काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

मूदन्तम् । लविता । भविता । उतां च रुस्रुवौ तुवन्तयोर्वोतियौ युगुत्थावः । रविता । प्रसविता । तविता । प्रोर्णविता । वाच्य ऊर्णोर्णुवद्भावो यङ्प्रसिद्धिः प्रयोजनमित्यतिदेशादेकाच्त्वमूर्लोतेरस्तीति उदात्त उपदिश्यते । यविता । नविता । क्लाविता । इति स्वरान्ता निपुणं समुच्चितास्ततो हलन्तानपि सन्निबोधत । शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इष्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी ॥ घसिः प्रकृत्यन्तरमस्ति । घस्ता । वसिः प्रसारणी । वस्ता । प्रसार- णीति किम् । वसिता वस्त्राणाम् । वसनिवासवृत्त्यस्य यजादित्वात्संप्रसारणं विहितं, न तु वस आच्छादनवृत्त्यस्य । रभिस्तु भान्तेष्वथ मेधुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरैव नेतरै । आरब्धा । यब्धा । लब्धा । यमिर्यमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च यश्च श्यनि पठ्यते मनिः । नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिश्च षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥ यन्ता । रन्ता । तन्ता । मन्ता । श्यनीति किम् । मनुतेर्मनितेत्येव भवति । नन्ता । हन्ता । गन्ता । दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिर्नहिश्च षष्ठो दहनिस्तथा लिहिः । इमे ऽनिटोष्टाविह मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्त्तिताः ॥ देग्धा । दोग्धा । मोढा । रोढा । वोढा । नद्धा । दग्धा । लेढा । मुक्तसंशया इति किम् । तन्त्रान्तरे चत्वारो ऽपरे पठ्यन्ते । सहिर्मुहिरिहिलुहय,- स्तत्र सहेरिट्विकल्पस्तकारादौ । मुहिरपि रधादौ । तेन तौ संशयो सविकल्पौ । इतरौ तु धातुषु न पठ्येते । कैश्चिदभ्युपगम्येते इति स्वरूपेणैव संशया ॥ दिशिं दृशं दंशमथो मृशं स्पृशं रिशं स्रृशं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशं च शान्ताननिटः पुरातनाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥ देष्टा । द्रष्टा । दंष्टा । आम्रष्टा । आम्रष्टा । स्रष्टा । स्पृष्टा । ऋदुप- धानामुदात्तोपदेशानां मृजिदृशी वर्जयित्वा अनुदात्तस्य चर्दुपधस्यान्यतरस्या- मिति रमागमविकल्पः । रष्टा । रोष्टा । क्रोष्टा । प्रवेष्टा । लेष्टा । रुधिः सराधियुंधिबन्धिसाधयः क्रुधिक्षुधौ शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश येऽनिटो मतास्ततः परं छिद्भिदिरेव नेतरै ॥ रोद्धा । राद्धा । योद्धा । बंद्धा । साद्धा । क्रोद्धा । क्षोद्धा । शोद्धा । बोद्धा । व्यद्धा । सेद्धा । बुद्ध्यतिसिद्ध्यत्योः श्यना निर्देशादन्यविकरणयोर्बुद्धि-

॥ काशिका ॥ ७ २ ॥ ॥ ६६९ सिद्धोरिड्भवत्येव । बोधिता । सेधिता । निष्ठायामपि प्रतिषेधाभावात् बुधितं सिधितमित्येव भवति । शिषिं पिषिं शुष्यतिपुष्यती त्विषिं विषिं श्लिषिं तुष्यतिदुष्यती द्विषिम् । इमान्दशैषोपद्दिशन्त्यनिड्विधौ गणेषु षान्तान्कृषिकर्षती तथा ॥ शेष्टा । पेष्टा । शोष्टा । पोष्टा । त्वेष्टा । वेष्टा । श्लेष्टा । तोष्टा । दोष्टा । द्वेष्टा । आक्रष्टा । आकर्षा । रूपेस्तौदादिकस्य भौवादिकस्य कृषि- कर्षती इति निर्देशः । तर्पि तृपिं चापिमथो वपिं स्वपिं लिपिं लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं क्षुपिं क्षिपिं प्रतीहि पान्तान्यठितांस्त्रयोदश ॥ तप्ता । तेप्ता । आप्ता । वप्ता । स्वप्ता । लेप्ता । लोप्ता । तृप्यतिदृ- प्यत्य

