माण्डूक्योपनिषद् (शाङ्करभाष्य व गौड़पादकारिका सहित)
Mandukya Upanishad Shankara Bhashya
आदि शङ्कराचार्य / गौड़पादाचार्य द्वारा
शां० भा० ] अलातशान्तिप्रकरण २६७
आत्माका स्वाभाविक स्वरूप
| तेषामावरणच्युतिर्नास्तीति ब्रुवतां स्वसिद्धान्तेऽभ्युपगतं तर्हि धर्माणामावरणम् । नेत्युच्यते । | उनकी आवरणच्युति नहीं होती—ऐसा कहकर तो तुमने अपने सिद्धान्तमें भी आत्माओंका आवरण स्वीकार कर लिया [–ऐसा यदि कोई कहे तो] इसपर हमारा कहना है—नहीं, |
|---|
अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः ।
आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः ॥ ९८ ॥
समस्त आत्मा आवरणशून्य, स्वभावसे ही निर्मल तथा नित्य बुद्ध और मुक्त हैं । तथापि स्वामीलोग (वेदान्ताचार्यगण) 'वे जाने जाते हैं' ऐसा [उनके विषयमें कहते हैं] ॥९८॥
| अलब्धावरणाः—अलब्धम्-प्राप्तमावरणमविद्यादिबन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरणा बन्धनरहिता इत्यर्थः, प्रकृतिनिर्मलाः स्वभावशुद्धा आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता यस्मान्नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावाः । <br><br> यद्येवं कथं तर्हि बुध्यन्त इत्युच्यते ? <br><br> नायकाः स्वामिनः समर्था बोद्धुं बोधशक्तिमत्स्वभावा | 'अलब्धावरणाः'—जिन्हें आवरण अर्थात् अविद्यादिरूप बन्धन लाभ अर्थात् प्राप्त नहीं हुआ है वे धर्म अलब्धावरण अर्थात् बन्धनरहित, प्रकृति-निर्मल-स्वभावसे ही शुद्ध और आरम्भमें ही बोधको प्राप्त हुए तथा मुक्तस्वरूप हैं, क्योंकि वे नित्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव हैं । <br><br> शंका—यदि ऐसी बात है तो उनके विषयमें 'वे जाने जाते हैं' ऐसा क्यों कहा जाता है ? <br><br> समाधान—नायक—स्वामी लोग—जाननेमें समर्थ अर्थात् बोधशक्ति- |
|---|
२६८ [ गौ० का०
इत्यादि... लोग उनके विषयमें उस प्रकार ऐसा कहते हैं जैसे कि नित्य प्रकाशस्वरूप होनेपर भी सूर्यके विषयमें 'सूर्य प्रकाशमान है' ऐसा कहा जाता है तथा सर्वदा गतिशून्य होनेपर भी 'पर्वत खड़े हैं' ऐसा कहा जाता है ॥ ९८ ॥
इत्यर्थः, यथा स्वरूपोऽपि सन् प्रकाशत इत्युच्यते यथा वा नित्यनिवृत्तगतयोऽपि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तद्वत् ॥ ९८ ॥
अजातवाद बौद्धदर्शन नहीं है
क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तायिनः ।
सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानं नैतद्बुद्धेन भाषितम् ॥ ९९ ॥
अखण्ड प्रज्ञानवान् परमार्थदर्शीका ज्ञान धर्मों (विषयों) में संक्रमित नहीं होता और न [उसके मतमें] सम्पूर्ण धर्म (आत्मा) ही कहीं जाते हैं । परन्तु ऐसा ज्ञान बुद्धदेवने नहीं कहा [अर्थात् यह बौद्ध सिद्धान्त नहीं है, बल्कि औपनिषद दर्शन है] ॥ ९९ ॥
