काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

६६० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ १ ॥
अभ्यस्तादङ्गादुत्तरो यः शतृप्रत्ययस्तदन्तस्य नपुंसकस्य वा नुमागमो
भवति । ददति ददन्ति कुलानि । दधति दधन्ति कुलानि । जक्षति जक्षन्ति
कुलानि । जाग्रति जाग्रन्ति कुलानि ॥
आच्छीनद्योर्नुम् ॥ ८० ॥
अवर्णान्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्वा नुमागमो भवति शीनद्योः परतः । तुदती
कुले । तुदन्ती कुले । तुदन्ती ब्राह्मणी । तुदती ब्राह्मणी । याती कुले ।
यान्ती कुले । याती ब्राह्मणी । यान्ती ब्राह्मणी । करिष्यती कुले । करिष्यन्ती
कुले । करिष्यती ब्राह्मणी । करिष्यन्ती ब्राह्मणी । अत्रान्तरङ्गत्वादेकादेशे
कृते व्यपवर्गाभावादवर्णान्तादङ्गादुत्तरस्य शतुरिति न युज्यते वक्तुम् । उभयत
आश्रये नान्तादिवदित्यान्तादिवद्भावोपि नास्ति । भूतपूर्वगत्याश्रयणे वा ऽदती
धतीत्येवमादिष्वतिप्रसङ्ग इति । अत्र समाधिं के चिदाहुः । शतुरवयवे शतृ-
शब्दो वर्तते । अवर्णान्तादङ्गादुत्तरो यः शत्रवयव इति * । अपरे पुनराहुः ।
आदित्येतेन शीनद्यावेव विशेष्येते । अवर्णान्तादङ्गादुत्तरे ये शीनद्यौ तयोः
परतः शत्रन्तस्य नुम्भवतीति । तत्र येन नाववधानं तेन व्यवहितेपि वचन-
प्रामाण्यादिति तकारेणैव व्यवधानमाश्रयिष्यते । आदिरिति किम् । कुर्वती ।
सुन्वती । शीनद्योरिति किम् । तुदताम् । नुदताम् ॥
शप्श्यनोर्नित्यम् ॥ ८१ ॥
शप् श्यन् इत्येतयोः शतुः शीनद्योः परतो नित्यं नुमागमो भवति ।
पचन्ती कुले । पचन्ती ब्राह्मणी । दीव्यन्ती कुले । दीव्यन्ती ब्राह्मणी ।
सीव्यन्ती कुले । सीव्यन्ती ब्राह्मणी । नित्यग्रहणं वेत्यस्याधिकारस्य निवृत्त्य-
र्थम् । इहारम्भसामर्थ्यान्नित्यमुत्तरत्र विकल्प एवेत्याशङ्क्येत ॥
सावनडुहः ॥ ८२ ॥
सौ परतो ऽनडुहोऽङ्गस्य नुमागमो भवति । अनड्वान् । हे अनडुन् ।
अत्र के चिदादित्यधिकारादाममोः कृतयोर्नुमं कुर्वन्ति । तेन नुमामामागमो न
बाध्यते, आमम्भ्यां च नुमिति । अपरे तु सत्यपि सामान्यविशेषत्वे आममो-
र्नुमश्च समावेशमिच्छन्ति । न बाध्यबाधकभावं, यथा चिचीषत्यादिषु दीर्घ-
त्वद्विर्वचनयोरिति ॥
दृक्श्ववस्स्वतवसां छन्दसि ॥ ८३ ॥
दृक् श्ववस् स्वतवस् इत्येतेषां सौ परतो नुमागमो भवति छन्दसि
विषये । ईदृङ् । तादृङ् । यादृङ् । सदृङ् । श्ववान् । स्वतवान्वायुरग्ने ॥