६४० ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ णीत् । वृद्धिनिवृत्त्यर्थमदन्तो वधिरुपदिश्यते । उपदेशग्रहणं किम् । रह हि यथा स्यात् लविष्यति पविष्यति । रह च मा भूत् । कत्तो कटाङ्कसैमिति ॥ श्र्युकः किति ॥ ११ ॥ श्रि इत्येतस्योगन्तानां च किति प्रत्यये परत इडागमो न भवति । श्रित्वा । श्रितः । श्रितवान् । उगन्तानां च । युत्वा । युतः । युतवान् । लूत्वा । लूनः । लूनवान् । वृत्वा । वृतः । वृतवान् । तीर्त्वा । तीर्णः । तीर्ण- वान् । श्र्युक इति किम् । विदितः । कितीतिक्किम् । श्रयिता । श्रयितुम् । श्रयितव्यम् । के चिदत्र द्विककारनिर्देशेन मकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति । भूम्सुरित्येवं यथा स्यात् । सौत्रत्वाच्च निर्देशस्य श्युकः कितीत्यत्र चर्त्वस्यासिद्धत्वमना- श्रित्य रोरुत्वं न कृतं विसर्जनीयश्च

्' (शक्). Nishtha with it: 'शक + इत' = 'शकितः' (like मुदितः)! Does it have 'क' with 'ि' (शकितो) or 'क्तितो'? Look at the character: श (श) क (क) with ि -> wait, is it 'कि'? Look at 'शकितो': There is a vertical bar of 'ि', then 'क', then 'ि' on 'क', then 'तो': Wait, compare 'शकितो' with 'शक्तो': 'शक्तो' has 'श' then 'क्तो' (क+त with o). In 'शकितो': is it 'शकितो' or 'शक्तितो'? Wait! Look at the first letter: श. Second letter: क with hrasva i -> wait, look at the loop: It has 'क' and 'त'? No, it's 'कि' with a dot? Wait, Panini rule for शक्: 'शकेः' -> शक् + क्त = शकितः or शक्तः! Is 'शकितः' or 'शक्तितः'? शक् + इट् + त = शकित! In the image: श (sha) क (ka) with i-matra -> wait, does it have a 'त' conjunct? Wait, look at: 'श' 'क' 'ि' 'तो' - wait,

६०२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि मन्थ- मनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ॥ १८ ॥ क्षुब्ध स्वान्त ध्वान्त लग्न म्लिष्ट विरिब्ध फाण्ट बाढ इत्येते निपा- त्यन्ते यथासंख्यं मन्थ मनस्तमः सक्ताविस्पष्ट स्वरानायास भृश इत्येतेष्वर्थेषु । क्षुब्ध इति भवति मन्थाभिधानं चेत् । क्षुब्धो मन्थः । क्षुभितमन्यत् । क्षुभितं मन्येन क्षुब्धो गिरिः, नदीत्येवमाद्युपमानाद्भविष्यति । स्वान्तमिति मनोभि- धानं चेत् । स्वनितमन्यत्, स्वनितो मृदङ्गः । स्वनितं मनसा । ध्वान्तमिति भवति तमोभिधानं चेत् । ध्वनितमन्यत् । ध्वनितो मृदङ्गः । ध्वनितं मनसा । लग्नमिति भवति सक्तं चेत् । लगितमन्यत् । म्लिष्टमिति भवति । अविस्पष्ट

(e-matra). Then र्णि: ण with ि and repha on top! Then ङ्! Yes, exactly: ज्ञापकश्चुरादेर्णिङ् विश-!

Line 20: ब्दनार्थस्यानित्य इति, तेनायमपि प्रयोग उपपन्नो भवति । महीपालवचः Wait, is there a comma after इति? Yes, there is a comma ,!

Line 21: श्रुत्वा जुघुषुः पुष्पमाधवा इति । स्वाभिप्रायं शब्देनाविष्कृतवन्त इत्यर्थः ॥

Line 22: अर्द्देः सन्निषिभ्यः ॥ २४ ॥ Wait, is it अर्द्देः or अर्देः? Look at line 22: अर्देः or अर्द्देः? There is र्, and double द: अर्द्देः! And सन्निषिभ्यः? Wait, the sutra is: "अर्देः संनिविभ्यः" (7.2.24). Look at line 22: अ र्द्देः स न्नि वि भ्यः Wait, the letter is वि or षि? It's वि! `संनिविभ्यः