| यस्मान्न हि क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञानं विषयान्तरेषु धर्मेषु धर्मसंस्थं सवितरीव प्रभा, तायिनः तायोऽस्यास्तीति तायी, संतानवतो निरन्तरस्याकाशकल्पस्येत्यर्थः, पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा, सर्वे धर्मा आत्मानोऽपि तथा ज्ञानंवदेवाकाशकल्पत्वान्न क्रमन्ते क्वचिदप्यर्थान्तर इत्यर्थः । | तायी-जिसका ताय यानी (विस्तार) हो उसे तायी कहते हैं। क्योंकि तायी-सन्तानवान्-निरन्तर अर्थात् आकाशसदृश पूजावान् अथवा प्रज्ञावान् बुद्ध-परमार्थदर्शीका ज्ञान धर्मोंमें-विषयान्तरोंमें संक्रमित नहीं होता अपितु सूर्यमें प्रकाशकी भाँति आत्मनिष्ठ रहता है, उसी प्रकार सम्पूर्ण धर्म अर्थात् आत्मा भी ज्ञानके समान ही आकाशसदृश होनेके कारण कभी अर्थान्तरमें संक्रमित नहीं होते अर्थात् नहीं जाते। |
| शां० भा० ] | अलातशान्तिप्रकरण | २६९ |
|---|
| यदादावुपन्यस्तं ज्ञानेनाका-<br>शकल्पेनेत्यादि तदिदमाकाश-<br>कल्पस्य तायिनो बुद्धस्य तदनन्य-<br>त्वादाकाशकल्पं ज्ञानं न क्रमते<br>क्वचिदप्यर्थान्तरे । तथा धर्मा<br>इति । आकाशमिवाचलमविक्रियं<br>निरवयवं नित्यमद्वितीयमसङ्ग-<br>मदृश्यमग्राह्यमशनायाद्यतीतं ब्र-<br>ह्मात्मतत्त्वम् । “न हि द्रष्टुर्दृष्टे-<br>र्विपरिलोपो विद्यते” (बृ० उ०<br>४ । ३ । २३) इति श्रुतेः ।<br>ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं पर-<br>मार्थतत्त्वमद्वयम् एतन्न बुद्धेन<br>भाषितम् । यद्यपि बाह्यार्थनिरा-<br>करणं ज्ञानमात्रकल्पना चाद्वय-<br>वस्तुसामीप्यमुक्तम् । इदं तु<br>परमार्थतत्त्वमद्वैतं वेदान्तेष्वेव<br>विज्ञेयमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ | ˙इस प्रकरणके आरम्भमें जिसका<br>‘ज्ञानेनाकाशकल्पेन’ इत्यादि<br>श्लोकद्वारा उपन्यास किया गया है,<br>आकाशसदृश निरन्तर बोधवान्का—<br>उससे अभिन्न होनेके कारण—वही<br>यह आकाशसदृश ज्ञान कभी<br>अर्थान्तरमें संक्रमित नहीं होता;<br>और ऐसे ही धर्म भी हैं अर्थात् वे<br>भी आकाशके समान अचल,<br>अविक्रिय, निरवयव, नित्य,<br>अद्वितीय, असंग, अदृश्य, अग्राह्य<br>और क्षुधा-पिपासादिसे रहित ब्रह्मा-<br>त्मतत्त्व ही हैं; जैसा कि “द्रष्टाकी<br>दृष्टिका लोप नहीं होता” इस श्रुति-<br>से सिद्ध होता है ।<br>ज्ञान, ज्ञेय और ज्ञाताके भेदसे<br>रहित इस अद्वय परमार्थतत्त्वका<br>बुद्धने निरूपण नहीं किया; यद्यपि<br>उसने बाह्यवस्तुका निराकरण और<br>केवल ज्ञानकी ही कल्पना—ये अद्वय<br>वस्तुके समीपवर्ती ही विषय कहे हैं;<br>तात्पर्य यह है कि इस अद्वैत<br>परमार्थतत्त्वको तो वेदान्तका ही<br>विषय जानना चाहिये ॥ ९९ ॥ |