• यथा ग्रामो दग्ध इति ग्रामैकदेशे ग्रामशब्दो निर्दिश्यतइत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ १ ॥ ६६१
दिव औत् ॥ ८४ ॥
दिवित्येतस्य सौ परतो औदित्ययमादेशो भवति । द्यौः । दिविति
प्रातिपदिकमस्ति निरनुबन्धकम् । धातुस्तु सानुबन्धकः स इह न गृह्यते ।
अतद्द्यूः ॥
पथिन्मथ्यृभुक्षामात् ॥ ८५ ॥
पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेषामङ्गानां सौ परतः आकार आदेशो
भवति । पन्थाः । मन्थाः । ऋभुक्षाः । स्थानिन्यनुनासिके ऽपि आकारो ऽनु-
नासिको न भवति । भाव्यमानेन सवर्णानां ग्रहणं न भवतीति * शुद्धो ऽय-
मुच्चार्यते ॥
इतोऽत्सर्वनामस्थाने ॥ ८६ ॥
पन्थादीनामिकारस्य स्थाने आकारादेशो भवति । सर्वनामस्थाने
परतः । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । मन्थाः । मन्थानौ । मन्थानः । मन्था-
नम् । मन्थानौ । पन्थानम् । पन्थानौ । ऋभुक्षाः । ऋभुक्षाणौ । ऋभुक्षाणः ।
ऋभुक्षाणम् । ऋभुक्षाणौ । आदिति वर्तमाने पुनरद्ग्रहणं अपूर्वार्थम् । ऋभुक्ष-
णमित्यत्र वा अपूर्वस्य निगमेऽति दीर्घविकल्पः ॥
थोन्थः ॥ ८७ ॥
पथिन्मथोस्थकारस्य स्थाने न्थ इत्ययमादेशो भवति सर्वनामस्थाने
परतः । पन्थाः । पन्थानौ । पन्थानः । मन्थाः । मन्थानौ । मन्थानः ॥
भस्य टेर्लोपः ॥ ८८ ॥
पन्थादीनां भसंज्ञकानां टेर्लोपो भवति । पथः । पथा । पथे । मथः ।
मथा । मथे । ऋभुक्षः । ऋभुक्षा । ऋभुक्षे । सर्वनामस्थानइत्यनुवर्त्तमानमपि
विरोधादिह न संबध्यते ॥
पुंसो ऽसुङ् ॥ ८९ ॥
पुंस इत्येतस्य सर्वनामस्थाने परतो ऽसुङित्ययमादेशो भवति । पुमान् ।
पुमांसौ । पुमांसः † । इह परमपुमानिति प्रागेव विभक्त्युत्पत्तेः समासान्तोदात्त-
त्वमुत्पन्नायां विभक्तौ असुङित्यनिष्टः स्वरः प्राप्नोति । तदर्थमसमुद्युपदेशिवद्वचनं
कर्तव्यम् । तेन परमपुमानित्यन्तोदात्तो भवति । पुमानित्ययं पुनराद्युदात्त एव ॥
गोतो णित् ॥ ९० ॥

• भाव्यमानो ऽण् सवर्णान्न गृह्णातीति पा० २ ।
  † सर्वनामस्थान इत्येव । पुंसः पश्येत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

इष्यते ॥ हे उशनन् ॥

Line 25:
न ङिसंबुद्ध्योरिति नलोपप्रतिषेधोऽपि पक्षे दृश्यते ॥ हे उशन । तथा चोक्तम् ।
Wait, look at "पक्षे दृश्यते":
Line 25 has: "पक्षेदृष्यते" or "पक्षे दृश्यते"?
There's "पक्षेदृश्यते" (or "पक्षे दृश्यते"). Let's write "पक्ष दृश्यते" / "पक्षेदृश्यते". It looks like "पक्षेदृष्यते" (ष or श). In old prints, श and ष are sometimes interchangeable or look similar. "पक्षे दृश्यते" is the correct Sanskrit and very close.