ः प्रतिघातेऽनिट्त्वं विहितम्, हृषेस्तुष्टौ सेट्त्वम्। तयोरुभयोरपि ग्रहणम्..." Wait! Let's check the exact text of Kasika on 7.2.29: "लोमसु वर्तमाने हृषेर्निष्ठायां वा इडागमो न भवति। हृष्टानि लोमानि, हृषितानि लोमानि। हृष्टं लोमभिः, हृषितं लोमभिः। हृष्टाः केशाः, हृषिताः केशाः। हृष्टं केशैः, हृषितं केशैः।" Then: "हृष अलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्य" or what? In Nyasa / Padamanjari: "हृषीरलीकप्रतिघाते दिवादिः, तस्यानिट्त्वं प्रसिद्धम्। हृष तुष्टाविति भ्वादिः सेट्। तयोरुभयोरपीह ग्रहणम्..." Wait, what does our printed text say? Let's look at line 25: "हृ षु अ ली क प्र ति घा ता -" -> wait, "प्रतिघाते"? Wait, look at the last word of line 25: "प्रतिघाता-"? No, it has: "हृ षु" or "हृ ष"? Then "अ ली क प्र ति घा ते" or "घा ता"? Wait, look at line 2

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ३७५

विस्मितप्रतिघातयोश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हृष्टो देवदत्तः । हृषितो देवदत्तः । विस्मित इत्यर्थः । हृष्टा दन्ताः । हृषिता दन्ताः । प्रतिहता इत्यर्थः ॥ अपचितश्च ॥ ३० ॥ अपचित इति वा निपात्यते । अपपूर्वस्य चायतेर्निष्ठायामनिद्भावश्च विभा- वश्च निपात्यते । अपचितोऽनेन गुरुः । अपचायितोऽनेन गुरुः ॥ क्तिनि नित्य- मिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ क्तिनि नित्यं चिभावो निपात्यते, अपचितिः ॥ हु हूर्हश्छन्दसि ॥ ३१ ॥ हूर्तेर्ह्वार्तेर्निष्ठायां छन्दसि हु इत्ययमादेशो भवति । हूतस्य चाहू- तस्य च । अह्रुतमसि हविर्द्धानम् । छन्दसीति किम् । ह्वृतम् ॥ अपरिह्वताश्च ॥ ३२ ॥ अपरिह्वता इति निपात्यते छन्दसि विषये । हु इत्येतस्यादेशस्याभावो निपात्यते । अपरिह्वताः सनुयाम वाजम् ॥ सोमे हूरितः ॥ ३३ ॥ हूरित इति हूर्तेर्निष्ठायामिडागमो गुणश्च निपात्यते छन्दसि विषये, सोमश्चेद्भवति । मानः सोमो हूरितो, विहूरितस्त्वम् ॥ ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितचत्तविकस्ताविशस्तृ- शंस्तृशास्तृतस्तृतस्तृवरूतृवरूतृवरूत्रीरु- ज्ज्वलितिक्षरितिक्षमितिवमित्यमि- तीति च ॥ ३४ ॥ ग्रसित स्कभितस्त भित उत्तभित चत्त विकस्त विशस्तृ शंस्तृ शास्तृ तस्तृ तरुतृ वरुतृ वरुतृ वरूत्रीः उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमित्यमिती इत्येतानि छन्दसि निपात्यन्ते । तत्र ग्रसितस्कभितस्तभितोत्तभितेति ग्रसु स्कम्भु स्तम्भु इत्येतेषामुदित्त्वान्निष्ठायामिट्प्रतिषेधे प्राप्ते इडागमो निपा- त्यते । ग्रसितं वा एतत्सोमस्य । ग्रस्तमिति भाषायाम् । स्कभित । विस्कभिते अजरे । विष्कब्धेति भाषायाम् । स्तभित । येन स्वस्तभितम् । स्तब्धमिति भाषायाम् । उत्तभित । सत्येनोत्तभिता भूमिः । उत्स्तब्धेति भाषायाम् । उत्त- भितेति उत्पूर्वस्य निपातनसामर्थ्यादन्योपसर्गपूर्वः स्तभितशब्दो न भवति । चत्त विकस्तेति चतेः कसेश्च विपूर्वस्य निष्ठायामिडभावो निपात्यते । चत्ता वर्चेन विह्रुतः । चतितेति भाषायाम् । विकस्त । उत्तानाया हृदयं यद्विकस्त...

