर- चितं यवनेश अलावद्दीन प्रति हम्मीरयुद्धं समाप्तम् ॐ मुमुक्षु भवन वेदान्त पुस्तकालय ॐ १ माणक्य। २ खग्ग । ३ उद्धरत । आगत क्रभा... 0026........ CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri दिनांक...

CG-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

(काशी नागरी-प्रचारिणी सभा) CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

सांग वेद वेदांग विद्यालय ग्रन्थालय पाण्ड क्रमांक... 732... दिनांक.........................

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

CC-0 Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri