मुद्गल पुराण (अष्टावतार चरितम्)

[header] खं. ८ अ. ३७ | पान ८७ [/header]

भवच्चेंद्रो नरः सुद्युम्नसंज्ञितः । पूर्वसंस्कारयोगेनाश्वमेधशतकारकः ॥६०॥ स त्वं यज्ञफलं भोक्तुं जातोऽसि मघवाऽधुना । पतिष्यसि पुनर्दैव तत्र का ते गतिर्भवेत् ॥६१॥ एवमुक्त्वा महायोगी लोमशः स्वप्रभावतः । ददौ जातिस्मरत्वं तु मघ- वते महायशाः ॥६२॥ मघवा सर्वमालोक्य त्रासयुक्तो बभूव ह । प्रणम्य लोमशं सोऽपि पप्रच्छ हितकारकम् ॥६३॥ इंद्र उवाच । जन्ममृत्युहरं तात वद योगं परात् परम् । येन कामादिकं सर्वं नाशं गच्छति तत्क्षणात् ॥६४॥ लोमश उवाच । गणेशं भज भावेन ततो योगमवाप्स्यसि । ब्रह्मणां ब्रह्मरूपोऽयं सदा शांतिपरायणः ॥६५॥ इंद्र उवाच । नामरूपधरं देवं वदसे किं गणेश्वरम् । योगाकारं महाभाग वद तस्य महो महत् ॥६६॥ लोमश उवाच । योगरूपो गणेशोऽयं योगप्राप्त्यर्थ- मादरात् । नामरूपधरो जातो भक्तानां क्रीडनोत्सुकः ॥६७॥ संप्रज्ञातमयो देहो मस्तकं गजवाचकम् । असंप्रज्ञातरूपं तत्तयोर्योगे गजाननः ॥६८॥ सिद्धिभ्रांतिकरी माया बुद्धिर्भ्रांतिधरा मता । ताभ्यां क्रीडति ब्रह्मेशो जगत्सु ब्रह्मसु प्रभो ॥६९॥ खसंवेद्येन योगेन दर्शनं तस्य जायते । तेन स्वानंदवासी स कथितः शास्त्रवादिभिः ॥७०॥ गणाः समूह- रूपाश्च बाह्यांतरादियोगतः । ब्रह्माकारो गणेशानस्तेषां स्वामी प्रकीर्तितः ॥७१॥ एवमुक्त्वा महायोगी लोमशो मंत्रमा- दिशत् । षडक्षरं गणेशस्यैंद्रार्थं विधिसमन्वितम् ॥७२॥ इंद्रः प्रणम्य विप्रेशमुवाच विनयान्वितः । वद शीघ्रं गणेशस्य दर्शनं मे कथं भवेत् ॥७३॥ लोमश उवाच । दक्षिणायनरूपा सा रात्रिर्देवी दिवौकसाम् । रात्रौ कर्माधिकारो न नराणां भूनिवासिनाम् ॥७४॥ तज्ज्ञात्वा दुःखसंयुक्ता रात्रिर्ब्रह्माणमावदत् । सत्कर्मसंयुतां नाथ मां कुरुष्व पितामह ॥७५॥ ततो ब्रह्मा ददौ तस्यै मंत्रं षोडशवर्णकम् । गणेशस्य ययौ सा तं प्रणम्य वनमुत्तमम् ॥७६॥ ध्यात्वा हृदि गणाधीशं तताप तप उत्तमम् । आषाढयां पूर्णिमायां सा समारेभे ततः परम् ॥७७॥ कार्तिक्यां पूर्णिमायां तां प्रसन्नोऽभूद्गजाननः । आययौ वरदानार्थं रात्रिं भक्तिनियंत्रितः ॥७८॥ समागतं गणाध्यक्षं सा विलोक्य ननाम तम् । तुष्टाव विविधैः स्तोत्रै- र्भक्तिनम्रात्मकंधरा ॥७९॥ ततः प्रसन्नतां यातो गणेशस्तामुवाच ह । वरान् वरय रात्रे त्वं दास्यामि हृदि ते स्थितान् ॥८०॥ रात्रिरुवाच । भक्तिं ते चरणे नाथ देहि मेऽनन्यधर्मिणीम् । सत्कर्मसंयुतां मां त्वं कुरुष्व रात्र्यपि प्रभो ॥८१॥ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा तां जगाद गजाननः । भक्तिर्मदीयपादे ते भविष्यति महामते ॥८२॥ आषाढी पूर्णिमाद्यं च कार्तिकी पूर्णिमांतगम् । चातुर्मास्यं सिद्धिदं च भविष्यति सुधर्मिणाम् ॥८३॥ गाणेशपंचकं सेव्यं चातुर्मास्ये त्वदीयके । सर्वसिद्धिसमायुक्ता भवि-