६८६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ स्ताम् । विकसितमिति भाषायाम् । निपातनं बहुत्वापेक्षं विकस्ता इति बहु- वचनं कृतम् । अपरेषु तु निपातनेषु प्रत्येकं विभक्तिनिर्देशः । विशस्तृ शंस्तृ शास्त्विति शसेर्विपूर्वस्य शंसेः शासेश्च तृचि इडभावो निपात्यते । विशस्तृ । एकास्त्वष्टुरश्वस्याविशस्ता । विशसितेति भाषायाम् । शंस्तृ उत शंस्ता सुविप्रः । शंसितेति भाषायाम् । शास्तृ । प्रशास्ता । प्रशासितमिति भाषा- याम् । तरुतृतकर्तृवरुतृवकर्तृवृञ्त्रीरिति तरतेर्वृङ्वृञोश्च तृचि उट् कट् इत्येता- वागमौ निपात्येते । तरुतारं रथानाम् । तकर्तारम् । तरितारं तरीतारमिति भाषायाम् । वरुतारं रथानाम् । वकर्तारं रथानाम् । वरितारं वरीतारमिति भाषायाम् । वरुत्रीष्ट्वा देवीर्विश्वदेव्यावती । जसि पूर्वसवर्णदीर्घत्वार्थं प्रयोगद-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ १०७ ॥ प्रक्रमितव्यम् । अनात्मनेपदनिमित्ते इति किम् । प्रस्नोषीष्ट । प्रक्रंसीष्ट । प्रस्नो- ष्यते । प्रक्रंस्यते । प्रसुस्नूषिष्यते । प्रविचिक्रंसिष्यते । सर्वेष्वेवात्र स्नोतिः क्रमिश्चा- त्मनेपदस्य निमित्तम् । सनन्तादपि हि पूर्ववत्सन इत्यात्मनेपदं विधीयते । निमित्तग्रहणं किम् । सीयुडादेस्सत्यरपरस्य च प्रतिषेधार्थम् । इह तु प्रक्रवि- तेवाचरतीति प्रक्रवियीयतइति क्यङन्तमात्मनेपदस्य निमित्तं न स्नोतिः ॥ क्रमेस्तु कर्त्तर्यात्मनेपदविषयादसत्यात्मनेपदे ऽति प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥ प्रक्रन्ता । उपक्रन्ता । कर्त्तरीति किम् । प्रक्रमितव्यम् । उपक्रमितव्यम् । आत्मने- पदविषयादिति किम् । निष्क्रमिता । स्नोतेः सनि किति च प्रत्यये इत्युक्तः किति सनि यहगुहोश्च इत्येव

६७८ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सनि ग्रहगुहोश्चेति इट्प्रतिषेधे प्राप्ते पक्षे इडागमो विधीयते । ऋतश्च वृतो वेति पक्षे दीर्घः । चिकीर्षति जिहीर्षति इत्यत्रोपदेशाधिकाराल्लाक्षणिकत्वाच्च इडागमो न भवति ॥ लिङ्‌सिचोरात्मनेपदेषु ॥ ४२ ॥ वृतो लिङि सिचि च आत्मनेपदे परे वा इडागमो भवति । वृषीष्ट । वरिषीष्ट । प्रावृषीष्ट । प्रावरिषीष्ट । आस्तरिषीष्ट । आस्तीर्षीष्ट । सिचि स्त्व- पि । अवृत । अवरिष्ट । अवरीष्ट । प्रावृत । प्रावरिष्ट । प्रावरीष्ट । आस्तीष्ट । आस्तरिष्ट । आस्तरीष्ट । आत्मनेपदेष्विति किम् । प्रावारिष्टाम् । प्रावारिषुः । लिङः प्रत्युदाहरणं न दर्शितमसम्भवादिटो ऽवलादित्वादिति ॥ ऋतश्च संयोगादेः ॥ ४३ ॥ ऋदन्ताद्धातोः संयोगादेरु

" or "यु"? Look at the ū-mātrā: it curves down-right, so "यू". Then the next word: "ऊर्णु" or "कर्तु"? It has a top repha: looks like "ऊर्णु" or "ऊर्गु"? "ऊर्णु". Then "भर", then "ज्ञपि", then "सन्".

Line 24: इत्येतेषां च सनि वा इडागमो भवति । इवन्तानाम् । दिदेविषति । दुद्यू- Wait: "दिदेविषति । दुद्यू-" Look at "दिदेविषति": द + ि + द + े + व + ि + ष + त + ि । Then "दुद्यू-" (द + ु + द + ्यू + -)

Line 25: षति । सिसेविषति । सुस्यूषति । ऋधु । ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति । भ्रस्ज । बिभ्र- Wait:

• "षति ।"
• "सिसेविषति ।"
• "सुस्यूषति ।"
• "ऋधु ।" (or "ऋध् ।"?)
• "ऋद्धिधिषति । ईर्त्सति ।" (Wait, is it "ऋद्धिधिषति" or "अर्द्धिधिषति"? Look at the first letter: अ +