Line 26:
संबोधने तूशनसस्त्रिरूपं सान्तं तथा नान्तमथाप्यदन्तम् ।

Line 27:
माध्यन्दिनिर्वैष्टि गुणं त्विगन्ते नपुंसके व्याघ्रपदां वरिष्ठः ॥

Line 28:
इति । तपरकरणमसन्देहार्थम् ॥

Line 29:
तृज्वत्क्रोष्टुः ॥ ९५ ॥

Line 30:
क्रोष्टुशब्दस्तुन्प्रत्ययान्तः संज्ञाशब्दः सर्वनामस्थाने ऽसंबुद्धौ परतः

Line 31:
तृज्वद्भवति । तृजन्तस्य यद्रूपं तदस्य भवतीत्यर्थ

॥ काशिका ॥ ७ । १ ॥ ६६३

शस्तेश्च क्रोष्टुरेव तृजन्तस्य यद्रूपं तदतिदिश्यते । तच्च क्रोष्टु इत्येतदन्तो-
दात्तम् । क्रोष्टा । क्रोष्टारौ । क्रोष्टारः । क्रोष्टारम् । क्रोष्टारौ । सर्वनामस्था-
नइत्येव । क्रोष्टून् । असंबुद्धावित्येव । हे क्रोष्टो ॥
स्त्रियां च ॥ ९६ ॥
असर्वनामस्थानार्थमारम्भः । स्त्रियां च क्रोष्टुशब्दस्य तृज्वद्भवति । क्रोष्ट्री ।
क्रोष्ट्रीभ्याम् । क्रोष्ट्रीभिः । क्रोष्टुशब्दं के चिद्गौरादिषु पठन्ति । ते ङीषि प्रत्यये
तृज्वद्भावं कुर्वन्ति । तेषां पञ्चभिः क्रोष्ट्रीभिः क्रीतः पञ्चक्रोष्ट्रीभीरथैरिति स्त्रीश-
ब्दस्य * लुकि कृते न सिद्ध्यति । तत्र प्रतिविधेयम् । ये तु गौरादिषु न पठन्ति ।
तेषां स्त्रियामित्यर्थनिर्देशः, स्त्रियां वर्त्तमानः क्रोष्टुशब्दः तृज्वद्भवति । कृते ऽति-
देशे ऋन्नेभ्यो ङीबिति ङीप्प्रत्ययः । तत्रोदात्तयणो हल्पूर्वादित्यन्तोदात्त एव
क्रोष्ट्रीशब्दो भवति ॥
विभाषा तृतीयादिष्वचि ॥ ९७ ॥
तृतीयादिषु विभक्तिष्वजादिषु क्रोष्टुर्विभाषा तृज्वद्भवति । क्रोष्ट्रा ।
क्रोष्टुना । क्रोष्ट्रे । क्रोष्टवे । क्रोष्टुः । क्रोष्टोः । क्रोष्टुरि । क्रोष्टौ । क्रोष्ट्रोः । क्रोष्ट्वोः ।
तृतीयादिष्विति किम् । क्रोष्टून् । अचीति किम् । क्रोष्टुभ्याम् । क्रोष्टुभिः ॥
तृज्वद्भावात्पूर्वविप्रतिषेधेन नुम्नुटौ भवतः ॥ * ॥ प्रियक्रोष्टवे ऽरण्याय ।
प्रियक्रोष्टुने वृषलाय । नुट् । क्रोष्टूनाम् ॥
चतुरनडुहोरामुदात्तः ॥ ९८ ॥
चतुर् अनडुह् इत्येतयोः सर्वनामस्थाने परत आमागमो भवति, स
चोदात्तः । चत्वारः । अनड्वान् । अनड्वाहौ । अनड्वाहः । अनड्वाहम् ॥ तदन्त-
विधिरत्रेष्यते ॥ प्रियचत्वाः । प्रियचत्वारौ । प्रियचत्वारः । प्रियानड्वान् । प्रिया-
नड्वाहौ । प्रियानड्वाहः ॥ अनडुहः स्त्रियां वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अनडुही ।
अनड्वाही । गौरादिपाठात्सिद्धम् ॥
अम्संबुद्धौ ॥ ९९ ॥
संबुद्धौ परतश्चतुरनडुहोरामागमो भवति । पूर्वस्यायमपवादः । हे प्रिय-
चत्वः । हे प्रियानड्वन् ॥
ऋत इद्धातोः ॥ १०० ॥
ऋकारान्तस्य धातोरङ्गस्य इकारादेशो भवति । किरति । गिरति ।
आस्तीर्णम् । विस्तीर्णम् । धातोरिति किम् । पितॄणाम् । मातृणाम् ॥ साव-

• स्त्रीप्रत्ययस्येति पा० २ ।

६६४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥
ऋतिकस्याप्यत्र ग्रहणमिष्यते ॥ चिकीर्षतीत्यत्रापि यथा स्यादिति धातुग्रहणं
क्रियते * ॥
उपधायाश्च ॥ १०१ ॥
उपधायाश्च ऋकारस्य इकारादेशो भवति । कीर्त्तयति । कीर्त्तयतः ।
कीर्त्तयन्ति ॥
उदोष्ठ्यपूर्वस्य ॥ १०२ ॥
ओष्ठ्यः पूर्वो यस्माद् ऋकारादसावोष्ठ्यपूर्वस्तदन्तस्य धातोरङ्गस्य उका-
रादेशो भवति । पूर्तः पिण्डः । पुपूर्षति । मुमूर्षति । दन्त्योष्ठ्यपूर्वाच्चोष्ठ्यपूर्वो
भवतीत्यत्रापि भवति । वुवूर्षति ऋत्विजम् । प्रावुवूर्षति कम्बलम् । ओष्ठ्योऽत्र
प्रत्यासत्तेरङ्गावयव एव गृह्यते तेन ऋ गतावित्यस्य संपूर्वस्य समीर्षमिति
भवति † ॥ इत्वोत्त्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेन ॥ * ॥ आस्तरणम् ।
आस्तारकः । निपरणम् । निपारकः । निगरणम् । निगारकः ॥
बहुलं छन्दसि ॥ १०३ ॥
छन्दसि विषये ऋकारान्तस्य धातोरङ्गस्य बहुलमुकारादेशो भवति ।
ओष्ठ्यपूर्वस्येत्युक्तमनोष्ठ्यपूर्वस्यापि भवति । मित्रावरुणौ ततुरिः । दूरे ह्यध्वा
जगुरिः । ओष्ठ्यपूर्वस्यापि न भवति । पप्रितमम् । क्व चिद् भवति पपुरिः ॥
इति काशिकायां वृत्तौ सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
॥ अथ सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु ॥ १ ॥
परस्मैपदे परे सिचि परत इगन्तस्या