खं. ८ अ. ३७ पान ८८ ष्यसि न संशयः ॥८४॥ षण्मासेषु महाभागे भव सत्कर्मसंयुता । नाना देवप्रियाऽत्यंतं सत्कर्मणः प्रतापत: ॥८५॥ विवाहादिकमेवं ते समयेन भविष्यति। अन्यन्नानाविधं कर्म देवतोषं तथाऽस्तु च ॥८६॥ चातुर्मास्यव्रतेनैव मां नराः पर्युपासते । सांवत्सरभवं पुण्यं लभंते पूर्णभावतः ॥८७॥ एवमुक्त्वाऽंतर्दधेऽसौ गणेशो भक्तवत्सलः । रात्रिस्तं प्रणि- पत्यैव हर्षयुक्ताऽभवत् सदा॥८८॥ अतस्त्वं देवराजेंद्र चातुर्मास्यव्रतं कुरु। योगयुक्तो महाभागो भविष्यसि न संशयः ॥८९॥ एवमुक्त्वा महेंद्रं तं पूजितस्तेन चागमम् । स्वस्याश्रमं गणेशानमभजं मुनिसत्तम ॥९०॥ इंद्रस्ततः समाहूय विश्वकर्माणमादरात् । जगाद तं महाभागं गच्छ त्वं स्वगृहं सुर ॥९१॥ विश्वकर्मा ययौ स्थानं स्वकीयं हर्षसंयुतः । अभजद्गणनाथं स विस्मितः सन् महामतिः ॥९२॥ इंद्रो राज्यं विनिक्षिप्य देवेषु वनगोऽभवत् । ध्यात्वा हृदि गणेशानमजपन् मंत्रमुत्तमम् ॥९३॥ चातुर्मास्यव्रतं चक्रे गाणेशे पंचके रतः । तेन व्रतप्रभावेण योगयुक्तो बभूव ह ॥९४॥ चित्तमोहं परित्यज्य स चिंतामणितन्मयः । भूत्वा स्वगृहमागत्य चकार राज्यमुत्तमम् ॥९५॥ निःस्पृहः सर्वभोगेषु सदा विघ्नेशतत्परः । बभूव राज्यसंस्थोऽपि महेंद्रः परमार्थवित् ॥९६॥ नित्यव्रतं चकारासौ महेंद्रो भक्तिसंयुतः । चातुर्मास्य- भवं विप्र सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥९७॥ भुक्त्वा मन्वंतरस्थं स्वराज्यं निहतकंटकम् । अंते स्वानंदगो भूत्वा ब्रह्मभूतो बभूव ह ॥९८॥ जाजलिरुवाच । देवाः कर्मफलं भुक्त्वा पतंति भूमिमंडले । स्वर्गेषु यत् कृतं कर्म फलहीनं मतं बुधैः ॥९९॥ इंद्रः कथं महाभाग चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् । फलं प्राप्य गणेशानं ययावंते वद प्रभो ॥१००॥ लोमश उवाच । त्वयोक्तं जाजले वाक्यं तदेव सर्वसंमतम् । स्वर्गभूमौ कृतं कर्म निष्फलं जायते सदा ॥१॥ पृथिव्यां भारते खंडे समागत्य महामुने । देवाः कुर्वंति कर्माणि तानि सत्फलकानि तु ॥२॥ कर्मभूमौ कृतं कर्म देवैर्वा दानवैर्नरैः । जंतुभिर्विविधैः सर्वैः सफलं संभवेत् सदा ॥३॥ अतो व्रतं मुख्यतमं कुरु विघ्नेशतत्परः । चातुर्मास्यभवं चित्रं गाणेशपंचके रतः ॥४॥ गणेशकृपया सर्वं ज्ञास्यसि नात्र संशयः । अंते तल्लीनतां विप्र गमिष्यसि विशेषतः ॥५॥ जाजलिस्तं प्रणम्याऽऽदौ लोमशं गुरुमुख्यकम् । जगाम स्वाश्रमं त्यक्त्वा बल्लालेशं महामतिः ॥६॥ तत्र गत्वा व्रतं मुख्यं चकार भक्तिसंयुतः । चातुर्मास्ये यथाशास्त्रयुक्तं पयः प्रभक्षयन् ॥७॥ समाप्ते तद्व्रते सद्यः प्रसन्नो गणनायकः । आययौ जाजलिं विप्रं वरदो भक्तवत्सलः ॥८॥ तमागतं समालोक्य जाजलिः प्रणनाम ह । पूज्य नम्य प्रतुष्टाव कृत्वा करपुटं प्रभुम् ॥९॥ जाजलिरुवाच । नमस्ते ब्रह्मनाथाय