श्युकः कितीतwait: Look at L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Look at: जॄthenइयेतत्स्यorश्येत्यस्य? Wait! In L7: क्लिश उपतापइत्ये-/तस्यIn L30:वरित्वा । वरीत्वा । जॄ श्येत्यस्य? Wait, does जॄtakeश्यन्? Root जॄ is 4th class (जॄष् वयोहानौ-जीर्यति), so it is श्यन्! Wait! Is it जॄ श्येत्यस्यorजॄ इत्येतस्य? Let's look closely at the glyphs: First letter: जॄSecond:श्ये? It has श+य+े=श्ये! Third: त+त्+त्व? श्येतत्त्वच्छ्रुकः? Wait! Let's read the characters in L30 after वरीत्वा ।: जॄ श्येत्यस्य श्युकः कितीत प्रतिषेधः प्राप्तो वृञश्चेड्विधत्वात्विकल्प

। कर्त्तिता ।Wait, look atसद्विति किम्in L12: Is itसद्विति किम्orसेति किम्? Look at the sutra: से ऽसिचि->सेति किम् । कर्त्तिता ।! Wait! Look at the image L12: सेति किम्! The letter is से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।Look at it closely:सwith an e-matra:से, then ति: सेति किम् । कर्त्तिता ।And next:असिचीति किम् । अकर्त्तीत् ॥`

Now Sutra 58: L14: गमेरिट् परस्मैपदेषु ॥ ५८ ॥ L15: गमेर्धातोः सकारावेरार्धधातुकस्य परस्मैपदेष्विडागमो भवति । गमि- Wait, is it सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? In L15: it's a typo in the original text: सकारावेरार्धधातुकस्य or सकारादेरार्धधातुकस्य? Look at the letter: it looks like सकारावेरार्धधातुकस्य or `सकारा

६८२ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ प्रतिषेधो यथा बाध्येतेति । चतुर्ग्रहणे हि सति तात्पर्येण स्यन्दिः संनिधापितो भवति। परस्मैपदेष्वित्येव। वर्तिषीष्ट । वर्तिष्यते। अवर्तिष्यत्। विवर्तिषते। यद्या- त्मनेपदेन समानपदस्थेभ्यो वृतादिभ्य इडागम इष्यते। अन्यत्र सर्वत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । विवृत्सिता । विवृत्स त्वमिति * ॥ तासि च कॢपः ॥ ६० ॥ कॢप उत्तरस्य तासेः सकारादेश्चार्द्धधातुकस्य परस्मैपदेषु इडागमो न भवति । कल्पता । श्वः कल्प्स्यति । अकल्प्स्यत् । चिकलिप्सति । परस्मैपदेष्वि- त्येव । कल्पितासे । कल्पिषीष्ट । कल्पिष्यते । अकल्पिष्यत । चिकल्पिषते । कॢपेरात्मनेपदेन समानपदस्थस्य इडागम इष्यते । अन्यत्र प्रतिषेधः । कृत्यपि हि परस्मैपदलुकि च प्रतिषेधो भवति । चिकॢप्सिता । चिकॢप्स त्वमिति ॥ अचस्तास्वत्थल्यनिटो नित्यम् ॥ ६१ ॥ तासौ ये नित्यानिटो धातवो ऽजन्तास्तेभ्यस्तासाविव थलीडागमो न भवति । याता । ययाथ । चेता । चिचेथ । नेता । निनेथ । होता । जुहोथ । अच इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तास्वदिति किम् । लूत्वा । लुलविथ । थलीति किम् । याता । ययिव । ययिम । अनिड्ग्रहणं नित्यमित्यनेन विशे- षणार्थम् । नित्यग्रहणं किम् । विधोता । विधाविता । विदुधविथ । तासि- विभावितेटस्थलि नित्यमिहागमो भवति । तास्वदिति वर्तिनिर्देशः किमर्थः । तासौ सतस्थलि प्रतिषेधार्थः । यो हि तासावसन्नसत्त्वाच्च नित्यानिट् तस्य थलि प्रतिषेधो न भवति । जघसिथ । उवयिथ । उत्तरसूत्रेपि तास्वदिति वर्तते अदादेशो हि घसिर्वजादेशश्च वयिस्तासौ नास्ति ॥ उपदेशेऽत्वतः ॥ ६२ ॥ उपदेशे यो धातुरकारवान् तासौ नित्यानिट् तस्मात्तासाविव थलीडा- गमो न भवति । पक्ता । पपक्थ । यष्टा । इयष्ठ । शक्ता । शशक्थ । उपदे- श इति किम् । कर्त्ता चकर्थिथ । ऋत्वत इति किम् । भेत्ता । बिभेदिथ । तप- रकरणं किम् । राद्धा । रराधिथ । तास्वदित्येव । जिघत्सति । जघसिथ । नित्य- मनिट इत्येव । शङ्का । शङ्किता । आनशिथ ॥ ऋतो भारद्वाजस्य ॥ ६३ ॥ ऋकारान्ताद्धातोर्भारद्वाजस्याचार्यस्य मतेन तासाविव नित्यानिटस्थलि इडागमो न भवति । स्मर्त्ता । सस्मर्थ । धर्त्ता । दधर्थ† । सिद्धे सत्यारम्भो

