काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ १२५ कूलम् । विशिष्टलिङ्ग इति किम् । गङ्गायमुने । मद्रकेक्याः । नदी देश इति किम् । कुक्कुटमयूर्यौ । अयामा इति किम् । जाम्बवश्च शालूकिनी च, जाम्बव- शालूकिन्यौ । नदीग्रहणमदेशत्वात् । जनपदो हि देशः । तथा च पर्वतानां ग्रहणं न भवति । कैलासश्च गन्धमादनं च, कैलासगन्धमादने ॥ अयामा इत्यत्र नगराणां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ इह मा भूत् । मधुरा च पाटलिपुत्रं च, मथुरापाटलिपुत्रम् ॥ उभयतश्च यामानां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ सौर्यं च नगरं, केतवतं च यामः, सौर्यकेतवते ॥ क्षुद्रजन्तवः ॥ ८ ॥ अपरिचितपरिमाणः क्षुद्रः । क्षुद्रजन्तुवाचिनां द्वन्द्व एकवद्भवति । दंश- मशकम् । यूकालिक्षम् । क्षुद्रजन्तव इति किम् । ब्राह्मणक्षत्रिया ॥ क्षुद्रजन्तुरनस्थिः स्यादथ वा क्षुद्र एव यः । शतं वा प्रसृतो येषां के चिदा नकुलादपि ॥ सा नकुलादपीतीयमेव स्मृतिः प्रमाणमितरासां तद्विरोधात् ॥ येषां च विरोधः शा शाश्वतिकः ॥ ९ ॥ विरोधो बैरं, शाश्वतिको नित्यः । येषां शाश्वतिको विरोधस्तद्वाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति । मार्जारमूषकम् । श्वशृगालम् । अहिनकुलम् । शाश्वतिक इति किम् । गौपालिशालङ्कायनाः कलहायन्ते । चकारः पुनरस्यैव समुच्चयार्थः । तेन पशुशकुनिद्वन्द्वे विरोधिनामेनेन नित्यमेकवद्भावो भवति । अश्वमहिषम् । काकोलूकम् ॥ शूद्राणामनिरवसितानाम् ॥ १० ॥ निरवसानं, बहिष्कारणं । कुतो बहिष्कारणं, पात्रात् । यैर्भुक्ते पात्रं संस्कारेणापि न शुध्यति ते निरवसिताः, न निरवसिताः, अनिरवसिताः । अनि- रवसितशूद्रवाचिनां शब्दानां द्वन्द्व एकवद्भवति । तक्षायस्कारम् । रजकतन्तु- वायम् । अनिरवसितानामिति किम् । चण्डालमृतपाः ॥ गवाश्वप्रभृतीनि च ॥ ११ ॥ गवाश्वप्रभृतीनि ह्येकवद्भावानि द्वन्द्वरूपाणि साधूनि भवन्ति । गवा- श्वम् । गवाविकम् । गवैडकम् । अजाविकम् । अजैडकम् । कुब्जवामनम् । कुब्जकैरातकम् । पुत्रपौत्रम् । श्वचण्डालम् । स्त्रीकुमारम् । दासीमाणवकम् । शाटीपिच्छकम् । उष्ट्रखरम् । उष्ट्रशशम् । मूत्रशकृत् । मूत्रपुरीषम् । यकृन्मेदः । मांसशोणितम् । दर्भशरम् । दर्भपूतकिम् । अर्जुनशिरीषम् । तृणोलपम् । दाशी-

१२६ ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ द्वासम् । कुटीकुटम् । भागवतीभागवतम् । गवाश्वप्रभृतिषु यथोच्चारितं द्वन्द्व- वृत्तं, रूपान्तरे तु नायं विधिर्भवति । गोश्वम् । गोश्वौ । पशुद्वन्द्वविभाषैव भवति ॥ विभाषावृक्षमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुशकुन्यश्ववडवपूर्वा- पराधरोत्तराणाम् ॥ १२ ॥ वृक्ष मृग तृण धान्य व्यञ्जन पशु शकुनि अश्ववडव पूर्वापर अधरोत्तर इत्येतेषां द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति । प्लक्षन्यग्रोधम् । प्लक्षन्यग्रोधाः । रुरुपृषतम् । रुरुपृषताः । कुशकाशम् । कुशकाशाः । व्रीहियवम् । व्रीहियवाः । दधिघृतम् । दधिघृते । गोमहिषम् । गोमहिषाः । तित्तिरिकपिज्जलम् । तित्तिरिकपिञ्जलाः । अश्ववडवम् । अश्ववडवौ । पूर्वापरम् । पूर्वापरे । अधरोत्तरम् । अधरोत्तरे ॥ बहु- प्रकृतिः फलसेनावनस्पतिमृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानाम् ॥ * ॥ एषां बहुप्रकृ- तिरेव द्वन्द्व एकवद्भवति, न द्विप्रकृतिः । बदरामलके । रथिकाश्वारोहौ। प्लक्षन्य- ग्रोधौ । रुरुपृषतौ । हंसचक्रवाकौ । यूकालिक्षे । व्रीहियवौ । कुशकाशौ ॥ विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि ॥ १३ ॥ परस्परविरुद्धं विप्रतिषिद्धम् । विप्रतिषिद्धार्थानां शब्दानामनधिकरण- वाचिनामद्रव्यवाचिनां द्वन्द्व एकवद्भवति । विभाषानुकर्षणार्थश्चकारः । शीतो- ष्णम् । शीतोष्णे । सुखदुःखम् । सुखदुःखे । जीवितमरणम् । जीवितमरणे । विप्र- तिषिद्धमिति किम् । कामक्रोधौ । अनधिकरणवाचीति किम् । शीतोष्णे उदके॥ न दधिपयआदीनि ॥ १४ ॥ यथायथमेकवद्भावे प्राप्ते प्रतिषेध आरभ्यते । दधिपयआदीनि शब्दरूपा- णि नैकवद्भवन्ति। दधिपयसी । सर्पिर्मधुनी । मधुपर्पिषी । ब्रह्मप्रजापती । शिव- वैश्रवणौ । स्कन्दविशाखौ । परिव्राट्कौशिकौ * । प्रवर्ग्योपसदौ । शुक्लकृष्णौ । इध्माबर्हिषी । निपातनाद्दीर्घः । दीक्षातपसी । श्रद्धातपसी । मेधातपसी । अध्य- यनतपसी । उलूखलमुसले । ऋगवसाने । ऋक्सामे । वाङ्मनसे ॥ अधिकरणैतावत्त्वे च ॥ १५ ॥ नेति वर्तते । अधिकरणं वर्त्तिपदार्थः, स हि समासस्यार्थस्याधारः, तस्यैतावत्त्वे परिमाणे गम्यमाने द्वन्द्वो नैकवद्भवति । यथायथमेकवद्भावः प्राप्तः प्रतिषिध्यते । दश दन्तोष्ठाः । दश मार्दङ्गिकपाणविकाः ॥ विभाषा समीपे ॥ १६ ॥ अधिकरणैतावत्त्वस्य समीपे विभाषा द्वन्द्व एकवद्भवति । उपदशं दन्तो- ष्ठम् । उपदशा दन्तोष्ठाः । उपदशं मार्दङ्गिकपाणविकम् । उपदशा मार्दङ्गि-