खं. ८ अ. ३७ पान ८९ बल्लालेशस्वरूपिणे । बल्लालवरदात्रे ते गणेशाय नमो नमः ॥११०॥ विघ्नेशाय महाविघ्ननाशनाय परात्मने । भक्तानां भक्तनाथाय भक्तानां विघ्नकारिणे ॥११॥ परात्परतरायैव सगुणाय चतुर्भुज । निर्गुणाय तयोर्योगे हेरंबाय नमो नमः ॥१२॥ वक्रतुंडाय देवायैकदंताय महोदर । लंबोदराय सर्वेषां मात्रे पित्रे नमो नमः ॥१३॥ स्वानंदवासिने तुभ्यं सदा स्वानंदभोगिने । नानामायाप्रचालाय मायिकाय नमो नमः ॥१४॥ सिद्धिबुद्धिपते तुभ्यं सिद्धिबुद्धिमयाय ते । अमेयशक्तये चैव शक्तिहीनाय ते नमः ॥१५॥ देवाय दानवायैव देवदानवमर्दिने । सर्वाकाराय सर्वेभ्यो हीनाय ते नमो नमः ॥१६॥ योगानां योगनाथाय शांतीनां शांतिरूपिणे । ब्रह्मणां पतये तुभ्यं चिंतामणे नमो नमः ॥१७॥ किं स्तौमि त्वां गणाध्यक्ष यत्र वेदा विसिस्मिरे । धन्योऽहं सर्वभावैः पश्यामि त्वां योगरूपिणम् ॥१८॥ एवमुक्त्वा गणेशानं ननाम भक्तिभावतः । तमुत्थाप्य गणेशानो जगाद भक्तवत्सलः ॥१९॥ श्रीगणेश उवाच । त्वया कृतमिदं स्तोत्रं सर्वसिद्धिकरं भवेत् । पठतां शृण्वतां विप्र मयि भक्तिविवर्धनम् ॥२०॥ वरान् ब्रूहि महाभाग दास्यामि मनसीप्सितान् । तपसा भक्तिभावेन तुष्टो व्रतेन निश्चितम् ॥२१॥ जाजलिरुवाच । तव भक्तिं स्थिरां देहि गाणपत्यपदप्रदाम् । योगशांतिकरीं नाथ नान्यं याचे गजानन ॥२२॥ ओमित्युक्त्वा गणाधीशोऽन्तर्दधे मुनिसत्तम । जाजलिस्तं प्रणम्यैव हर्षयुक्तो बभूव ह ॥२३॥ एवं व्रतस्य माहात्म्यं विभांड कथितं मया । येनाहं योगिनां वंद्योऽभवं योगपरायणः ॥२४॥ तदादि वार्षिकं विप्र चातुर्मास्यभवं व्रतम् । करोमि गणप्रीतयै बल्लालेशं समाश्रितः ॥२५॥ त्वमप्येतादृशं विप्र व्रतं कुरु महाद्भुतम् । चातुर्मास्ये महायोगिवंद्यः सद्यो भविष्यसि ॥२६॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै मंत्रमष्टाक्षरं मुनिः । सविधिं गणराजस्य विभांडाय महात्मने ॥२७॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खण्डे धूम्रवर्णचरिते चातुर्मास्यमाहात्म्ये विभांडव्रतोपदेशवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥

शीर्षक (Header): खं. ८ अ. ३८ | पान ९०

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ विभांड उवाच । बल्लालेशचरित्रं मे ब्रूहि योगींद्रसत्तम । बल्लालेशः कथं नाम्ना गणेशोऽभूच्छुभप्रदः ॥१॥ केनासौ स्थापितो देवः पल्लीसामीप्यगोऽभवत् । चरित्रं वद योगीश सर्वसिद्धिकरं परम् ॥२॥ जाजलिरुवाच । सिंधुदेशे समाख्याता पल्ली नाम्नी पुरी पुरा । तत्र कल्याणनामैको वैश्यो धर्मयुतोऽभवत् ॥३॥ इंदुमती महाभागा पत्नी तस्य सुरूपिणी । तस्यां पुत्रोऽभवत्तस्माद्बल्लालो भक्तिसंयुतः ॥४॥ पुत्रस्यैकादशे नाम दिवसे स चकार ह । बल्लालो ब्राह्मणैरुक्तो भक्तिबलसमन्वितः ॥५॥ बल्लालो गणनाथस्य ध्यानयुक्तः सदाऽभवत् । क्षुधां तृषां न जानाति भक्तिभावात् स्म नित्यदा ॥६॥ माता पुत्राय स्तन्यं तु ददौ हर्षसमन्विता । कृत्वा स्मरणमत्यंतमतिविस्मितमानसा ॥७॥ न रुरोद कदा बालस्तन्यार्थं मुनिसत्तम । ततश्चचाल पद्भ्यां स जानुना वैश्यनंदनः ॥८॥ पृथिव्यां गणपं धूलिमयं कृत्वा महामतिः । धूल्योपचारकैस्तं स पूजयामास भक्तितः ॥९॥ ततः पद्भ्यां गतिं चक्रे बल्लालो गणपे रतः । अवदत् स्खलितां वाचं जय विघ्नेश आदरात् ॥१०॥ ततः किंचिद्गते काले स वयस्यैः समन्वितः । पुपूज गणनाथं तं यत्र तत्र महीतले ॥११॥ बालान् संशिक्षयामास मा खेलं कुरुत प्रियाः । नाशभूतं महाभागाः खेलं गाणेशचिह्नितम् ॥१२॥ भजध्वं गणपं नित्यं तेन सर्वं हितं भवेत् । ततस्ते तादृशं चक्रुर्गाणपत्यपरायणाः ॥१३॥ ततः काले गते किंचित्तत्र लोकभवं परम् । विघ्नं भक्तिविघाताख्यं ज्ञात्वा सोऽपि सुदुःखितः ॥१४॥ विचार्य हृदि बालैः स मुदा ग्रामसमीपगम् । पर्वतं वैश्यपुत्रोऽपि जगाम भक्तिकारणात् ॥१५॥ तत्र सुंदररूपं स पाषाणं स्थाप्य बालकैः । पुपूज वनजैः पत्रैः फलैः पुष्पैर्गजाननम् ॥१६॥ त्रिकालपूजनं कृत्वा रात्रौ स्वगृहमयायौ । भुक्त्वा सुष्वाप बल्लालो गाणपत्याग्रणीर्महान् ॥१७॥ पुनः प्रातः समुत्थाय बालकैः स जगाम ह । गणेशं भक्तिसंयुक्तस्तैः पुपूज महामुने ॥१८॥ ततो लोकाः पुरे संस्था बालान् संताड्य तान् जगुः । अभुक्त्वा नित्यमानंदात् कुत्र गच्छथ बालकाः ॥१९॥ निशायामेकभुक्तेन कथं तिष्ठथ नित्यदा। बल्लालसंगसंयुक्ता मा गच्छथ कदाचन ॥२०॥ एवं क्रोधसमायुक्ता जना नगरवासिनः । अशिक्षयन् स्वपुत्रादींस्ते तथापि वनं ययुः ॥२१॥ बल्लालसहिताः सर्वे गणेशभजने रताः । नानाछंदयुतास्तं ते गणेशमभजन् परम् ॥२२॥ ततोऽतिक्रोधसंयुक्ताः कल्याणं प्रययुः किल । जनाः श्रेष्ठं महावैश्यं जगुस्तं भयवर्जिताः ॥२३॥ नागरा ऊचुः । बल्लालो बालकान् गृह्य याति नित्यं वनांतरम् । उपोषण- समायुक्तान् रात्रावागच्छति प्रभो ॥२४॥ कृशा नो बालकाः सर्वे कृतास्तेन दुरात्मना । अद्य श्वो वा मरिष्यंति स्वसुतं

शिक्षयाऽधुना ॥२५॥ नानाप्रयत्नवंतोऽपि वयं सर्वे महामते । ताडयामः सुतान् गृह्य तथापि त्वत्सुते रताः ॥२६॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा कल्याणः क्रोधसंयुतः । विसृज्य तान् ययौ शीघ्रं वने हंतुं सुतं शुभम् ॥२७॥ महांप्तं दंडमादाय क्रोधयुक्तः स्वभावतः । जगाम बालसामीप्ये ददर्श बालकान् मुने ॥२८॥ तृणकाष्ठादिभिश्चित्रं धातुभी रंजितं परम् । कृत्वा देवालयं देवं स्थाप्य पूजापरायणान् ॥२९॥ कांश्चित् प्रदक्षिणपरान् नामकीर्तनसंयुतान् । ध्याननिष्ठान् तपोनिष्ठान् पुराणवाचकान् परान् ॥३०॥ नानाछंदकरान् वैश्यो गाणेशान् परमार्थकान् । बल्लालं ध्यानसंस्थं तु गणेशस्य पुरः सुतम् ॥३१॥ ततो दंडेव देवस्य देवालयं बभंज ह । दृष्ट्वा बाला भयोद्विग्नाः पप्लुः सर्वतो दिशम् ॥३२॥ एक एव स बल्लालो न चचाल दृढाऽऽसनात् । नियमस्थो महाभक्तस्तं जग्राह पिता सुतम् ॥३३॥ दण्डेन ताडयामास बल्लालं यमसंनिभः । तस्य देहात् प्रसुस्राव रुधिरं सर्वतो द्विज ॥३४॥ तथापि स गणेशानं न मुमोच हृदि स्थितम् । सस्मार देहसंत्यागे तत्परो वैश्यजः प्रभुम् ॥३५॥ ततो देवं प्रगृह्यैव चिक्षेप गणनायकम् । दूरे पर्वतभागे स वल्लीपाशानथानयत् ॥३६॥ तैः सुतं हस्तपादेषु बबंध दृढमेव सः । ततस्तं क्रोधसंयुक्तो जगाद वैश्यजोऽधमः ॥३७॥ कल्याण उवाच । मामनादृत्य नित्यं त्वं देवपूजापरोऽसि वै । तस्येदं त्वं फलं मुख्यं भुंक्ष्व पुत्र महाद्भुतम् ॥३८॥ लोका मां लज्जया हीना वदंति त्वद्विचेष्टितम् । अयशस्कारिणं पुत्रं मारयस्व महामते ॥३९॥ त्वया पुत्रेण सर्वत्र निंदितोऽहं कृतोऽधुना । वंध्यः पुरा मुदा युक्तः सुयशा नगरेषु तु ॥४०॥ अतो देहं परित्यज्य गच्छ विघ्नेश्वरं सुत । स तं सर्वं शुभं देवः करिष्यति न संशयः ॥४१॥ एवमुक्त्वा महापापी जगाम नगरं पुनः । गृहे समागतस्तत्र विघ्नयुक्तो बभूव ह ॥४२॥ गलत्कुष्ठयुतश्चांधो बधिरः कुब्ज एव च । मूककीटसमायुक्तो बभूव सहसा मुने ॥४३॥ ततोऽतिखेदसंयुक्तो बभूव वैश्यदूषकः । पत्नी तं तादृशं दृष्ट्वा शुशोच दुःखसंयुता ॥४४॥ पप्रच्छ तं पतिं सा तु न स शुश्राव तां गिरम् । मूकत्वान्न स्वयं किंचिज्जगाद दुःखसंयुतः ॥४५॥ ततो जना जगुस्तां ते नागरा भयसंयुताः । वृत्तांतं वनसंभूतं बल्लालताडनात्मकम् ॥४६॥ ततोऽतिदुःखसंयुक्ता सा जगाम वनं जनैः । सुतं द्रष्टुं सती विप्र रुदतींदुमती परम् ॥४७॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते कल्याणदुर्गतिवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥

ख. ८ अ. ३९ | पान ९२

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ विभांडक उवाच । बल्लालस्य गतिं नाथ वद लेभे स कां पराम् । गाणपत्यो महाभागो दुःखितो मुनिसत्तम ॥१॥ जाजलिरुवाच । बल्लालो गणनांथं स सस्मार वनसंस्थितः । रक्तस्रावयुतश्चैको बद्धः पित्रा दुरात्मना ॥२॥ विघ्नारिणीम देवेश कथं तेऽभूद्गजानन । भक्तविघ्नकरो मे किं विपरीतोऽसि निश्चितम् ॥३॥ मद्भक्तिखंडनार्थं मां यदा छलयसे परम् । मया पुरा पदे नाथ देहोऽयं ते समर्पितः ॥४॥ पततु मे शरीरं तु न मुंचामि कदाचन । त्वां गणेश दया- सिंधो भक्तोऽहं भावसंयुतः ॥५॥ यदि मे सुदृढा भक्तिस्तव पादे निरंतरम् । तदा कुष्ठयुतश्चांधः पिता भवतु कुब्जकः ॥६॥ मूको बधिरतायुक्तो भवतु त्वत्प्रसादतः । अहं बंधनहीनश्च विघ्नेश ते नमो नमः ॥७॥ गजाननैकभक्तस्य बल्लालस्य मुखान्मुने । वचनं निःसृतं यावत् स तावत् तादृशोऽभवत् ॥८॥ ततो गणेश्वरः प्रीतो ब्राह्मणस्य स्वरूपधृक् । तमाययौ महा- भक्तं भक्तवचनयंत्रितः ॥९॥ बद्धं बल्लालभक्तं स ददर्श ब्राह्मणोत्तमः । तत्क्षणाच्छिथिलान्येव बंधनानि बभूविरे ॥१०॥ अंगानि क्षतहीनानि बभूवुर्मुनिसत्तम । ततः स हर्षितो मेने गणेशं द्विजरूपिणम् ॥११॥ उत्थाय तं स बल्लालः प्रणाम पुपूज ह । पुनः प्रणम्य विघ्नेशं तुष्टाव करसंपुटः ॥१२॥ बल्लाल उवाच । गणेशाय धाम्ने परेशाय तुभ्यं सदाऽऽनंदरूपाय सर्वातिगाय । अपारस्वरूपाय देवाधिदेव नमस्ते प्रभो भक्तसंरक्षकाय ॥१३॥ हेरंबाय नमस्तुभ्यं विघ्नेशाय परात्मने । ब्रह्मेशाय महायोगदात्रे शांतिमयाय ते ॥१४॥ स्वानंदवासिने तुभ्यं स्वानंदे खेलकाय ते । योगेशाय महोदाररूपधारिन्नमो नमः ॥१५॥ सदा सन्मयकायायाव्यक्तशीर्ष्णे नमो नमः । योगरूपेण सर्वत्र संस्थिताय नमो नमः ॥१६॥ सिद्धिबुद्धि- प्रदात्रे ते सिद्धिबुद्धिमयाय च । सिद्धिबुद्धिपते तुभ्यं नमस्ते गजवक्त्रिणे ॥१७॥ लंबोदराय देवाय चतुर्बाहुधराय ते । मूषकध्वजिने तुभ्यं पाशांकुशप्रधारिणे ॥१८॥ द्विजरूपधरायैव भक्तवत्सलभावतः । रक्षितुं भक्तवाक्यं तु समागताय ते नमः ॥१९॥ त्वं माता त्वं पिता नाथस्त्वं सुहृत् कुलदैवतम् । द्रव्यं विद्यादिकं मे त्वं सर्वं ते वै नमो नमः ॥२०॥ देहेन वाचा मनसा कृतान् मे सांसर्गिकान् जागृतिस्वप्नजातान् । संसुप्तितो यान् सकलापराधान् क्षमस्व हेरंब दयानिधे त्वम् ॥२१॥ एवमुक्त्वा ननर्ताऽसौ बल्लालो भक्तियंत्रितः । साश्रुनेत्रः सरोमांचो ब्राह्मणाग्रे महामुने ॥२२॥ तमुवाच गणाधीश- स्त्यक्त्वा ब्राह्मणरूपकम् । गजाननस्वरूपेण संयुक्तो भक्तमुत्तमम् ॥२३॥ श्रीगणेश उवाच । वरान् ब्रूहि महायोगिन् यांस्ते चित्तगतान् परान् । दास्यामि भक्तितुष्टोऽहं नियमेन महामते ॥२४॥ त्वया कृतमिदं स्तोत्रं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।