• विवृत्सितुम् विवृत्सितव्यमित्यधिकं पुस्तकान्तरे । † कर्त्ता चकर्थेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

"पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः"? In image: "पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" -> wait, 'पूर्वेयोर्' or 'पूर्वयोर्'? Look at the word: "पूर्वेयोर्" has an 'े' matra over 'व': 'पूर्वेयोर्'. Yes, image clearly has an 'े' matra on 'वे'! Then 'द्वयोरेव' or 'द्वयोरेवार्थविकल्पः'? Letters: त - द - य - म - र्था - त् - पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा - र्थ - वि - क - ल्पः Wait: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्थविकल्पः" or "तदयमर्थात्पूर्वयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"? Wait, look at "तदयमर्थात्" - wait: त - द - य - म - र्था - त् -> तदयमर्थात् पू - र्वे - यो - र्द्व - यो - रे - वा (or व?) - र्थि (or र्थ?) - वि - क - ल्पः Wait, Kashika text: "तदयमर्थात् पूर्वयोरेव द्वयोर्भवति विकल्पः"? In our print: "तदयमर्थात्पूर्वेयोर्द्वयोरेवार्धविकल्पः"

६९४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ २ ॥ ग्रहणमिह न क्रियते तदा द्विवेचनात् परत्वाद् घसिभसोर्हलि चेति उपधालोपे कृते द्विवचनमेव न स्यादनच्कत्वाद्, इह तु घसिग्रहणाद् उपधालोपमपि परत्वादिटागमो बाधते । तत्र कृते गमहनजनखनघसामित्युपधालोपः । स च द्विवेचनेऽचीति द्विवेचने कर्तव्ये स्थानिवद्भवति, तेन जक्षिवानिति सिध्यति ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् ॥ ६८ ॥ गम हन विद विश इत्येतेषां धातूनां वसो विभाषा इडागमो भवति । गम । जगमिवान् । जगन्वान् । मो नो धातोरिति नकारः । हन । जघ्निवान् । जघन्वान् । विद । विविदिवान् । विविद्वान् । विश । विविशिवान् । विविश्वान् । विशिना । साहचर्यादिह विदेस्तौदादिकस्य लाभार्थस्य ग्रहणम् । ज्ञानार्थस्य तु नित्यं विविद्वानित्येव भवति ॥ दृशेश्चेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ ददृशिवान् । ददृश्वान् ॥ सनिंससनिवांसम् ॥ ६९ ॥ सनोतेः सनतेर्वा धातोः सनिंससनिवांसमिति निपात्यते* । वाञ्जि- त्वाग्ने सनिंससनिवांसम् । इडागम एत्वाभ्यासनोपाभावश्च निपात्यते । सनि- ङ्पूर्वादन्यत्र सेमिवांसमित्येव भवति । छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते† । भाषायां सेनिवांसमिति भवति ॥ ऋद्धनोः स्ये ॥ ७० ॥ ऋकारान्तानां धातूनां हन्तेश्च स्ये इडागमो भवति । करिष्यति । हनि- ष्यति । हरिष्यति । स्वृतेर्वृतत्वादृद्धनोः स्यइत्येतद्भवति विप्रतिषेधेन । स्वरि- ष्यति । तपरकरणं विस्पष्टार्थम् ॥ अञ्जेः सिचि ॥ ७१ ॥ अञ्जेः सिचि इडागमो भवति । आञ्जीत । आञ्जिष्टाम् । आञ्जिषुः । सिचीति किम् । आङ्क्ता । अङ्क्षिता । उदित्वाद् विभाषा भवति ॥ स्तुसुधूञ्भ्यः परस्मैपदेषु ॥ ७२ ॥ स्तु सु धूञ् इत्येतेभ्यः सिचि परस्मैपदे परतः इडागमो भवति । अस्ता- वीत् । असावीत् । अधावीत् । परस्मैपदेष्विति किम् । अस्तोष्ट । असोष्ट । अधोष्ट । अधविष्ट ॥ यमरमनमातां सक् च ॥ ७३ ॥ यम रम नम इत्येतेषामङ्गानामाकारान्तानां च सकागमो भवति पर- स्मैपदे सिचि इडागमश्च । यम् । अयंसीत् । अयंसिष्टाम् । अयंसिषुः । अरं-