२७० माण्डूक्योपनिषद् [ गौ० का०
परमार्थपद-वन्दना
| शास्त्रसमाप्तौ परमार्थतत्त्व-स्तुत्यर्थं नमस्कार उच्यते— | अब शास्त्रकी समाप्ति होनेपर परमार्थतत्त्वकी स्तुतिके लिये नमस्कार कहा जाता है— |
|---|
दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् ।
बुद्ध्वा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथाबलम् ॥१००॥
दुर्दर्श, अत्यन्त गम्भीर, अज, निर्विशेष और विशुद्ध पदको भेदरहित जानकर हम उसे यथाशक्ति नमस्कार करते हैं ॥१००॥
| दुर्दर्शं दुःखेन दर्शनमस्येति दुर्दर्शम्, अस्ति नास्तीति चतुष्कोटिवर्जितत्वादुर्विज्ञेयमित्यर्थः । अत एवातिगम्भीरं दुष्प्रवेशं महासमुद्रवदकृतप्रज्ञैः, अजं साम्यं विशारदम्, ईदृशंपदमनानात्वं नानात्ववर्जितं बुद्ध्वावगम्य तद्भूताः सन्तो नमस्कुर्मस्तस्मै पदाय, अव्यवहार्यमपि व्यवहारगोचरतापाद्य यथाबलं यथाशक्तीत्यर्थः ॥ १०० ॥ | जिसका कठिनतासे दर्शन हो सकता है ऐसे दुर्दर्श अर्थात् अस्ति-नास्ति आदि चारों कोटियोंसे रहित होनेके कारण दुर्विज्ञेय, अतएव अति गम्भीर—मन्दबुद्धियोंके लिये महासमुद्रके समान दुष्प्रवेश्य तथा अजन्मा, साम्यरूप (निर्विशेष) और विशुद्ध—ऐसे पदको भेदरहित जानकर तद्रूप हो और उस अव्यवहार्य-पदको भी व्यवहारका विषय बनाकर हम उसको यथाबल–यथाशक्ति नमस्कार करते हैं ॥१००॥ |
|---|
भाष्यकारकर्तृक वन्दना
अजमपि जनियोगं प्रापदैश्वर्ययोगा-
द्गति च गतिमत्तां प्रापदेकं ह्यनेकम् ।
शां० भा० ] अलातशान्तिप्रकरण २७१
विविधविषयधर्मग्राहिसुग्धेक्षणानां
प्रणतभयविहन्तृ ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥ १ ॥
जिसने अजन्मा होकर भी अपनी ईश्वरीयशक्तिके योगसे जन्म ग्रहण किया, गतिशून्य होनेपर भी गति स्वीकारकी तथा जो नाना प्रकारके विषयरूप धर्मोंको ग्रहण करनेवाले मूढदृष्टि लोगोंके विचारसे एक होकर भी अनेक हुआ है और जो शरणागतभयहारी है उस ब्रह्मको मैं नमस्कार करता हूँ ॥ १ ॥
प्रज्ञावैशारद्यवेधक्षुभितजलनिधेर्वेदनाम्नोऽन्तरस्थं
भूतान्यालोक्य मग्नान्यविरतजननग्राहघोरे समुद्रे।
कारुण्यादुद्दधारामृतमिदममरैर्दुर्लभं भूतहेतो-
र्यस्तं पूज्याभिपूज्यं परमगुरुममुं पादपातैर्नतोऽस्मि ॥२॥
जो निरन्तर जन्म-जन्मान्तररूप ग्राहोंके कारण अत्यन्त भयानक है ऐसे संसारसागरमें जीवोंको डूबे हुए देखकर जिन्होंने करुणावश अपनी विशुद्ध बुद्धिरूप मन्थनदण्डके आघातसे क्षुभित हुए वेद नामक महासमुद्रके भीतर स्थित इस देवदुर्लभ अमृतको प्राणियोंके कल्याणके लिये निकाला है, उन पूजनीयोंके भी पूजनीय परम गुरु (श्रीगौडपादाचार्य) को मैं उनके चरणोंमें गिरकर प्रणाम करता हूँ ॥२॥
यत्प्रज्ञालोकभासा प्रतिहतिमगमत्स्वान्तमोहान्धकारो
मज्जन्मज्जच्च घोरे ह्यसकृदुपजनोदन्वति त्रासने मे।