(va attached underneath). In line 27,श्वस्hasश+वligature. In line 28,अश्वयीत्has the exact sameश्व! Wait, look at line 27 अश्नसीत्: it has श+न! In line 28: श्वि । अश्वयीत् ।It is clearlyअश्वयीत्. Wait, look at line 28 first word: यीत् ।thenश्वि ।thenअश्वयीत् ।- yes,अश्वयीत्. Wait, in line 27, is it अश्वसीत्? Look at अश्नसीत्in line 27: It hasश+नorश+व? Notice the hook: it goes down like न. So it might be a typo for अश्वसीत्in the print, but let's look:अ श्व सी त्? The middle consonant has a loop to the left at the bottom, exactly like न! So it's printed as अश्नसीत्. Let's transcribe what is printed: अश्नसीत्(orअश्वसीत्- wait, in typical Devanagari old font,श्वis sometimes written withशandवbelow, andश्वcan look likeश्न` if ink fills in. But let

६६६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥
स्यादिह श्विश्रिग्रहणमनर्थकं स्यात् । गुणादेशयोः कृतयोरेकारान्तत्वादेव
प्रतिषेधस्य सिद्धत्वात् । तस्मादिदमेव श्विश्रिग्रहणं ज्ञापकं न सिच्यन्तरङ्ग-
स्तीति । अथ जागृग्रहणं किमर्थम् । जाग्रो ऽविचिण्णल्ङित्सु इति जागर्तेर्गुणो
वृद्देरपवादो विधीयते । स यथा अचो ञ्णितीति वृद्धिं बाधते, तथा सिचि
वृद्धिपि बाधिष्यते । नैतदस्ति । कृते गुणे ऽतो ह्लन्तस्येति या वृद्धिः प्राप्नोति
सा प्रतिषिध्यते । अथ गुणविधानसामर्थ्यादुत्तरकालभाविन्यपि वृद्धिर्बाध्यते ।
यथा जागरयतीत्यत्रात उपधाया इत्यपि वृद्धिर्न भवति । तथा चिनलोः प्रति-
षेधोऽर्थवान्भवति इति शक्यमिह जागृग्रहणमकर्तुम् । तत् क्रियते विस्पष्टार्थम् ॥
ऊर्णोतेर्विभाषा ॥ ६ ॥
ऊर्णोतेरिडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभाषा वृद्धिर्न भवति ।
प्रौर्णावीत् । प्रौर्णवीत् । विभाषोर्णोरित्यङ्वत्पक्षे वृद्धिविकल्पोयम् । ङित्त्व-
पक्षे तु गुणवृद्ध्योरभावे उवङ् भवति । प्रौर्णुवीत् ॥
अतो हलादेर्लघोः ॥ ७ ॥
हलादेरङ्गस्य लघोरकारस्य इडादौ सिचि परस्मैपदपरे परतो विभाषा
वृद्धिर्भवति । अकणीत् । अकाणीत् । अरणीत् । अराणीत् । अत इति
किम् । अदेवीत् । असेवीत् । न्यकुटीत् न्यपुटीत् इत्यत्रात इत्यस्मिन्सति
स्थानिनिर्देशार्थमच इत्येतदनुवर्त्तयितव्यम् । तत्र अलक्षणा वृद्धिर्ऋल्लक्षणा न
भवतीति ऋद्धिति चेति

मुदन्तमुतां च वृङ्वृञौ श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि।
... उदन्तमुतां च रुस्रुवौ क्षुवन्तयोश्चौतिमथो युणुक्ष्णुवः॥"
Wait!
"श्विडीङ्विण्व्ययशीङ्ङिञावपि"
What are the udanta ones?
"उदन्त" - roots ending in उ:
Look at line 25:
गवस्त्यमूदन्तमुतां च?
Wait, look at line 31:
गवस्त्य-
Wait, why is it गवस्त्य?
Wait! Could it be गु, अव, स्त्य...?
No, look at root गु -> गुण is गव? No, गविता!
Look at root गव? No!
Wait, could it be यु, रु, स्नु, क्ष्णु...?
Wait, what if the letters in line 25 are:
...मूदन्त... -> ऊदन्त!
Ah! Look at line 24: ऋदन्तमुदन्तमुतां च
Line 25: ...मूदन्तमुतां च -> ऊदन्त!
Wait, what is before मूदन्त?
...स्त्य?
Could it be `...