• सनिङ्पूर्वस्य सनोतेः सनतेर्वा सनिंससनिवांसमिति निपात्यते इत्येकस्मिन्पुस्तके पाठः † इयं चानुपूर्वी छन्दस्येव विद्यतेति छन्दसोदं निपातनं विज्ञायते इति वा० ग्र० ।

सीत् । व्यरंसिष्टाम् । व्यरंसिषुः । अनंसीत् । अनंसिष्टाम् । अनंसिषुः । आका- रान्तानाम् । अयासीत् । अयासिष्टाम् । अयासिषुः । यमादीनां हलन्तलक्षणा वृद्धिः प्राप्ता सा नेटीति प्रतिषिध्यते । परस्मैपदेष्वित्येव । अय॑स्त । व्यरंस्त । अनंस्त ॥ स्मिपूङ्‌ऋञ्ज्वशां सनि ॥ ७४ ॥ स्मिङ् पूङ् ऋ ऋञ्ज् अशू इत्येतेषां धातूनां सनीडागमो भवति । सिस्मयिषते । पिपविषते । अरिरिषति । ऋञ्जिजिषति । अशिशिषते । ङका- रग्रहणं पूञो मा भूत् । पुपूषति इत्येव तस्य भवति । अशेश्च ऋदितो यङ्बाध- नार्थानित्यामिडागमोऽस्त्येव ॥ किरश्च पञ्चभ्यः ॥ ७५ ॥ किरादिभ्यः पञ्चभ्यः सनि इडागमो भवति । कॄ । चिकरिषति । गॄ । जिगरिषति । दृङ् । दिदरिषते । धॄङ् । दिधरिषते । प्रच्छ् । पिपृच्छिषति । पञ्चभ्य इति किम् । सिसृक्षति । किरतिगिरत्यारिट् सनि वेति विकल्पः प्राप्तः वृतो वेति वास्येटो दीर्घत्वं नेच्छन्ति ॥ रुदादिभ्यः सार्वधातुके ॥ ७६ ॥ रुदादिभ्य उत्तरस्य वलादेः सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । रुद् । रोदिति । स्वप् । स्वपिति । श्वस् । श्वसिति । अन् । प्राणिति । जक्ष् । जक्षिति । पञ्चभ्य इत्येव । जागर्त्ति । सार्वधातुकइति किम् । स्वप्ता । वलादे- रित्येव । रुदन्ति ॥ ईशः से ॥ ७७ ॥ ईश उत्तरस्य से इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इडागमो भवति । ईशिषे । ईशिष्य ॥ ईडजनोर्ध्वे च ॥ ७८ ॥ ईड् जन इत्येताभ्यामुत्तरस्य ध्वे इत्येतस्य से इत्येतस्य च सार्वधातु- कस्य इडागमो भवति । ईडिध्वे । ईडिध्वम् । ईडिषे । ईडिष्व । जनिध्वे । जनिध्वम् । जनिषे । जनिष्व । जनी प्रादुर्भावइत्यस्य छान्दसत्वात् श्यनो लुक् उपधालोपाभावश्च ॥ जन जननइत्यस्यापि श्लुविकरणस्य ग्रहणमिष्यते ॥ तस्य कर्मव्यतिहारे व्यतिजज्ञिषे । व्यतिजज्ञिष्व । व्यतिजज्ञिध्वे व्यतिजज्ञि- ध्वम्, इति च भवति ॥ ध्वस्येह ईशेरपि इडागम इष्यते ॥ ईशिध्वमिति, तदर्थं के चिदीडिजनेोः सूत्रे चेति सूत्रं पठन्ति । तत्र सकारादेः सेशब्दस्य सूत्रएवोपादानाच्छ्वब्दो भिन्नकर्महेतुकश्चाऽयं विज्ञायते । ईडिशिजनां