यत्पादावाश्रितानां श्रुतिशमविनयप्राप्तिरग्र्या ह्यमोघा
तत्पादौ पावनीयौ भवभयविनुदौ सर्वभावैर्नमस्ये ॥३॥
जिनके ज्ञानालोककी प्रभासे मेरे अन्तःकरणका मोहरूप अन्धकार नाशको प्राप्त हुआ तथा इस भयङ्कर संसारसागरमें वारम्वार
२७२ माण्डूक्योपनिषद् [ गौ० का०
डूबना-उछलनारूप मेरी व्यथाएँ शान्त हो गयीं और जिनके चरणोंका आश्रय लेनेवालोंके लिये श्रुतिज्ञान, उपशम और विनयकी प्राप्ति अमोघ एवं पहले ही होनेवाली है उन ( श्रीगुरुदेवके ) भवभयहारी परम पवित्र चरण-युगलोंको मैं सर्वतोभावसे नमस्कार करता हूँ ॥३॥
इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य शङ्करभगवतः कृतौ गौडपादीयागमशास्त्रविवरणेऽलातशान्त्याख्यं चतुर्थ प्रकरणम् ॥ ४ ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
ॐ
शान्तिपाठ
ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा
भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ।
स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा ँ सस्तनूभि-
र्व्यशेम देवहितं यदायूः ॥
स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः
स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः ।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः
स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ॥
ॐ शान्तिः ! शान्तिः !! शान्तिः !!!
॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥
श्रीहरिः
गौडपादीयकारिकानुक्रमणिका
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| अकल्पकमजं ज्ञानम् | ३ | ३३ | १५७ |
| अकारो नयते विश्वम् | १ | २३ | ६० |
| अजः कल्पितसंवृत्या | ४ | ७४ | २४४ |
| अजमनिद्रमस्वप्नम् | ३ | ३६ | १६१ |
| अजमनिद्रमस्वप्नम् | ४ | ८१ | २५० |
| अजातं जायते यस्मात् | ४ | २९ | २१० |
| अजातस्यैव धर्मस्य | ४ | ६ | १८४ |
| अजातस्यैव भावस्य | ३ | २० | १४१ |
| अजातेस्त्रसतां तेषाम् | ४ | ४२ | २२१ |
| अजाद्वै जायते यस्य | ४ | १३ | १९० |
| अजेष्वजमसंक्रान्तम् | ४ | ९६ | २६५ |
| अजे साम्ये तु ये केचित् | ४ | ९५ | २६४ |
| अणुमात्रेऽपि वैधर्म्ये | ४ | ९७ | २६६ |
| अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यम् | ३ | २ | ११० |
| अदीर्घत्वाच्च कालस्य | २ | २ | ६९ |
| अद्वयं च द्वयाभासम् | ३ | ३० | १५४ |
| अद्वयं च द्वयाभासम् | ४ | ६२ | २३७ |
| अद्वैतं परमार्थो हि | ३ | १८ | १३८ |
| अनादिमायया सुप्तः | १ | १६ | ४८ |
| अनादेरन्तवत्त्वं च | ४ | ३० | २११ |
| अनिमित्तस्य चित्तस्य | ४ | ७७ | २४७ |
| अनिश्चिता यथा रज्जुः | २ | १७ | ८४ |
| अन्तःस्थानात्तु भेदानाम् | २ | ४ | ७१ |
| अन्यथा गृहतः स्वप्नः | १ | १५ | ४७ |
| अपूर्वं स्थानिधर्मो हि | २ | ८ | ७५ |