मूदन्तम् । लविता । भविता । उतां च रुस्रुवौ तुवन्तयोर्वोतियौ युगुत्थावः ।
रविता । प्रसविता । तविता । प्रोर्णविता । वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावो यङ्प्रसिद्धिः
प्रयोजनमित्यतिदेशादेकाच्त्वमूर्लोतेरस्तीति उदात्त उपदिश्यते । यविता ।
नविता । क्लाविता ।
इति स्वरान्ता निपुणं समुच्चितास्ततो हलन्तानपि सन्निबोधत ।
शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी ॥
घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । घस्ता । वसिः प्रसारणी । वस्ता । प्रसार-
णीति किम् । वसिता वस्त्राणाम् । वसनिवासवृत्त्यस्य यजादित्वात्संप्रसारणं
विहितं, न तु वस आच्छादनवृत्त्यस्य ।
रभिस्तु भान्तेष्वथ मेधुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरैव नेतरै ।
आरब्धा । यब्धा । लब्धा ।
यमिर्यमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च यश्च श्यनि पठ्यते मनिः ।
नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिश्च षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥
यन्ता । रन्ता । तन्ता । मन्ता । श्यनीति किम् । मनुतेर्मनितेत्येव
भवति । नन्ता । हन्ता । गन्ता ।
दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिर्नहिश्च षष्ठो दहनिस्तथा लिहिः ।
इमे ऽनिटोष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्त्तिताः ॥
देग्धा । दोग्धा । मोढा । रोढा । वोढा । नद्धा । दग्धा । लेढा ।
मुक्तसंशया इति किम् । तन्त्रान्तरे चत्वारो ऽपरे पठ्यन्ते । सहिर्मुहिरिहिलुहय,-
स्तत्र सहेरिट्विकल्पस्तकारादौ । मुहिरपि रधादौ । तेन तौ संशयो सविकल्पौ ।
इतरौ तु धातुषु न पठ्येते । कैश्चिदभ्युपगम्येते इति स्वरूपेणैव संशया ॥
दिशिं दृशं दंशमथो मृशं स्पृशं रिशं स्रृशं क्रोशतिमष्टमं विशिम् ।
लिशं च शान्ताननिटः पुरातनाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥
देष्टा । द्रष्टा । दंष्टा । आम्रष्टा । आम्रष्टा । स्रष्टा । स्पृष्टा । ऋदुप-
धानामुदात्तोपदेशानां मृजिदृशी वर्जयित्वा अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्या-
मिति रमागमविकल्पः । रष्टा । रोष्टा । क्रोष्टा । प्रवेष्टा । लेष्टा ।
रुधिः सराधियुंधिबन्धिसाधयः क्रुधिक्षुधौ शुध्यतिबुध्यती व्यधिः ।
इमे तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं छिद्भिदिरेव नेतरै ॥
रोद्धा । राद्धा । योद्धा । बंद्धा । साद्धा । क्रोद्धा । क्षोद्धा । शोद्धा ।
बोद्धा । व्यद्धा । सेद्धा । बुद्ध्यतिसिद्ध्यत्योः श्यना निर्देशादन्यविकरणयोर्बुद्धि-

॥ काशिका ॥ ७ २ ॥ ॥ ६६९
सिद्धोरिड्भवत्येव । बोधिता । सेधिता । निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावात् बुधितं
सिधितमित्येव भवति ।
शिषिं पिषिं शुष्यतिपुष्यती त्विषिं विषिं श्लिषिं तुष्यतिदुष्यती द्विषिम् ।
इमान्दशैषोपद्दिशन्त्यनिड्विधौ गणेषु षान्तान्कृषिकर्षती तथा ॥
शेष्टा । पेष्टा । शोष्टा । पोष्टा । त्वेष्टा । वेष्टा । श्लेष्टा । तोष्टा ।
दोष्टा । द्वेष्टा । आक्रष्टा । आकर्षा । रूपेस्तौदादिकस्य भौवादिकस्य कृषि-
कर्षती इति निर्देशः ।
तर्पि तृपिं चापिमथो वपिं स्वपिं लिपिं लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् ।
स्वरेण नीचेन शपिं क्षुपिं क्षिपिं प्रतीहि पान्तान्यठितांस्त्रयोदश ॥
तप्ता । तेप्ता । आप्ता । वप्ता । स्वप्ता । लेप्ता । लोप्ता । तृप्यतिदृ-
प्यत्य