• परिव्राजककौशिकौ । इति पा० २ ।

कपाशालिकाः । अव्ययस्य संख्याया ऽव्ययीभावोऽपि विहितो बहुव्रीहिरपि, तत्रै- कवद्भावपक्षे ऽव्ययीभावो ऽनुयुज्यते, इतरत्र बहुव्रीहिः ॥ स नपुंसकम् ॥ १७ ॥ यस्यायमेकवद्भावो विहितः स नपुंसकलिङ्गो भवति द्विगुर्द्वन्द्वश्च । पञ्चगवम् । दशगवम् । द्वन्द्वः खल्वपि । पाणिपादम् । शिरोग्रीवम् । परलि- ङ्गतापवादो योगः ॥ अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यते ॥ * ॥ पञ्च- पूली । दशरथी ॥ वा ऽऽबन्तः स्त्रियामिष्टः ॥ * ॥ पञ्चखट्वम् । पञ्चखट्वी ॥ अनो नलोपश्च वा च द्विगुः स्त्रियाम् ॥ * ॥ पञ्चतक्षम् । पञ्चतक्षी ॥ पात्रा- दिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ पञ्चपात्रम् । चतुर्युगम् । त्रिभुवनम् ॥ अव्ययीभावश्च ॥ १८ ॥ अव्ययीभावश्च समासो नपुंसकलिङ्गो भवति । अधिस्त्रि । उपकुमारि । उन्मत्तगङ्गम् । लोहितगङ्गम् । पूर्वपदार्थप्रधानस्यालिङ्गतैव प्राप्ता, ऽन्यपदार्थप्र- धानस्याभिधेयवल्लिङ्गता, ऽत इदमुच्यते । अनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः ॥ पुण्य- सुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्यते ॥ * ॥ पुण्याहम् । सुदिनाहम् ॥ पथः संख्याव्य- यादेः क्लीबतेष्यते ॥ * ॥ त्रिपथम् । चतुष्पथम् । विपथम् । सुपथम् ॥ क्रिया- विशेषाणां च क्लीबतेष्यते ॥ * ॥ * मृदु पचति । शोभनं पचति ॥ तत्पुरुषो ऽनञ्कर्मधारयः ॥ १९ ॥ अधिकारोयमुत्तरसूत्रेषूपतिष्ठते । नञ्समासं कर्मधारयं च वर्जयित्वा ऽन्यस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । यदित ऊर्ध्वमनु- क्रमिष्यामस्तत्र । वक्ष्यति विभाषा सेनासुरेति । ब्राह्मणसेनम् । ब्राह्मणसेना । तत्पुरुष इति किम् । दृढसेनो राजा । अनञिति किम् । असेना । अकर्मधा- रय इति किम् । परमसेना ॥ संज्ञायां कन्थोशीनरेषु ॥ २० ॥ संज्ञायां विषये कन्थान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति, सा चेत् कन्था उशीनरेषु भवति । सौशमिकन्थम् । आह्वरकन्थम् । संज्ञायामिति किम् । वीर- कन्था । उशीनरेष्विति किम् । दाक्षिकन्था । परवलिङ्गतापवाद इदं प्रकरणम् ॥ उपज्ञोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् ॥ २१ ॥ उपज्ञायतइत्युपज्ञा उपक्रम्यतइत्युपक्रमः । उपज्ञा च उपक्रमश्च उपज्ञो- पक्रमम् । तदन्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदाद्याचिख्यासायां तयोरुप- ज्ञोपक्रमयोरादेराचिख्यासायां गम्यमानायां । आख्यातुमिच्छा आचिख्यासा ।

• क्रियाविशेषाणां कर्मत्वं नपुंसकलिङ्गता च वक्तव्या ॥ * ॥ इति पा० भै० ॥

१२८ ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ यद्युपज्ञेयस्योपक्रम्यस्य चार्थस्यादिराख्यातुमिष्यते तत एतद्भवति। पाणिन्युप- ज्ञमाकालापकं* व्याकरणम्। पाणिनिनोपज्ञातेन प्रथमतः प्रणीतमाकालापकं व्याकरणम्। व्याड्युपज्ञं दुष्करणम्। आपिशलोपक्रमं प्रासादः। नन्दोपक्रमाणि मानानि। दर्शनीयोपक्रमं सुकुमारम्। उपज्ञोपक्रममिति किम्। वाल्मीकि- श्लोकाः। तदाद्याचिख्यासायामिति किम्। देवदत्तोपज्ञो रथः। यज्ञदत्तो- पक्रमो रथः॥ छाया बाहुल्ये ॥ २२ ॥ विभाषा सेनासुराच्छायेति विभाषां वक्ष्यति, नित्यार्थमिदं वचनम्। छायान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति बाहुल्ये गम्यमाने। पूर्वपदार्थधर्मो बाहुल्यम्। शरभादीनां हि बहुत्वं गम्यते। शरभच्छायम्। इक्षुच्छायम्। बाहुल्यदिति किम्। कुड्यच्छाया॥ [