| अभावश्च रथादीनाम् | २ | ३ | ७० |
[ २ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| अभूताभिनिवेशाद्धि | ४ | ७९ | २४८ |
| अभूताभिनिवेशोऽस्ति | ४ | ७५ | २४५ |
| अमात्रोऽनन्तमात्रश्च | १ | २९ | ६५ |
| अन्वग्धावरणाः सर्वे | ४ | ९८ | २६७ |
| अलाते स्पन्दमाने वै | ४ | ४९ | २२७ |
| अवस्त्वनुपलम्भं च | ४ | ८८ | २५७ |
| अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु | २ | १५ | ८२ |
| अशक्तिरपरिज्ञानम् | ४ | १९ | १९४ |
| असज्जागरिते दृष्ट्वा | ४ | ३९ | २१७ |
| असतो मायया जन्म | ३ | २८ | १५३ |
| अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति | ४ | ८३ | २५१ |
| अस्पन्दमानमलातम् | ४ | ४८ | २२६ |
| अस्पर्शयोगो वै नाम | ३ | ३९ | १६७ |
| अस्पर्शयोगो वै नाम | ४ | २ | १८० |
| आत्मसत्यानुबोधेन | ३ | ३२ | १५६ |
| आत्मा ह्याकाशवज्जीवैः | ३ | ३ | ११२ |
| आदावन्ते च यन्नास्ति | ४ | ३१ | २१२ |
| आदावन्ते च यन्नास्ति | २ | ६ | ७२ |
| आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव | ४ | ९२ | २६१ |
| आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः | ४ | ९३ | २६२ |
| आश्रमास्त्रिविधा हीन० | ३ | १६ | १३५ |
| इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिः | १ | ८ | ३१ |
| उत्पादस्याप्रसिद्धत्वात् | ४ | ३८ | २१६ |
| उत्सेक उदधेर्यद्वत् | ३ | ४१ | १६९ |
| उपलम्भात्समाचारात् | ४ | ४२ | २२० |
| उपलम्भात्समाचारात् | ४ | ४४ | २२३ |
| उपायेन निगृह्णीयात् | ३ | ४२ | १७० |
| उपासनाश्रितो धर्मः | ३ | १ | १०८ |
| उभयोरपि वैतथ्यम् | २ | ११ | ७८ |
| उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते | ४ | ६७ | २३९ |
| ऋजुवक्रादिकाभासम् | ४ | ४७ | २२६ |
| एतैरेषोऽपृथग्भावैः | २ | ३० | ९१ |
| एवं न चित्तजा धर्माः | ४ | ५४ | २३० |
[ ३ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| एवं न जायते चित्तम् | ४ | ४६ | २२५ |
| ओङ्कारं पादशो विद्यात् | १ | २८ | ६२ |
| कल्पयत्यात्मनात्मानम् | २ | १२ | ७९ |
| कारणं यस्य वै कार्यम् | ४ | ११ | १८८ |
| कारणाद्यद्यनन्यत्वम् | ४ | १२ | १८९ |
| कार्यकारणबद्धौ तौ | १ | ११ | ४३ |
| काल इति कालविदः | २ | २४ | ८८ |
| कोट्यश्चतस्र एतास्तु | ४ | ८४ | २५३ |
| क्रमते न हि बुद्धस्य | ४ | ९९ | २६८ |
| ख्याप्यमानामजातिं तैः | ४ | ५ | १८३ |
| ग्रहणाज्जागरितवत् | ४ | ३७ | २१५ |
| ग्रहो न तत्र नोत्सर्गः | ३ | ३८ | १६५ |
| घटादिषु प्रलीनेषु | ३ | ४ | ११३ |
| चरञ्जागरिते जाग्रत् | ४ | ६५ | २३८ |
| चित्तं न संस्पृशत्यर्थम् | ४ | २६ | २०६ |
| चित्तकाला हि येऽन्तस्तु | २ | १४ | ८१ |