६४० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥
णीत् । वृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तो वधिरुपदिश्यते । उपदेशग्रहणं किम् । रह हि
यथा स्यात् लविष्यति पविष्यति । रह च मा भूत् । कत्तो कटाङ्कसैमिति ॥
श्र्युकः किति ॥ ११ ॥
श्रि इत्येतस्योगन्तानां च किति प्रत्यये परत इडागमो न भवति ।
श्रित्वा । श्रितः । श्रितवान् । उगन्तानां च । युत्वा । युतः । युतवान् ।
लूत्वा । लूनः । लूनवान् । वृत्वा । वृतः । वृतवान् । तीर्त्वा । तीर्णः । तीर्ण-
वान् । श्र्युक इति किम् । विदितः । कितीतिक्किम् । श्रयिता । श्रयितुम् ।
श्रयितव्यम् । के चिदत्र द्विककारनिर्देशेन मकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति । भूम्सुरित्येवं
यथा स्यात् । सौत्रत्वाच्च निर्देशस्य श्युकः कितीत्यत्र चर्त्वस्यासिद्धत्वमना-
श्रित्य रोरुत्वं न कृतं विसर्जनीयश्च

्' (शक्). Nishtha with it: 'शक + इत' = 'शकितः' (like मुदितः)!
Does it have 'क' with 'ि' (शकितो) or 'क्तितो'?
Look at the character:
श (श)
क (क) with ि -> wait, is it 'कि'?
Look at 'शकितो':
There is a vertical bar of 'ि', then 'क', then 'ि' on 'क', then 'तो':
Wait, compare 'शकितो' with 'शक्तो':
'शक्तो' has 'श' then 'क्तो' (क+त with o).
In 'शकितो': is it 'शकितो' or 'शक्तितो'?
Wait! Look at the first letter: श. Second letter: क with hrasva i -> wait, look at the loop:
It has 'क' and 'त'? No, it's 'कि' with a dot?
Wait, Panini rule for शक्:
'शकेः' -> शक् + क्त = शकितः or शक्तः!
Is 'शकितः' or 'शक्तितः'? शक् + इट् + त = शकित!
In the image:
श (sha)
क (ka) with i-matra -> wait, does it have a 'त' conjunct?
Wait, look at: 'श' 'क' 'ि' 'तो' - wait,

६०२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥
क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थ-
मनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥
क्षुब्ध स्वान्त ध्वान्त लग्न म्लिष्ट विरिब्ध फाण्ट बाढ इत्येते निपा-
त्यन्ते यथासंख्यं मन्थ मनस्तमः सक्ताविस्पष्ट स्वरानायास भृश इत्येतेष्वर्थेषु ।
क्षुब्ध इति भवति मन्थाभिधानं चेत् । क्षुब्धो मन्थः । क्षुभितमन्यत् । क्षुभितं
मन्येन क्षुब्धो गिरिः, नदीत्येवमाद्युपमानाद्भविष्यति । स्वान्तमिति मनोभि-
धानं चेत् । स्वनितमन्यत्, स्वनितो मृदङ्गः । स्वनितं मनसा । ध्वान्तमिति
भवति तमोभिधानं चेत् । ध्वनितमन्यत् । ध्वनितो मृदङ्गः । ध्वनितं मनसा ।
लग्नमिति भवति सक्तं चेत् । लगितमन्यत् । म्लिष्टमिति भवति । अविस्पष्ट

(e-matra).
Then र्णि: ण with ि and repha on top!
Then ङ्!
Yes, exactly: ज्ञापकश्चुरादेर्णिङ् विश-!

Line 20:
ब्दनार्थस्यानित्य इति, तेनायमपि प्रयोग उपपन्नो भवति । महीपालवचः
Wait, is there a comma after इति?
Yes, there is a comma ,!

Line 21:
श्रुत्वा जुघुषुः पुष्पमाधवा इति । स्वाभिप्रायं शब्देनाविष्कृतवन्त इत्यर्थः ॥

Line 22:
अर्द्देः सन्निषिभ्यः ॥ २४ ॥
Wait, is it अर्द्देः or अर्देः?
Look at line 22: अर्देः or अर्द्देः?
There is र्, and double द: अर्द्देः!
And सन्निषिभ्यः?
Wait, the sutra is: "अर्देः संनिविभ्यः" (7.2.24).
Look at line 22:
अ र्द्देः
स न्नि वि भ्यः
Wait, the letter is वि or षि?
It's वि! `संनिविभ्यः