॥ काशिका ॥ २ । ४ ॥ १२९ पिप्पल्याः, धनुःपिप्पली। धनुःकोशातकी। धनुर्नखरजनी॥ द्विगुप्राप्तापन्नालं- पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ द्विगुः। पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः। प्राप्तो जीविकां, प्राप्तजीविकः। आपन्नो जीविकाम्, आपन्नजीविकः। अलं जीविकायै, अलंजीविकः। गतिसमास। निष्क्रान्तः कौ- शाम्ब्याः, निष्कौशाम्बिः ॥ पूर्ववदश्ववडवौ ॥ २७ ॥ अश्ववडवयोर्र्विभाषैकवद्भाव उक्तस्तत्रैकवद्भावादन्यत्र परवल्लिङ्गतायां प्राप्तायामिदमारभ्यते। अश्ववडवयोः पूर्ववल्लिङ्गं भवति। अश्वश्च वडवा चा- श्ववडवौ। अर्थातिदेशश्चायं न निपातनं, तत्र द्विवचनमतन्त्रं, वचनान्तरेपि पूर्व- वल्लिङ्गता भवति। अश्ववडवान्, अश्ववडवैरिति ॥ हेमन्तशिशिरावहोरात्रे च च्छन्दसि ॥ २८ ॥ पूर्ववदिति वर्तते। हेमन्तशिशिरौ अहोरात्रे इत्येतयोश्छन्दसि विषये पूर्ववल्लिङ्गं भवति। हेमन्तशिशिरावृतूनां प्रीणामि। अहोरात्रे इदं ब्रूमः। पर- वल्लिङ्गतापवादो योगः। अर्थातिदेशश्चायं न निपातनं, तेन द्विवचनमतन्त्रं, वचनान्तरेपि पूर्ववल्लिङ्गता भवति। पूर्वपक्षाश्चितयः, अपरपक्षाः पुरीषम्, अहो- रात्राण्योष्टकाः। छन्दसीति किम्। दुःखे हेमन्तशिशिरे। अहोरात्राविमौ पुण्यौ। छन्दसि लिङ्गव्यत्यय उक्तस्तस्यैवायं प्रपञ्चः ॥ रात्राह्नाहाः पुंसि ॥ २९ ॥ कृतसमासान्तानां निर्देशः। रात्र अह्न अह इत्येते पुंसि भाव्यन्ते। पर- वल्लिङ्गतायां स्त्रीनपुंसकयोः प्राप्तयोरिदं वचनम्। द्विरात्रः। त्रिरात्रः। षडू- रात्रः। पूर्वाह्णः। अपराह्नः। मध्याह्नः। द्व्यहः। त्र्यहः ॥ अनुवाकादयः पुंसीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अनुवाकः। शंयुवाकः। सूक्तवाकः ॥ अपथं नपुंसकम् ॥ ३० ॥ अपथशब्दो नपुंसकलिङ्गो भवति। अपथमिदम्। अपथानि गाहते मूढः। इह कस्मान्न भवति, अपथो देशो, ऽपथा नगरी। तत्पुरुष इति वर्तते ॥ अर्धर्चाः पुंसि च ॥ ३१ ॥ अर्धर्चादयः शब्दाः पुंसि नपुंसके च भाव्यन्ते। अर्धर्चः। अर्धर्चम्। गोमयः। गोमयम्। शब्दरूपाश्रया चेयं द्विलिङ्गता न विवक्षाभेदेनापि व्यव- तिष्ठते। यथा पद्मशङ्खशब्दौ निधिवचनौ पुंलिङ्गौ। जलजे उभयलिङ्गौ। भूत- शब्दः पिशाचे उभयलिङ्गः। क्रियाशब्दस्याभिधेयवल्लिङ्गम्। सैन्धवशब्दा लवणे उभयलिङ्गः। योनिशब्दस्याभिधेयवल्लिङ्गम्। सारशब्द उत्कर्षे पुंलिङ्गः न्यायाद- ६

५३० ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ मंपेते नपुंसकं, नैतत्सारमिति । धर्म इत्यपूर्वे पुंलिङ्गः । तत्साधने नपुंसकम् । तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । अर्द्धर्च । गोमय । कषाय । कार्षापण । कुतप । कपाट । शङ्कु । चक्र । गूथ । यूथ । ध्वज । कबन्ध । पद्म । गृह । सरक । कांस । दिवस । यूष । अन्धकार । दण्ड । कमण्डलु । मण्ड । भूत । द्वीप । द्यूत । चक्र । धर्म । कर्मन् । मोदक । शतमान । यान । नख । नखर । चरख । पुच्छ । दाडिम । हिम । रजत । सक्तु । पिधान । सार । पात्र । घृत सैन्धव । औषध । आढक । चषक । द्रोण । स्वलीन । पात्रीव । षष्टिक । वार । बाण । प्रोथ । कपित्थ । शुल्क । शील । शुल्ब । सीधु । कवच । रेणु । कपट । सीकर । मुसल । सुवर्ण । यूप । चमस । वर्ण । तीर । कर्ष । आकाश । अष्टा- पद । मङ्गल । निधन । निर्यास । जृम्भ । वृत्त । पुस्त । स्वेडित । शृङ्ग । शृङ्खल । मधु । मूल । मूलक । शराव । शाल । वप्र । विमान । मुख । प्रग्रीव । शूल । वज्र । कर्पट । शिखर । कल्क । नाट । मस्तक । वलय । कुसुम । तृण । पङ्क । कुण्डल । किरीट । अर्बुद । अङ्कुश । तिमिर । आश्रम । भूषण । इत्कस । मुकुल । वसन्त । तडाग । पिटक । विटङ्क । माष । कोष । फलक । दिन । दैवत । पिनाक । समर । स्थाणु । अनीक । उपवास । शाक । कर्पास । चषाल । खण्ड । दर । विटप । रण । बल । मल । मृणाल । हस्त । सूत्र । ताण्डव । गाण्डीव । मण्डप । पटह । सौध । पार्श्व । शरीर । फल । छल । पुर । राष्ट्र । विश्व । अम्बर । कुट्टिम । मण्डल । ककुद् । तोमर । तोरण । मञ्चक । पुङ्ख । मध्य । बाल । वल्मीक । वर्ष । वस्त्र । देह । उद्यान । उद्योग । स्नेह । स्वर । संगम । निष्क । क्षेम । शूक । छत्र । पवित्र । यौवन । मानक । मूषिक । वल्कल । कुञ्ज । विहार । लोहित । विषाण । भवन । चारक । पुलिन । द्रुढ । आसन । ऐरावत । शूर्प । तीर्थ । लोमश । तमाल । लोह । दण्डक । शपथ प्रतिसर । दाह । धनुस् । मान । तङ्क । वितङ्क । प्रग । सहस्र । ओदन । प्रवाल । शकट । अपराह्न । नीड । शकल । * अर्द्धर्चादिः ॥ इदमो ऽन्वादेशे ऽशनुदात्तस्तृतीयादौ ॥ ३२ ॥ आदेशः कथनम्, अन्वादेशो ऽनुकथनम् । इदमन्वादेशविषयस्याशा- देशो भवत्यनुदात्तस्तृतीयादौ विभक्तौ परतः । आभ्यां छात्राभ्यां रात्रिरधीता,