| चित्तस्पन्दितमेवेदम् | ४ | ७२ | २४२ |
| जरामरणनिर्मुक्ताः | ४ | १० | १८५ |
| जाग्रच्चित्तेक्षणीयास्ते | ४ | ६६ | २३८ |
| जाग्रद्वृत्तावपि त्वन्तः | २ | १० | ७७ |
| जात्याभासं चलाभासम् | ४ | ४५ | २२४ |
| जीवं कल्पयते पूर्वम् | २ | १६ | ८३ |
| जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत् | ३ | १४ | १२८ |
| जीवात्मनोरनन्यत्वम् | ३ | १३ | १२७ |
| ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये | ४ | ८९ | २५८ |
| ज्ञानेनाकाशकल्पेन | ४ | १ | १७८ |
| तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा | २ | ३८ | १०६ |
| तस्मादेवं विदित्वैनम् | २ | ३६ | १०४ |
| तस्मान्न जायते चित्तम् | ४ | २८ | २०८ |
| तैजसस्योत्वविज्ञाने | १ | २० | ५८ |
| त्रिषु धामसु यत्तुल्यम् | १ | २२ | ५९ |
५. कारिकानुक्रमणिका (परिशिष्ट)
[ ४ ]
कारिकाप्रतीकानि प्रकरणाङ्कः कारिकाङ्कः पृष्ठम्
त्रिषु धामसु यद्भोज्यम् ... १ ५ २६
दक्षिणाक्षिमुखे विश्वः ... १ २ २०
दुःखं सर्वमनुस्मृत्य ... ३ ४३ १७१
दुर्दर्शमतिगम्भीरम् ... ४ ७० २७०
द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यात् ... ४ ५३ २३०
द्वयोर्द्वयोर्मधुज्ञाने ... ३ १२ १२६
द्वैतस्याग्रहणं तुल्यम् ... १ १३ ४५
धर्मा य इति जायन्ते ... ४ ५८ २३४
न कश्चिज्जायते जीवः ... ३ ४८ १७५
न कश्चिज्जायते जीवः ... ४ ७१ २४१
न निरोधो न चोत्पत्तिः ... २ ३२ ९४
न निर्गता अलातात्ते ... ४ ५० २२८
न निर्गतास्ते विज्ञानात् ... ४ ५२ २२९
न भवत्यमृतं मर्त्यम् ... ३ २१ १४१
न भवत्यमृतं मर्त्यम् ... ४ ७ १८४
न युक्तं दर्शनं गत्वा ... ४ ३४ २१३
नाकाशस्य घटाकाशः ... ३ ७ १२१
नाजेषु सर्वधर्मेषु ... ४ ६० २३६
नात्मभावेन नानेदम् ... २ ३४ १०१
नात्मानं न परं चैव ... १ १२ ४४
नास्त्यसद्धेतुकमसत् ... ४ ४० २१८
नास्वादयेत्सुखं तत्र ... ३ ४५ १७२
निःस्तुतिर्निर्नमस्कारः ... २ ३७ १०४
निगृहीतस्य मनसः ... ३ ३४ १५९
निमित्तं न सदा चित्तम् ... ४ २७ २०७
निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य ... ४ ८० २४९
निवृत्तेः सर्वदुःखानाम् ... १ १० ४२
निश्चितायां यथा रज्ज्याम् ... २ १८ ८५
नेह नानेति चाम्नायात् ... ३ २४ १४५
पञ्चविंशक इत्येके ... २ २६ ८९
पादा इति पादविदः ... २ २१ ८७
पूर्वापरपरिज्ञानम् ... ४ २१ १९८
[ ५ ]
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| प्रकृत्याकाशवज्ज्ञेयाः | ४ | ९१ | २६० |
| प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् | ४ | २४ | २०२ |
| प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वम् | ४ | २५ | २०४ |
| प्रणवं हीश्वरं विद्यात् | १ | २८ | ६५ |
| प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म | १ | २६ | ६३ |