ः प्रतिघातेऽनिट्त्वं विहितम्, हृषेस्तुष्टौ सेट्त्वम्। तयोरुभयोरपि ग्रहणम्..."
Wait! Let's check the exact text of Kasika on 7.2.29:
"लोमसु वर्तमाने हृषेर्निष्ठायां वा इडागमो न भवति। हृष्टानि लोमानि, हृषितानि लोमानि। हृष्टं लोमभिः, हृषितं लोमभिः। हृष्टाः केशाः, हृषिताः केशाः। हृष्टं केशैः, हृषितं केशैः।"
Then:
"हृष अलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्य" or what?
In Nyasa / Padamanjari:
"हृषीरलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्यानिट्त्वं प्रसिद्धम्। हृष तुष्टाविति भ्वादिः सेट्। तयोरुभयोरपीह ग्रहणम्..."
Wait, what does our printed text say?
Let's look at line 25:
"हृ षु अ ली क प्र ति घा ता -" -> wait, "प्रतिघाते"?
Wait, look at the last word of line 25: "प्रतिघाता-"? No, it has:
"हृ षु" or "हृ ष"?
Then "अ ली क प्र ति घा ते" or "घा ता"?
Wait, look at line 2

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ३७५

विस्मितप्रतिघातयोश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हृष्टो देवदत्तः । हृषितो देवदत्तः ।
विस्मित इत्यर्थः । हृष्टा दन्ताः । हृषिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः ॥
अपचितश्च ॥ ३० ॥
अपचित इति वा निपात्यते । अपपूर्वस्य चायतेर्निष्ठायामनिद्भावश्च विभा-
वश्च निपात्यते । अपचितोऽनेन गुरुः । अपचायितोऽनेन गुरुः ॥ क्तिनि नित्य-
मिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ क्तिनि नित्यं चिभावो निपात्यते, अपचितिः ॥
हु हूर्हश्छन्दसि ॥ ३१ ॥
हूर्तेर्ह्वार्तेर्निष्ठायां छन्दसि हु इत्ययमादेशो भवति । हूतस्य चाहू-
तस्य च । अह्रुतमसि हविर्द्धानम् । छन्दसीति किम् । ह्वृतम् ॥
अपरिह्वताश्च ॥ ३२ ॥
अपरिह्वता इति निपात्यते छन्दसि विषये । हु इत्येतस्यादेशस्याभावो
निपात्यते । अपरिह्वताः सनुयाम वाजम् ॥
सोमे हूरितः ॥ ३३ ॥
हूरित इति हूर्तेर्निष्ठायामिडागमो गुणश्च निपात्यते छन्दसि विषये,
सोमश्चेद्भवति । मानः सोमो हूरितो, विहूरितस्त्वम् ॥
ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितचत्तविकस्ताविशस्तृ-
शंस्तृशास्तृतस्तृतस्तृवरूतृवरूतृवरूत्रीरु-
ज्ज्वलितिक्षरितिक्षमितिवमित्यमि-
तीति च ॥ ३४ ॥
ग्रसित स्कभितस्त भित उत्तभित चत्त विकस्त विशस्तृ शंस्तृ शास्तृ
तस्तृ तरुतृ वरुतृ वरुतृ वरूत्रीः उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमित्यमिती
इत्येतानि छन्दसि निपात्यन्ते । तत्र ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितेति ग्रसु
स्कम्भु स्तम्भु इत्येतेषामुदित्त्वान्निष्ठायामिट्प्रतिषेधे प्राप्ते इडागमो निपा-
त्यते । ग्रसितं वा एतत्सोमस्य । ग्रस्तमिति भाषायाम् । स्कभित । विस्कभिते
अजरे । विष्कब्धेति भाषायाम् । स्तभित । येन स्वस्तभितम् । स्तब्धमिति
भाषायाम् । उत्तभित । सत्येनोत्तभिता भूमिः । उत्स्तब्धेति भाषायाम् । उत्त-
भितेति उत्पूर्वस्य निपातनसामर्थ्यादन्योपसर्गपूर्वः स्तभितशब्दो न भवति ।
चत्त विकस्तेति चतेः कसेश्च विपूर्वस्य निष्ठायामिडभावो निपात्यते । चत्ता
वर्चेन विह्रुतः । चतितेति भाषायाम् । विकस्त । उत्तानाया हृदयं यद्विकस्त...