[Header: खं. ८ अ. ३९ | पान ९३ ] [Decoration banner]

भविष्यति नरायैव पठते शृण्वते सदा ॥२५॥ यं यमिच्छति तं तं तु दास्याम्यनेन संस्तुतः। अंते सायुज्यदं मे वै भावि स्तोत्रं विशेषतः॥२६॥ बल्लाल उवाच। तव भक्तिं स्थिरां देहि संगं मे भावितात्मनाम्। त्वयि विमुखभावानाRoleमनादरं गजानन ॥२७॥ नान्यं किंचिद् वरं याचे दासोऽहं ते विनायक। त्वदेकविलयं नित्यं मां कुरुष्व विशेषतः ॥२८॥ तथेति तमथोवाच गणेशो भक्तवत्सलः। त्वन्नामपूर्वकं नाम भविष्यत्यत्र मे परम् ॥२९॥ अत्रैवाहं सदा सर्वान् बल्लालेशो गणेश्वरः। स्थास्यामि भक्तिसंयुक्ता पालयिष्यामि योगिनः ॥३०॥ एवमुक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ गणेशो ब्रह्मनायकः। तत्र देवालयं चित्रं बभूव तत्क्षणात् मुने ॥३१॥ बल्लालेशयुतं रम्यं दृष्ट्वा बल्लालवैश्यकः। विस्मितस्तं प्रणम्याऽऽदौ पूजार्थं संदधे मनः ॥३२॥ तत्र पूजोपचाराश्च पतिता वै समंततः। बल्लालस्य ततस्तं तैः पूजयामास वैश्यजः ॥३३॥ नियमं नित्यजं पूर्णं कृत्वा ध्यानपरो- ऽभवत्। तत उत्थाय हर्षेण ननाम गणनायकम् ॥३४॥ दिव्यज्ञानयुतः सद्यो बभूव परमाद्भुतः। स्वपरभ्रांतिहीनः स बल्लालो गणपप्रियः ॥३५॥ ततो माता समायाता लोकैस्तं सा ददर्श ह। विस्मिता निर्व्रणं दृष्ट्वा मुक्तं देवालये स्थितम् ॥३६॥ वृत्तांतं तन्मुखाच्छ्रुत्वा स तां पुनरुवाच ह। गणेशद्वेषिणं तातं न पश्यामि कदाचन ॥३७॥ नाना जन्मसु मे माता पिता नानाविधोऽभवत्। तेषु केषां धराम्येवाभिमानं तारणात्मकम् ॥३८॥ गच्छ त्वं स्वगृहं नाहं पुत्रो दुष्टस्य निश्चितम्। येन देवालयं भग्नं स देवं भक्तिखंडने ॥३९॥ श्रुत्वा सा शोकसंयुक्ता स्वस्थानं तत आययौ। बल्लालस्तत्र विघ्नेशमभजत् हर्षसंयुतः ॥४०॥ तत्राकस्मात् समायातं ज्योतीरूपं विमानकम्। तेन बल्लालवैश्यस्तु जगाम गणनायकम् ॥४१॥ विभांड उवाच। कर्मणा यंत्रिता लोकाः शुभाशुभपरायणाः। शुभाशुभे प्रकुर्वंति कर्मणा प्रेरिता पुनः ॥४२॥ तत्र योगी स बल्लालः स्वपरभ्रमवर्जितः। कथं कल्याणवैश्यं तं द्वेषिणं प्रददर्श ह ॥४३॥ जाजलिरुवाच। योगिषु गणनाधस्य भक्ताः श्रेष्ठा मता बुधैः। तेषु बल्लालवैश्योऽयं भक्तराजोऽभवत्परः ॥४४॥ गणेशभजने सक्ताः पूज्या मान्या निरंतरम्। भक्तैस्तद्विपरीतास्ते त्याज्या वैरिसमानकाः ॥४५॥ अतो बल्लालवैश्यस्तु पितरं पूज्यमंजसा। गणेशार्थं गणेशस्य निंदकं समभर्त्सयत् ॥४६॥ विभांडक उवाच। कुले यस्य महायोगिन् गाणपत्यो भवेत् कदा। तस्य वंशभुवः कोटिकुलस्योद्धारकारकः ॥४७॥ अयं कल्याणवैश्यस्य पुत्रः स्वानंदगोऽभवत्। तदपि तस्य जनको माता भूमौ स्थितौ कथम् ॥४८॥ अंते तयोर्गतिश्चात्र कीदृशी संबभूव ह। कथां श्रुत्वा महाचित्रामाश्चर्यं मे हृदि स्थितम् ॥४९॥ जाजलिरुवाच। गाणपत्यः कुले जातः कुलोद्धारार्थमादरात्।