| प्रपञ्चो यदि विद्येत | १ | १७ | ५० |
| प्रभवः सर्वभावानाम् | १ | ६ | २७ |
| प्राण इति प्राणविदः | २ | २० | ८७ |
| प्राणादिभिरनन्तैश्च | २ | १९ | ८६ |
| प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्स्नाम् | ४ | ८५ | २५३ |
| फलादुत्पद्यमानः सन् | ४ | १७ | १९३ |
| बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वः | १ | १ | १९ |
| बीजाङ्कुरसमो दृष्टान्तः | ४ | २० | १९६ |
| बुद्ध्वा निमित्ततां सत्याम् | ४ | ७८ | २४८ |
| भावैरसद्भिरेवायम् | २ | ३३ | १०० |
| भूतं न जायते किञ्चित् | ४ | ४ | १८२ |
| भूतोऽभूतो वापि | ३ | २३ | १४४ |
| भूतस्य जातिमिच्छन्ति | ४ | ३ | १८१ |
| भोगार्थं सृष्टिरित्यन्ये | १ | ९ | ३१ |
| मकारभावे प्राज्ञस्य | १ | २१ | ५९ |
| मन इति मनोविदः | २ | २५ | ८९ |
| मनसो निग्रहायत्तम् | ३ | ४० | १६८ |
| मनोदृश्यमिदं द्वैतम् | ३ | ३१ | १५५ |
| मरणे सम्भवे चैव | ३ | ९ | १२४ |
| मायया भिद्यते ह्येतत् | ३ | १९ | १३९ |
| मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य | ४ | ३५ | २१३ |
| मृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः | ३ | १५ | १३२ |
| यं भावं दर्शयेच्चेत्यः | २ | २९ | ९० |
| यथा निर्मितको जीवः | ४ | ७० | २४१ |
| यथा भवति बालानाम् | ३ | ८ | १२२ |
| यथा मायामयाद्बीजात् | ४ | ५९ | २३५ |
| यथा मायामयो जीवः | ४ | ६९ | २४१ |
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| यथा स्वप्नमयो जीवः | ४ | ६८ | २४० |
| यथा स्वप्ने द्वयाभासम् | ३ | २९ | १५३ |
| यथा स्वप्ने द्वयाभासम् | ४ | ६१ | २३६ |
| यथैकस्मिन्घटाकाशे | ३ | ५ | १२४ |
| यदा न लभते हेतून् | ४ | ७६ | २४५ |
| यदा न लीयते चित्तम् | ३ | ४६ | १७३ |
| यदि हेतोः फलात्सिद्धिः | ४ | १८ | १९४ |
| यावद्धेतुफलावेशः | ४ | ५६ | २३२ |
| यावद्धेतुफलावेशः | ४ | ५५ | २३१ |
| युञ्जीत प्रणवे चेतः | १ | २५ | ६३ |
| योऽस्ति कल्पितसंवृत्या | ४ | ७३ | २४३ |
| रसादयो हि ये कोशाः | ३ | ११ | १२५ |
| रूपकार्यसमाख्याश्च | ३ | ६ | १२० |
| लये संबोधयेच्चित्तम् | ३ | ४४ | १७१ |
| लीयते हि सुषुप्ते तत् | ३ | ३५ | १६० |
| लोकाँल्लोकविदः प्राहुः | २ | २७ | ८९ |
| विकरोत्यपरान्भावान् | २ | १३ | ७९ |
| विकल्पो विनिवर्तेत | १ | १८ | ५१ |
| विज्ञाने स्पन्दमाने वै | ४ | ५१ | २२८ |
| विपर्यासाद्यथा जाग्रत् | ४ | ४१ | २१९ |
| विप्राणां विनयो ह्येषः | ४ | ८६ | २५४ |
| विभूतिं प्रसवं त्वन्ये | १ | ७ | २९ |
| विश्वस्यात्वविवक्षायाम् | १ | १९ | ५७ |
| विश्वो हि स्थूलभुङ् नित्यम् | १ | ३ | २६ |
| वीतरागभयक्रोधैः | २ | ३५ | १०३ |