• कुणप । मुषल । पूत । मद । कंस । लोमन । लिङ्ग । सीर । छत । ऋक्ष । कहार । बर्ह । पूर्व । पथाव । विडाल । कुस्त । पुस्तक । पल्लव । निगद । खल । स्थूल । वारि । माल । प्रवर । कटक । कण्टक । बास । कुमुद । पुराण । जात । स्कन्ध । मखाट । अङ्ग । कुञ्जल । विडङ्ग । पिण्याक । आर्द्र । कूल । कठक । योध । बिम्ब । कुक्कुट । कुडप श्यामक । पञ्चक । वसु । उड्डीम । क्षन । सौन । छत्र । फलह । फलक । इन् । वर्चस्क । कुर्य । संयडक । तण्डुल । इत्येते पुस्तकान्तरेष्वधिकाः ॥

अथो आभ्यामहरप्यधीतम् । अस्मै छात्राय कम्बलं देहि, अथो अस्मै शाटकमपि देहि । अस्य छात्रस्य शोभनं शीलम्, अथो अस्य प्रभूतं स्वम् * अन्वादेशवचनं साकच्कार्थम् । इमकाभ्यां छात्राभ्यां रात्रिरधीता, अथो आभ्यामहरप्यधीतम् । नेह पश्चादुच्चारणमात्रमन्वादेशः, किं तर्हि एकस्यैवाभिधेयस्य पूर्वे शब्देन प्रतिपादितस्य द्वितीयं प्रतिपादनमन्वादेशः । तेनेह न भवति देवदत्तं भोजय, इमं च यज्ञदत्तमिति ॥ एतदस्तसोस्त्रतसौ चानुदात्तौ ॥ ३३ ॥ अन्वादेशे अनुदात्त इति वर्तते । एतदो ऽन्वादेशविषयस्य अशादेशो भवति अनुदात्तस्तसोः परतः । तौ चापि त्रतसावनुदात्तौ भवतः । एतस्मिन् ग्रामे सुखं वसामः । अथो अत्र युक्ता अधीमहे । एतस्माच्छात्राच्छन्दोऽधीष्व, अथो अतो व्याकरणमप्यधीष्व । सर्वोऽनुदात्तं पदं भवति । एतदो ऽशित्यन्वादेशे ऽश्त्वे पुनर्वचनमनुदात्तार्थम् ॥ द्वितीयाटौस्स्वेनः ॥ ३४ ॥ अन्वादेशे अनुदात्त इति वर्तते । द्वितीया टा ओस् इत्येतेषु परतः इदमेतदोरन्वादेशविषययोरेनशब्द आदेशो भवति अनुदात्तः । इदमो मण्डूक- प्लुतिन्यायेनानुवृत्तिः । इमं छात्रं छन्दोऽध्यापय । अथो एनं व्याकरणमध्यापय । अनेन छात्रेण रात्रिरधीता, अथो एनेनाहरप्यधीतम् । अनयोश्छात्रयोः शोभनं शीलम्, अथो एनयोः प्रभूतं स्वम् । एतदः खल्वपि । एतं छात्रं छन्दो ऽध्या- पय, अथो एनं व्याकरणमप्यध्यापय । एतेन छात्रेण रात्रिरधीता, अथो एनेना- हरप्यधीतम् । एतयोश्छात्रयोः शोभनं शीलम्, अथो एनयोः प्रभूतं स्वम् ॥ इनदिति नपुंसकैकवचने वक्तव्यम् ॥ * ॥ प्रक्षालयैनत् । परिवर्त्तयैनत् । इह कस्मान्न भवति । अयं दण्डे। हरनेन । एतमानं हितं विद्धादिति । यत्र किं चिद् विधाय वाक्यान्तरेण पुनस्तदुपदिश्यते सो ऽन्वादेशः । इह तु वस्तुनि- र्देशमात्रं कृत्वा एकमेव विधानम् ॥ आर्द्धधातुके ॥ ३५ ॥ आर्द्धधातुके इत्यधिकारो ऽयं, ययतस्त्रियावेजित इति यावत् । यदिद- मूर्द्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तदार्द्धधातुके वेदितव्यम् । वक्ष्यति हनो वध लिङि । वध्यात् । आर्द्धधातुकइति किम् । हन्यात् । विषयसप्तमी चेयं न परसप्तमी । तेनार्द्धधातुकविवक्षायामादेशेषु कृतेषु पश्चात्तदाश्रयाः प्रत्यया भवन्ति । भव्यम् । प्रचेयम् । वास्तव्यम् ॥

• 'एतस्माच्छात्राच्छन्दो ऽधीष्व । अथो अस्माद्व्याकरणमप्यधीष्व' । इत्यत्राधिकं क्व चित् ।

(or तदेवोत्तरार्थमपि) In image: तदेवोत्तरार्थमपि - wait, the letter is 'वो' or 'बो'? In old typography, व and ब are often identical, but here 'तदेवोत्तरार्थमपि' (or 'तदेबोत्तरार्थमपि'). Let's write तदेवोत्तरार्थमपि or तदेबोत्तरार्थमपि. The image shows तदेवोत्तरार्थमपि.