६८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥
स्ताम् । विकसितमिति भाषायाम् । निपातनं बहुत्वापेक्षं विकस्ता इति बहु-
वचनं कृतम् । अपरेषु तु निपातनेषु प्रत्येकं विभक्तिनिर्देशः । विशस्तृ शंस्तृ
शास्त्विति शसेर्विपूर्वस्य शंसेः शासेश्च तृचि इडभावो निपात्यते । विशस्तृ ।
एकास्त्वष्टुरश्वस्याविशस्ता । विशसितेति भाषायाम् । शंस्तृ उत शंस्ता
सुविप्रः । शंसितेति भाषायाम् । शास्तृ । प्रशास्ता । प्रशासितमिति भाषा-
याम् । तरुतृतकर्तृवरुतृवकर्तृवृञ्त्रीरिति तरतेर्वृङ्वृञोश्च तृचि उट् कट् इत्येता-
वागमौ निपात्येते । तरुतारं रथानाम् । तकर्तारम् । तरितारं तरीतारमिति
भाषायाम् । वरुतारं रथानाम् । वकर्तारं रथानाम् । वरितारं वरीतारमिति
भाषायाम् । वरुत्रीष्ट्वा देवीर्विश्वदेव्यावती । जसि पूर्वसवर्णदीर्घत्वार्थं प्रयोगद-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ १०७ ॥
प्रक्रमितव्यम् । अनात्मनेपदनिमित्ते इति किम् । प्रस्नोषीष्ट । प्रक्रंसीष्ट । प्रस्नो-
ष्यते । प्रक्रंस्यते । प्रसुस्नूषिष्यते । प्रविचिक्रंसिष्यते । सर्वेष्वेवात्र स्नोतिः क्रमिश्चा-
त्मनेपदस्य निमित्तम् । सनन्तादपि हि पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं विधीयते ।
निमित्तग्रहणं किम् । सीयुडादेस्सत्यरपरस्य च प्रतिषेधार्थम् । इह तु प्रक्रवि-
तेवाचरतीति प्रक्रवियीयतइति क्यङन्तमात्मनेपदस्य निमित्तं न स्नोतिः ॥
क्रमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्यात्मनेपदे ऽति प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥
प्रक्रन्ता । उपक्रन्ता । कर्त्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । उपक्रमितव्यम् । आत्मने-
पदविषयादिति किम् । निष्क्रमिता । स्नोतेः सनि किति च प्रत्यये इत्युक्तः
किति सनि यहगुहोश्च इत्येव

६७८ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥
सनि ग्रहगुहोश्चेति इट्प्रतिषेधे प्राप्ते पक्षे इडागमो विधीयते । ऋतश्च वृतो
वेति पक्षे दीर्घः । चिकीर्षति जिहीर्षति इत्यत्रोपदेशाधिकाराल्लाक्षणिकत्वाच्च
इडागमो न भवति ॥
लिङ्‌सिचोरात्मनेपदेषु ॥ ४२ ॥
वृतो लिङि सिचि च आत्मनेपदे परे वा इडागमो भवति । वृषीष्ट ।
वरिषीष्ट । प्रावृषीष्ट । प्रावरिषीष्ट । आस्तरिषीष्ट । आस्तीर्षीष्ट । सिचि स्त्व-
पि । अवृत । अवरिष्ट । अवरीष्ट । प्रावृत । प्रावरिष्ट । प्रावरीष्ट । आस्तीष्ट ।
आस्तरिष्ट । आस्तरीष्ट । आत्मनेपदेष्विति किम् । प्रावारिष्टाम् । प्रावारिषुः ।
लिङः प्रत्युदाहरणं न दर्शितमसम्भवादिटो ऽवलादित्वादिति ॥
ऋतश्च संयोगादेः ॥ ४३ ॥
ऋदन्ताद्धातोः संयोगादेरु

" or "यु"? Look at the ū-mātrā: it curves down-right, so "यू".
Then the next word: "ऊर्णु" or "कर्तु"?
It has a top repha: looks like "ऊर्णु" or "ऊर्गु"? "ऊर्णु".
Then "भर", then "ज्ञपि", then "सन्".

Line 24:
इत्येतेषां च सनि वा इडागमो भवति । इवन्तानाम् । दिदेविषति । दुद्यू-
Wait: "दिदेविषति । दुद्यू-"
Look at "दिदेविषति":
द + ि + द + े + व + ि + ष + त + ि ।
Then "दुद्यू-" (द + ु + द + ्यू + -)

Line 25:
षति । सिसेविषति । सुस्यूषति । ऋधु । ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति । भ्रस्ज । बिभ्र-
Wait:

• "षति ।"
• "सिसेविषति ।"
• "सुस्यूषति ।"
• "ऋधु ।" (or "ऋध् ।"?)
• "ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति ।" (Wait, is it "ऋद्धिधिषति" or "अर्द्धिधिषति"?
  Look at the first letter: अ +