[Decoration banner]

यत्नं करोति चेद्विप्र तदा तस्य गतिर्भवेत् ॥५०॥ अथवा गणनाथं स तदा गच्छेन् महामुने । उद्धारं कुलजानां वै भवेत् सद्यो न संशयः ॥५१॥ बल्लालशापरक्षार्थं गणेशस्तस्य भावगः । अन्यजन्मनि चोद्धारं चकार स तयोः पुनः ॥५२॥ इदं बल्लालमाहात्म्यं कथितं ते समासतः । सर्वसिद्धिप्रदं पूर्णं शृण्वते पठते भवेत् ॥५३॥ न बले सदृशो येषां बल्हालास्ते प्रकीर्तिताः । तेषां स्वामी गणाधीशो बल्हालेश इति स्मृतः ॥५४॥ त्वमपि व्रतमुख्यं तत् कुरुष्व भक्तिसंयुतः । चातुर्मास्य- भवं चित्रं बल्हालेशपरायणः ॥५५॥ तेन योगयुतः पूर्णः प्रसादेन भविष्यसि । बल्हालेशस्य विप्रेश नात्र कार्या विचारणा ॥५६॥ बल्हालेश्वरमाहात्म्यं यः शृणोति नरोत्तमः । पठति स महाभोगान् भुक्त्वा ब्रह्ममयो भवेत् ॥५७॥

॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते चातुर्मास्यमाहात्म्ये बल्हालेश्वरवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सूत उवाच । जाजलिस्तं विभांडं स ततो ददौ महामनुम् । पंचाक्षरं गणेशस्य विधियुक्तं विधान- वित् ॥१॥ मंत्रं प्राप्य महाभागो जाजलेराश्रमे स्थितः । बल्हालेशं समभ्यर्च्य व्रतं चकार भक्तितः ॥२॥ गणेशपंचकं कृत्वा ध्याननिष्ठो बभूव ह । कार्तिकायां पूर्णिमायां तु ययौ बल्हालनायकः ॥३॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय विभांडः प्रणतो- ऽभवत् । पूज्य तुष्टाव विघ्नेशं नानास्तोत्रैः सुहर्षितः ॥४॥ ततः प्रसन्नतां यातो बल्हालेशो महामुने । योगशांतियुतं विप्रं कृत्वाऽंतर्धानगोऽभवत् ॥५॥ तदादिगाणपत्यश्च विभांडः प्रबभूव ह । बल्हालेशपरो भूत्वा चचार मनसेरितः ॥६॥ विभांडक उवाच । कृत्वैवं योगशांतिस्थोऽभवं सर्वैः सुवंदितः । बृहदश्व कुरुष्व त्वं व्रतं गाणेश्वरं परम् ॥७॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै मुनिर्मंत्रं दशाक्षरम् । गणेशस्य महायोगी विधियुक्तं महामुने ॥८॥ तं प्रणम्य ययौ स्थानं स्वकीयं बृहदश्वकः । चातुर्मास्यव्रतं चक्रे गाणेशपंचके रतः ॥९॥ बृहदश्वाय विघ्नेशो ददौ योगं सुशांतिदम् । गणेश्वरं सोऽपि नित्यमभजद्भक्ति- संयुतः ॥१०॥ अन्यां च शृणु विप्रेश चातुर्मास्यभवां कथाम् । विभांडस्य च वीर्यं यत् पतितं भूममंडले ॥११॥ तद्दृष्ट्वा

[header] खं. ८ अ. ४० पान ९५ [/header]