Now : लिटि परतो ऽदो ऽन्यतरस्यां घस्लादेशो भवति । जघास । जक्षतुः Wait, is there a danda after जक्षतुः? At the end of line 23: जक्षतुः (no danda, or hidden in margin). Line 24 starts with: जक्षुः । आद । आदतुः । आदुः ॥

Now : वयो य इति यकारस्य संप्रसारणं प्रतिषिध्यते । वश्चास्यान्तरस्यां कितीतियै Wait, let's look at the end of L28: वश्चास्यान्तरस्यां कितीतियै? Wait, what is after कितीति? Look at line 28: वयो य इति यकारस्य संप्रसारणं प्रतिषिध्यते । वश्चास्यान्तरस्यां कितीतियै Wait, is

॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ५३५ वध्यास्ताम्। वध्यासुः। चकारान्तश्चायमादेशः, सचाकारस्य लोपो भवति। तस्य स्थानिवद्भावादवधीदिति हलन्तलक्षणा वृद्धिरतो हलादेर्लघोरिति न भवति ॥ लुङि च ॥ ४३ ॥ लुङि च परतो हनो वध इत्ययमादेशो भवति। अवधीत्। अवधिष्टाम्। अवधिषुः। योगविभाग उत्तरार्थः। आत्मनेपदेषु लिङि विकल्पो मा भूत् ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् ॥ ४४ ॥ पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्प उच्यते। आत्मनेपदेषु परतो हनो लुङ्यन्यत- रस्यां वध इत्ययमादेशो भवति। आवधिष्ट। आवधिषाताम्। आवधिषत। न च भवति। आहत। आहसाताम्। आहसत * ॥ इणो गा लुङि ॥ ४५ ॥ इणो गा इत्ययमादेशो भवति लुङि परतः। अगात्। अगाताम्। अगुः।

An exact line-by-line transcription of the text from the image:

१२४ ॥ काशिका ॥ २ । ४ ॥ शिरे। गाङोनुबन्धग्रहणं विशेषणार्थं, गाङ्कुटादिभ्य इत्यत्रास्य ग्रहणं यथा स्यात् । नहि स्थानिवद्भावेन गाङिति रूपं लभ्यते ॥ विभाषा लुङ्लृङोः ॥ ५० ॥ लुङि लङि च परत इङो विभाषा गाङादेशो भवति । आदेशपक्षे गाङ्- कुटादिभ्य इति ङित्त्वं, घुमास्थागापाजहातिसां हलीतीत्वम् । अध्यगीष्ट । अध्यगीषाताम् । अध्यगीषत । न च भवति । अध्यैष्ट । अध्यैषाताम् । अध्यै- षत । लङि खल्वपि । अध्यगीष्यत । अध्यगीष्येताम् । अध्यगीष्यन्त । न च भवति । अध्यैष्यत । अध्यैष्येताम् । अध्यैष्यन्त ॥ णौ च संश्चङोः ॥ ५१ ॥ इङो गाङ् विभाषेति वर्तते । णावितीदपेक्षा परसप्तमी संश्चङोरिति [L

आर्षे । ऋष्यण् । तस्माद्यूनि इञ् ।" Wait, look at line 25: "लुक् । श्वाफल्कः पिता । श्वाफल्कः पुत्रः । आर्षे । ऋष्यण् । तस्माद्यूनि इञ् ।" Wait, between पुत्रः । and आर्षे । is there a symbol? No, just space.

Line 26: "तस्य लुक् । वासिष्ठः पिता । वासिष्ठः पुत्रः । ञित् । अपत्यानन्तर्ये बिदा-"

Line 27: "दिभ्योऽञ् । तस्माद्यूनि इञ् । तस्य लुक् । बैदः पिता । बैदः पुत्रः । फञि" Wait, end of line 27: "बैदः पुत्रः । फञि" then some ink mark, or "फञ्" with smudge. Let's look: "फञ्" with a black block next to it.

Line 28: "खल्वपि । तिकादिभ्यः फिञ् । तस्माद्यूनि प्राग्दीव्यतो ऽण् । तस्य लुक् ।"

Line 29: "तैकायनिः पिता । तैकायनिः पुत्रः । एतेभ्य इति किम् । शिवादिभ्यो"

Line 30: "ऽण् । तस्माद् यूनि

१७६ ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ ञोरिति किम् । दात्तेरपत्यं युवा दात्तायणः * ॥ अत्राऽह्यणगोत्रमात्राद्युवप्रत्य- यस्योपसंख्यानम् ॥ * ॥ बोधिः पिता । बोधिः पुत्रः । जाबालिः पिता । जा- बालिः पुत्रः । औदुम्बरिः पिता । औदुम्बरिः पुत्रः । भाण्डीजङ्घिः पिता । भाण्डीजङ्घिः पुत्रः । साल्वावयवलक्षण इञ् । तस्मात्फक् । तस्य लुक् ॥ पैला- दिदर्शनाह सिद्धम् ॥ पैलादिभ्यश्च ॥ ५९ ॥ पैल इत्येवमादिभ्यश्च युवप्रत्ययस्य लुग्भवति । पीलाया वेत्या । तस्मा- दणो द्व्यच इति फिञ् । तस्य लुक् । पैलः पिता । पैलः पुत्रः । अन्ये पैलादय इञन्तास्तेभ्य इञः प्राचामिति लुकि सिद्धे ऽप्रागर्थः पाठः । पैल । शालङ्कि । सात्यकि । सत्यकामि । देवि । औदमञ्जि । औदव्रजि । औदमेधि । औद- बुद्धि । दैवस्थानि । पैङ्गलायनि । राणायनि । रौहक्षिति । भैललिङ्गु । औद्रा- हमानि । औञ्जिहानि † ॥ तद्राजाच्चाणः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इञः प्राचाम् ॥ ६० ॥ गोत्रे य इञ् तदन्ताद्युवप्रत्ययस्य लुग्भवति । गोत्रविशेषणं प्राग्ग्रहणं, न विकल्पार्थम् । पाचागारेरपत्यं युवा । यञिञोश्चेति फक् । तस्य लुक् । पा- चागारिः पिता । पाचागारिः पुत्रः । मान्यैरैषणिः पिता । मान्यैरैषणिः पुत्रः । प्राचामिति किम् । दात्तिः पिता । दात्तायणः पुत्रः ॥ न तौल्वलिभ्यः ॥ ६१ ॥ आनन्तरेण प्राप्तो लुक् प्रतिषिध्यते । तौल्वल्यादिभ्यः परस्य युवप्रत्ययस्य न लुग्भवति । तौल्वलिः पिता । तौल्वलायनः पुत्रः । तौल्वलि । धारकि । पारकि । पारणि । दैलीपि । दैवति । दैवमति । दैवत्यञ्जि । प्रावाहणि । मा- थ्नातकि । आनुहारति । श्वार्फकि । आनुमति । आहिंसि । आसुरि । आयुधि । नैमिशि । आसिबन्धकि । बैकि । पैल्करादि । वैरकि । बैलकि । वैहति । वैकर्णि । कारेणुपालि । कामलि ‡ ॥ तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ॥ ६२ ॥ ते तद्राजाः ञ्यादयस्तद्राजा इति वक्ष्यति, तस्य तद्राजसंज्ञस्य प्रत्ययस्य बहुषु वर्त्तमानस्य अस्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेनैव चेत्तद्राजेन कृतं बहुत्वं भवति । अङ्गाः । वङ्गाः । पुण्ड्राः । मगधाः । लोहध्वजाः । ड्रोहिमन्ताः । तद्राजस्येति