| वेदा इति वेदविदः | २ | २२ | ८८ |
| वैतथ्यं सर्वभावानाम् | २ | १ | ६७ |
| वैशारद्यं तु वै नास्ति | ४ | ९४ | २६३ |
| स एष नेति नेतीति | ३ | २६ | १५० |
| संघाताः स्वप्नवत्सर्वे | ३ | १० | १२४ |
| सम्भवे हेतुफलयोः | ४ | १६ | १९२ |
| सम्भूतेरपवादाच्च | ३ | २५ | १४७ |
$ \begin{array}{c} [ ७ ] \end{array} $
| कारिकाप्रतीकानि | प्रकरणाङ्कः | कारिकाङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|---|
| संवृत्या जायते सर्वम् | ४ | ५७ | २३३ |
| सतो हि मायया जन्म | ३ | २७ | १५१ |
| सप्रयोजनता तेषाम् | २ | ७ | ७३ |
| सप्रयोजनता तेषाम् | ४ | ३२ | २१३ |
| सर्वस्य प्रणवो ह्यादिः | १ | २७ | ६४ |
| सर्वाभिलापविगतः | ३ | ३७ | १६३ |
| सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने | ४ | ३३ | २१२ |
| सदस्तु सोपलम्भं न | ४ | ८७ | २५६ |
| सांसिद्धिकी स्वाभाविकी | ४ | ९ | १८५ |
| सुखमाव्रियते नित्यम् | ४ | ८२ | २५० |
| सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः | २ | २३ | ८८ |
| सृष्टिरीति सृष्टिविदः | २ | २८ | ८९ |
| स्थूलं तर्पयते विश्वम् | १ | ४ | २६ |
| स्वतो वा परतो वापि | ४ | २२ | १९९ |
| स्वप्नजागरितस्थाने | २ | ५ | ७१ |
| स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने | ४ | ६४ | २३८ |
| स्वप्नदृक्प्रचरन्स्वप्ने | ४ | ६३ | २३७ |
| स्वप्ननिद्रायुतावाद्यौ | १ | १४ | ४६ |
| स्वप्नमाये यथा दृष्टे | २ | ३१ | ९३ |
| स्वप्नवृत्तावपि त्वन्तः | २ | ९ | ७६ |
| स्वप्ने चावस्तुकः कायः | ४ | ३६ | २१४ |
| स्वभावेनामृतो यस्य | ३ | २२ | १४२ |
| स्वभावेनामृतो यस्य | ४ | ८ | १८४ |
| स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु | ३ | १७ | १३७ |
| स्वस्थं शान्तं सुनिर्वाणम् | ३ | ४७ | १७४ |
| हेतोः फलं फलं येषाम् | ४ | १४ | १९१ |
| हेतोः फलं फलं येषाम् | ४ | १५ | १९२ |
| हेतोर्न जायतेऽनादिः | ४ | २३ | २०१ |
| हेयोपायावबोद्धव्यानि | ४ | ९० | २५९ |
❦ ❧
श्रीहरिः
मन्त्राणां वर्णानुक्रमणिका
| मन्त्रप्रतीकानि | मन्त्राङ्कः | पृष्ठम् |
|---|---|---|
| अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः | १२ | ६० |
| एष सर्वेश्वरः | ६ | १८ |
| ओमित्येतदक्षरमिद ँ सर्वम् | १ | ६ |
| जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः | ३ | १० |
| जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः | ९ | ५३ |
| नान्तःप्रज्ञम् | ७ | ३५ |
| यत्र सुप्तः | ५ | १५ |
| सर्वं ह्येतद् | २ | ८ |
| सुषुप्तस्थानः | ११ | ५६ |
| सोऽयमात्मा | ८ | ५२ |
| स्वप्नस्थानस्तैजसः | १० | ५४ |
| स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः | ४ | १३ |