३८६ ॥ काशिका ॥ ७ । २ ॥ सेध्ययोरित्येकमेव सूत्रं न पठितं, विवक्षा हि सूत्रस्य कृतिः पाणिनेरिति । ध्वे इति कृतटेरेत्त्वस्य ग्रहणात् लङि ध्वमि न भवितव्यमिटा । लोटि पुनरेक- देशविकृतस्यानन्यत्वाद् भवितव्यमिटा ॥ लिङः सलोपो ऽनन्त्यस्य ॥ ७९ ॥ सार्वधातुकइति वर्तते * । सार्वधातुके यो लिङ् तस्य अनन्त्यस्य सका- रस्य लोपो भवति । कः पुनरनन्त्यो लिङः सकारः । यो यासुट्सुट्सीयुटाम् । कुर्यात् । कुर्याताम् । कुर्युः । कुर्वीत । कुर्वीयाताम् । कुर्वीरन् । अनन्त्यस्येति किम् । कुर्युः । कुर्याः । सार्वधातुकइत्येव । क्रियास्ताम् । क्रियासुः । कृषीष्ट । कृषीयास्ताम् । कृषीरन् ॥ अतो येयः ॥ ८० ॥ अकारान्तादङ्गादुत्तरस्य या इत्येतस्य सार्वधातुकस्य इय इत्यादेशो भवति । पचेत् । पचेताम् । पचेयुरित्यत्रोस्यपदान्तादिति पररूपं बाधितम् । अतः इति किम् । चिनुयात् । सुनुयात् । तपरकरणं किम् । यायात् । सार्वधा- तुकइत्येव । चिकीर्ष्यात् । ननु चातो लोपेनात्र भवितव्यम् । पचेदित्यत्रापि हि तर्हि अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन भवितव्यम् । तदनेनावश्यं विध्यन्तरं बाधितव्यम् । स यथैव दीर्घस्य बाधक एवमतो लोपस्यापि बाधकः स्यात् । स्यादेतदेवं यदि दीर्घः सार्वधातुके विधीयते । अय तु तिङि विधीयते, तदा येन नाप्राप्तिन्यायेन दीर्घस्यैव बाधकः स्यान्न पुनरतो लोपस्य । येय इत्यवि- भक्तिको निर्देशः, य इति वा षष्ठीनिर्देशे यलोपस्यासिद्धत्वमनाश्रित्यानुदा- त्ततः सौत्रत्वाद्निर्देशस्येति । के चिद् अचातो यासिय इति सूत्रं पठन्ति । तेषां सकारान्तः स्थानो षष्ठीसमासश्च ॥ आतो ङितः ॥ ८१ ॥ आकारस्य ङिदवयवस्य आकारान्तादङ्गादुत्तरस्य सार्वधातुकस्य इय् इत्ययमादेशो भवति । पचेते । पचेथे । पचेताम् । पचेथाम् । यजेते । यजेथे । यजेथाम् । सार्वधातुकमपिद्वित्यत्र न ङितीव ङिद्वदित्येवमङ्गीक्रियते ऽपितु ङित एव ङिद्वदिति पूर्वसूत्रएव उच्छुकुटिषतीतिप्रसिद्ध्यर्थं तथाङ्गीकरणम् । यदि गाङ्कुटादिसूत्रे ङिद्वतीत्येवमङ्गीक्रियते तदा अनुदात्तङित आत्मनेपदमिति आत्मनेपदं प्राप्नोतीति । आत इति किम् । पचन्ति । यजन्ति । पचन्ते । यजन्ते । ङित इति किम् । पचावहै । पचामहै । आत इत्येव । चिन्वाते । सुन्वाते । तपरकरणं किम् । मिमाते । मिमाथे ॥

• सार्वधातुकइति वर्ततइत्येकस्मिन्पुस्तके नास्ति ।

(58) or 85? Line 19: "॥ ८५ ॥" - look at '५' in 85! The '५' has a top curve, goes down, loops up and right. The first digit of the page number looks like '३' or '५' or '६' or '१'? Wait, could it be '६८९'? Look at the right digit: it's '९' (like 9, identical to 89). Middle digit is '८'. First digit: look at the top, it has a horizontal bar and a curve... wait, is it '३'? No, look at '६': a '६' opens to the right. Here, it opens to the left! A digit opening to the left is '३' or '२'. Wait, does it open to the left? Yes, it has two bumps on the left: bump 1, bump 2. Wait, bump on the right? Actually, look at: It has a curve on the right, bump... wait, it looks like '३' (3) or '६' (6)! Wait, could it be '३८९'? Let's look at 389: ३८९.

Let's check line 18: "धिश्चात्रेष्यते" vs "धिश्चात्रेव्यते": In line 18: "धिश्चात्रेव्यते । प्रिया अष्टौ ये