• अत्र 'यञिञोश्चेति फको लुग्न भवति' इति पुस्तकान्तरे अधिकम् । † अत्र 'राणहति । राणि । औमनि । उंह्मनि' । एते पुस्तकान्तरे अधिकाः । ‡ अत्र 'राथ्यकि । आसुराहति । प्रावाहति । पैङ्गि । कामकि । दैवऋऋति । सौ- नराहति' । एते पुस्तकान्तरेऽधिकाः ।

किम्। औपगवाः। बहुष्विति किम्। बाहुः। तेनैव ग्रहणं किम्। प्रियो बाहो येषां तद्मेप्रियबाह्वाः। अस्त्रियामिति किम्। बाह्व्यः स्त्रियः ॥ यस्कादिभ्यो गोत्रे ॥ ६३ ॥ बहुषु तेनैवास्त्रियामिति सर्वमनुवर्तते। यस्क इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति, तेनैव चेद् गोत्रप्रत्ययेन कृतं बहुत्वं भवति। अपत्यविधेश्चान्यत्र लौकिकस्य गोत्रस्य ग्रहणमित्यनन्तरा- पत्येपि लुग्भवत्येव। यस्कः। लभ्याः। बहुष्वित्येव। यास्कः। तेनैवेत्येव। प्रिययास्काः। अस्त्रियाम्त्येव। यास्क्यः स्त्रियः। गोत्रइति किम्। यास्का- श्छात्राः। यस्क। लभ्य। द्रु। अयःस्थूणा। तृणकर्ण। एते पञ्च शिवादिषु पठ्यन्ते। ततः परेभ्यः षड्भ्योऽञ्*। सदामत्त। कम्बलभार। अङ्गिरोगाथ। कर्षाटक। पिण्डीजङ्घ। बकसथ। ततः परेभ्यश्चतुर्भ्यो गर्गादिभ्यश्चेति ञन्। बर्सि। कुद्रि†। वाज्रबर्सि। भियु। ततः परेभ्यो द्वादशभ्य इञ्। रतामुञ्च। अङ्गारथ। मन्यक। उत्कास। कुलमन्यक। पुष्करसत्। विष्पुट। उपरिमे- खन। क्रोष्टुमान। क्रोष्टुपाद। भेषमाय। पुष्करसच्छब्दाद् बाह्वादिपाठा- दिञ्। सरपशब्दो नडादिषु पठ्यते ततः फक्। पदक्क। वर्मैक्र। एताभ्यामत इञ्। भलन्दनशब्दात् शिवादिभ्यो ऽण्। भडिल। भण्डिल। भडित। भण्डित। एतेभ्यश्चतुर्भ्यो ऽश्वादिभ्यः फञ्॥ यञञोश्च ॥ ६४ ॥ बहुषु तेनैवास्त्रियां गोत्रइति चानुवर्तते। यञो ऽञश्च गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु वर्तमानस्यास्त्रीलिङ्गस्य लुग्भवति। गर्गादिभ्यो यञ्। गर्गाः। वत्साः। याञः सन्वपि। अनुष्यानन्तर्ये बिदादिभ्यो ऽञ् बिदाः। उर्व्वाः। बहुष्वित्येव। गार्ग्यः। बैदः। तेनैवेत्येव। प्रियगार्ग्याः। प्रियबैदाः। अस्त्रियामित्येव। गार्ग्यः स्त्रियः। बैदाः स्त्रियः। गोत्रइत्येव। द्वीपादनुसमुद्रं यञ्। द्वैप्याः। उत्सादिभ्यो ऽञ्। औत्साश्छात्राः॥ यञादीनामेकद्वयोर्वा तत्पुरुषे बहुषु उपसंख्यानम् ॥ * ॥ गार्ग्यस्य कुलं, गार्ग्यकुलं, गर्गकुलं वा। गार्ग्ययोः कुलं, गार्ग्यकुलं, गर्गकुलं वा। एवं बैदस्य कुलं, बैदकुलं, बिदकुलं वा। बैदयोः कुलं, बैदकुलं बिदकुलं वा। यञा- दीनामिति किम्। बाहुकुलम्। एकद्वयोरिति किम्। गर्गाणां कुलं, गर्गकुलम्। तत्पुरुषइति किम्। गार्ग्यस्य समीपमुपगार्ग्यम्। बहुषु इति किम्। परमगार्ग्यः॥ अत्रिभृगुकुत्सवसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च ॥ ६५ ॥

• क्व पुस्तकान्तरे 'सप्तभ्य इञ्' इति पाठः, तदनुसारेण कर्षाटक इत्येतदुत्तरं 'च- र्षाटक' इत्येतदधिकम् । † विचि। कद्रु। इति पा० ३ ।

१३८ ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ अत्र्यादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति । अत्रिशब्दादितश्चा- निञ इति ढक् । इतरेभ्य श्छण् । अत्रयः । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । गौतमाः । अङ्गिरसः । बहुष्वित्येव । आत्रेयो, भार्गवः । नैवेत्येव । प्रिया- त्रेयाः । प्रियभार्गवाः । अस्त्रियामिति किम् । आत्रेय्यः स्त्रियः ॥ बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु ॥ ६६ ॥ बह्वचः प्रातिपदिकाद् य इञ् विहितः प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्तते तस्य बहुषु लुग्भवति । पञ्चागाराः । मन्थरेशणाः । भरतेषु खल्वपि । युधि- ष्ठिराः । अर्जुनाः । बह्वच इति किम् । वैक्यः । नैध्यः । प्राच्यभरतेष्विति किम् । बालाक्यः । हास्तिदासयः । भरताः प्राच एव तेषां पुनर्यहणं ज्ञाप- नार्थम्, अन्यत्र प्राग्ग्रहणे भरतग्रहणं न भवतीति तेन इञः प्राचामिति भर- तानां युधप्रत्ययस्य लुग् न भवति । आर्जुनिः पिता आर्जुनायनः पुत्रः ॥ न गोपवनादिभ्यः॥ ६७ ॥ गोपवनादिभ्यः परस्य प्रत्ययस्य लुङ् न भवति । बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् । ततो ऽञो गोत्रप्रत्ययस्य यञञोश्चेति लुक् प्राप्तःप्रतिषिध्यते । गोपवनाः । शैगवाः । गोपवन । शिगु । बिन्दु । भाजन । अश्व अवतान । श्यामाक । श्वापर्ण । इत्यवन्त एवाष्टौ गोपवनादयः । परिशिष्टानां हरितादीनां प्रमादपाठः । ते हि चतुर्थे बिदादिषु पठ्यन्ते । तेभ्यश्च बहुषुलुग्भवत्येव । हरिताः । किंदासा इति ॥ तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ॥ ६८ ॥ तिकादिभ्यः कितवादिभ्यश्चद्वन्द्वे गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति । तैका- यनयश्च कैतवायनयश्च । तिकादिभ्यः फिञ् । तस्य लुक् । तिककितवाः । वाभ्रवयश्च भाण्डीरथयश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । बभ्रुभाण्डीरथाः । औपकाय- नाश्च लामकायनाश्च । नडादिभ्यः फक् । तस्य लुक् । उपकलमकाः । पाफक- यश्च नारकयश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । पफकनरकाः । बाक्रनखयश्च स्वागुदप- रिखद्यश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । बक्रनखस्वगुदपरिखाङ्गाः । उब्जशब्दादत इञ् । ककुभशब्दाच्छिक्वाणण् । तयोर्लुक् । औब्जयश्च काकुभाश्च उब्जककुभाः । लाडूयश्च शान्तमुखयश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । लङ्गुशान्तमुखाः । उरसङ्- च्छब्दस्तिकादिषु पठ्यते ततः फिञ् । लहूटशब्दादित् तयोर्लुक् । औरसायनयश्च लाहूटयश्च, उरसलहूटाः । आष्टकयश्च कापिष्ठलयश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । अष्टककपिष्ठलाः । कार्ष्णाजिनयश्च कार्ष्णसुन्दरयश्च । अत इञ् । तस्य लुक् । कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः । आग्निवेश्यश्च दासेरकयश्च । अग्निवेशशब्दाद् गर्गा- दिभ्यो यञ् । दासेरकशब्दादत इञ् । तयोर्लुक् । अग्निवेशदासेरकाः ॥ उपकादिभ्यो ऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे ॥ ६९ ॥

॥ काशिका ॥ २ । ४ ॥ १९६ उपक इत्येवमादिभ्यः परस्य गोत्रप्रत्ययस्य बहुषु लुग्भवति अन्यतरस्यां द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे च । अद्वन्द्वग्रहणं द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम् । एतेषां च मध्ये ये द्वन्द्वास्तिक्कितवादिषु पठ्यन्ते । उपकलमकाः । भ्रष्टककपिष्ठलाः । कृष्णाजि- नग्ल्यासुन्दराः । इति । तेषां पूर्वेणैव नित्यमेव लुग्भवति । अद्वन्द्वे त्वनेन वि- कल्पः । उपकाः । औपकायनाः । लमकाः । लामकायनाः । भ्रष्टकाः । भ्राष्ट्र- कयः । कपिष्ठलाः । कापिष्ठलयः । कृष्णाजिनाः । कार्ष्णाजिनयः । कृष्णासु- न्दराः । कार्ष्णासुन्दरय इति । परिशिष्टानां च द्वन्द्वे ऽद्वन्द्वे च विकल्प इति । यक्षदारक । मयदार्थक । गडुक । सुपर्य्यक । सुपिष्ट । मयूरकर्ण । खारीजङ्घ । शलाबल । पतञ्जल । कतेरणि । कुषीतक । काशकृत्स्न । निदाघ । कलशी- कण्ठ । दामकण्ठ । कृष्णपिङ्गल । कर्णक । पर्णक । जटिलक । बधिरक । जन्तुक । अनुलोम । कार्मुपिङ्गलक । प्रतिलोम । प्रतान । अनभिहित * ॥ आगस्त्यकौण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनच् ॥ ७० ॥ आगस्त्यकौण्डिन्ययोरणो यञश्च बहुषु लुग्भवति, परिशिष्टस्य च प्रकृ- तिभागस्य यथासंख्यमगस्ति कुण्डिनच् इत्येतावादेशौ भवतः । अगस्तयः । कुण्डिनाः । चकारः स्वरार्थः । मध्योदात्तो हि कुण्डिनशब्दस्तदादेशोपि तथा स्यात् । अगस्त्यशब्दादृष्यण् । कुण्डिनिशब्दाद्गर्गादित्वाद्यञ् । तयोर्गोत्रे लुग- चीति लुकि प्रतिषिद्धे आगस्तीयाश्छात्रा इति वृद्धलक्षणश्छो भवति । कौण्डिन्ये स्त्वेव भवितव्यं कण्वादिभ्यो गोत्रइति, तत्र विशेषो नास्ति। कौण्डिनाश्छात्राः ॥ सुपो धातुप्रातिपदिकयोः ॥ ७१ ॥ सुपो विभक्तेर्धातुसंज्ञायाः प्रातिपदिकसंज्ञायाश्च लुग्भवति । तदन्तसं- ज्ञास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते । धातोस्तावत् । पुत्रीयति । घटीयति । प्रातिपदिकस्य । कष्टश्रितः । राजपुरुषः । धातुप्रातिपदिकयोरिति किम् । वृक्षः । प्लक्षः ॥ अदिप्रभृतिभ्यः शपः ॥ ७२ ॥ अदिप्रभृतिभ्य उत्तरस्य शपो लुग्भवति । अत्ति । हन्ति । द्वेष्टि ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७३ ॥ छन्दसि विषये शपो बहुलं लुग्भवति । अदिप्रभृतिभ्य उत्तरेषां च भवत्यपि । वृत्रं हनति । बर्हिः शधते । चान्येभ्यश्च भवति । चायं वो देवाः ॥ यङो ऽचि च ॥ ७४ ॥

• यक्षदारक । उदङ्क । शुश्रावृक्ष । चक्रमञ्च । पतञ्जल । अनुपद । चयजग्ध । कम्बल । वेलाण्ड । कमण्डल । पिच्छल । मयूरकर्ण । मंडाय । वहामन्त्र । डोमकण्ठ । इते पुस्तकान्तरे ऽधिकः ॥

१४० ॥ काशिका ॥ २ ॥ ४ ॥ यङो लुग्भवति अचि प्रत्यये परतः । चकारेण बहुलग्रहणमनुकृष्यते, न तु छन्दसीति, तेन छन्दसि भाषायां च यङो लुग्भवति । लोलुवः । पोपुवः । सनीध्वंसः । दनीध्वंसः । बहुलग्रहणादनच्यपि भवति । शाकुनिको लालपीति । दुन्दुभिर्वावदीति ॥ जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ॥ ७५ ॥ श्बनुवर्तते न यङ् । जुहोत्यादिभ्य उत्तरस्य शपः श्लुर्भवति । लुकि प्रकृते श्लुविधानं द्विर्वचनार्थम् । जुहोति । बिभेति । नेनेक्ति ॥ बहुलं छन्दसि ॥ ७६ ॥ छन्दसि विषये बहुलं शपः श्लुर्भवति । यत्रोक्तं तत्र न भवति, अन्य- त्रापि भवति । जुहोत्यादिभ्यस्तावन्न भवति । दाति प्रियाणि । धाति प्रियाणि । अन्येभ्यश्च भवति । पूर्णी विवष्टि । ज

पूरुषे । या ऽपां द्यावापृथिवी अन्तरितम् । वृञ् । मा नो अस्मिन्महाधने परा वर्कीः । कृ । चक्रन् कर्म कर्मकृतः । गमि । अगमन् । जनि । अजनत वा अस्य दन्ताः । ब्राह्मणे प्रयोगोयम् । मन्त्रग्रहणं तु छन्दस उपलक्षणार्थम् ॥ आमः । ८१ ॥ आमः परस्य लेर्लुग् भवति । ईहांचक्रे । ऊहांचक्रे । ईक्षांचक्रे ॥ अव्ययादाप्सुपः ॥ ८२ ॥ अव्ययादुत्तरस्यापः सुपश्च लुग्भवति । तत्र शालायाम् । यत्र शाला- याम् । सुपः कृत्वपि । कृत्वा । हित्वा ॥ नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्याः ॥ ८३ ॥ पूर्वेण लुक् प्राप्तः प्रतिषिध्यते । अदन्तादव्ययीभावादुत्तरस्य सुपो न लुग्भवति, अमादेशस्तु तस्य सुपो भवत्यपञ्चम्याः । तस्मिन् प्रतिषिद्धे पञ्चम्याः यथास्वमेव भवति । उपकुम्भं तिष्ठति । उपकु

१४२ ॥ काशिका ॥ ३ । १ ॥ ॥ अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ प्रत्ययः ॥ १ ॥ अधिकारोयम्। प्रत्ययशब्दः संज्ञात्वेनाधिक्रियते। आ पञ्चमाध्यायप- रिसमाप्तेर्यान् इत ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः प्रत्ययसंज्ञास्ते वेदितव्याः प्रकृत्युपपदोपा- धिविकारागमान्वर्जयित्वा। वत्स्यति, तव्यत्तव्यानीयरः। कर्तव्यम्। करणीयम्। तैत्तिरीयम्। प्रत्ययप्रदेशाः प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमित्येवमादयः ॥ परश्च ॥ २ ॥ अयमप्यधिकारो योगेयोग उपतिष्ठते, परिभाषा वा। परश्च स भवति धातोर्वा प्रातिपदिकाद्वा यः प्रत्ययसंज्ञः। कर्तव्यम्। तैत्तिरीयम्। चकारः पुन- रस्यैव समुच्चयार्थः, तेनोणादिषु परत्वं न विकल्प्यते ॥ आद्युदात्तश्च ॥ ३ ॥ अयमप्यधिकारः परिभाषा वा। आद्युदात्तश्च स भवति यः प्रत्यय

"? Look at the word: श्चेत्संज्ञा or स्वेत्संज्ञा? Wait, "ककारस्येत्संज्ञाप्रयोजनाभावाच्च भवति" -> स्येत्संज्ञा! Look at line 24-25: Line 24 ends with: ककार- Line 25 begins with: स्येत्संज्ञा प्रयोजनाभावाच्च भवति । (ककारस्य इत्संज्ञा) Wait, does line 25 say प्रयोजनाभावाच्च or प्रयोजनाभावान्न? Look closely at: प्रयोजनाभावा then न्न (double na) भवति! "प्रयोजनाभावान्न भवति" (The it-samjna of kakara does not take place due to lack of purpose)! Yes! In "काम्यच्", why is 'क' not an it-letter by 'लशक्वतद्धिते'? "प्रयोजनाभावान्न भवति"! Let's check the letters: प्रयोजनाभावान्न भवति । Yes, न्न! Not च्च! Then: चकारादित्वाद्वा काम्यचः ॥ उपयट्काम्यति ॥ Wait, "उपयट्काम्यति" or "उपयत्काम्यति" or "उपयट्काम्यति"? Letter: उप then य then ट् or `त्

१४४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ १ ॥ कर्त्तुः क्यङ् सलोपश्च ॥ ११ ॥ आचारादित्यनुवर्त्तते। उपमानात्कर्त्तुः सुबन्तादाचारेऽर्थे वा क्यङ् प्रत्ययो भवति, सकारस्य च लोपो भवति। अन्वाचयशिष्टः सलोपस्तदभावेऽपि क्यङ् भवत्येव। श्येनइवाचरति काकः, श्येनायते। कुमुदं पुष्करायते। सलोप- विधावपि वाग्रहणं संबध्यते, व्यवस्थितविभाषा च भवति। ओजायते। अप्स- रायते। पयायते। पयस्यते। ओजसोऽप्सरसो नित्यं पयसस्तु विभाषया। * सलोपविधौ च कर्त्तुरिति स्थानषष्ठी संपद्यते, तत्रालोऽन्त्यनियमे सति, 'हंसायते' 'सारसायते' इति सलोपो न भवति॥ आचारे ऽवगल्भक्लीबहोडेभ्यः क्विब्वक्तव्यः ॥ * ॥ अवगल्भते। अवगल्भायते। क्लीब