च वने संस्था हरिणी तृणसंयुतम् । अमोघं तत्क्षणात् साऽभूद्गर्भयुक्ता महामुने ॥१२॥ तस्यां पुत्रोऽभवत् साक्षाद्ब्रह्म- तेजोयुतः परः । ललाटे शृंगधारी स ऋष्यशृंगस्ततः स्मृतः ॥१३॥ नारदेनाभ्यनुज्ञातो विभांडस्तं समानयत् । स्वाश्रमे सर्वसंस्कारान् कारयामास विप्रपैः ॥१४॥ कदा तमृष्यशृंगं स लोमपादो नृपोत्तमः । अप्सरोभिः समाहृत्य स्वपुरे त्वानयन्मुनिम् ॥१५॥ अनावृष्टिभवं दुःखं जनानां वीक्ष्य भूमिपः । स्वात्मजां प्रददौ तस्मै शांतां गुणयुतां पराम् ॥१६॥ सद्यो वृष्टिः समुत्पन्ना जनानां दुःखनाशिनी । शांतया विप्रपो रेमे हर्षनिर्भरमानसः ॥१७॥ कदा स्वपितरं विप्रो भार्यया प्रजगाम ह । नत्वा विभांडं तत्रैव संस्थितः सेवनोत्सुकः ॥१८॥ विनयेन समायुक्तं पुत्रं दृष्ट्वा तपोयुतम् । जगाद तं महायोगी विभांडः प्रेमसंयुतः ॥१९॥ विभांड उवाच । ब्रह्मणि ब्रह्मभूतो यो ब्राह्मणः परिकीर्तितः । अतस्त्वं पुत्र भावेन भव ब्राह्मण उत्तमः ॥२०॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै मंत्रं गणपतेः शुभम् । सविधिं तं नमस्कृत्य पुत्रत्वं साधयत् परम् ॥२१॥ शांतया भार्यया सार्धं चातुर्मास्यव्रते रतः । गाणेशपंचकं सेव्य ध्याननिष्ठो बभूव ह ॥२२॥ नित्यं योगपरो भूत्वा प्रार्थयद्गणनायकम् । कुरु योगींद्रवंद्यं मां सभार्यं गणनायक ॥२३॥ व्रतमात्रेण संतुष्टो ध्यानेन तपसा प्रभुः । ददौ योगं गणाधीश ऋष्यशृंगाय धीमते ॥२४॥ ततः स भार्यया सार्धं गाणपत्यो बभूव ह । शांतियुक्तः स्वभावेना- ऽभजद्विघ्नेश्वरं मुदा ॥२५॥ एतस्मिन्नंतरे तत्र लोमपादो नृपोत्तमः । आययौ प्रार्थयामास विभांडं प्रीतिसंयुतः ॥२६॥ ऋष्यशृंगं सुतायुक्तं प्रार्थयित्वा समानयत् । स्वपुरे तं समास्थाप्य तदाज्ञावशगोऽभवत् ॥२७॥ नित्यं सोऽपि गणाधीश- मभजन्नृपनायकः । उपदिष्टः स्वजामात्रा चातुर्मास्यपरायणः ॥२८॥ अंते जगाम विघ्नेशं राजा धर्मभृतां वरः । एवं नाना जना विप्र व्रतेन सिद्धिमाययुः ॥२९॥ तत्र तेऽहं कति ब्रूयां वक्तुं शक्तो न सर्वदा । चातुर्मास्यसमं मुख्यं व्रतं नैव विनिश्चितम् ॥३०॥ एकः कैवर्तकः कोऽपि नाम्ना नादकरः स्मृतः । स कदाचित् द्विजान् दृष्ट्वा प्रणतोऽभून् महामुने ॥३१॥ चातुर्मास्यव्रते संस्थान् दृष्ट्वा पप्रच्छ भक्तितः । कीदृशं व्रतमुख्यं मे ब्रूत विप्रेंद्रमुख्यकाः ॥३२॥ ततस्ते विनतं दृष्ट्वा कथयामासुरादरात् । व्रतं गाणेश्वरं मुख्यं सविधि मुनिसत्तम ॥३३॥ श्रुत्वाऽऽनम्य स तान् विप्रान् ययौ स्वगृहमादरात् । चातुर्मास्यव्रते स्नात्वा चक्रे गणेशदर्शनम् ॥३४॥ भजनं घटिकामात्रं ततः स कार्यकारकः । बभूव निंदयन् देहं गणेशे भक्तिवर्जितम् ॥३५॥ ततः कदाचिन् मार्गस्थं कार्यार्थं वनगोचरम् । तत्र तं भक्षितुं याता वनस्था दश राक्षसाः ॥३६॥

खं. ८ अ. ४० पान ९६ स गणेशं भयोद्विग्नः सस्मार हृदि सर्वपम्। राक्षसास्तस्य सान्निध्यमाजग्मुर्भक्षणार्थिनः ॥३७॥ दृष्ट्वा स जलमादाय गणेशाय नमो इति। मंत्रमुच्चार्य तान् दुष्टान् सिषेच भयसंकुलः ॥३८॥ गणेशनाममंत्रेण मंत्रितेन जलेन ते। स्पृष्टा जातिस्मरा जाता रुरुदुस्तं प्रणम्य तु ॥३९॥ ऊचुः प्रांजलयो भूत्वा नादकरं महामुने। राक्षसा दुःखसंयुक्तास्तं प्रणम्य दयायुतम् ॥४०॥ राक्षसा ऊचुः। वयं ब्राह्मणजातिस्था पूर्वजन्मनि शृङ्गज। तत्राचारविहीनाश्चाभवाम स्म निरंतरम् ॥४१॥ यथेच्छं विषये सक्ता मृता यमगृहे गताः। यमेन विविधेष्वेव निक्षिप्ता नरकेषु च ॥४२॥ भुक्त्वा पापभवं दुःखं राक्षसा मानदायक। जाताः क्षुधासमाविष्टा भ्रमामो यत्र तत्र तु ॥४३॥ दैवयोगेन ते साधो दर्शनं भाग्यगौरवात्। प्राप्तं ते जलपातेन वयं जातिस्मराः कृताः ॥४४॥ अधुना तारयास्मां स्त्वं शरणं त्वां समागतान्। देहि पुण्यं महाभाग गणेश- कीर्तने भवम् ॥४५॥ एवं तेषां नादकरो वचः श्रुत्वा दयायुतः। ज्ञात्वा माहात्म्यमुख्यं तानुवाच नामसंभवम् ॥४६॥ नादकर उवाच । गणेशकीर्तनस्यैव पुण्यं वक्तुं न शक्यते। कथितं गुरुभिः पूर्वं ब्राह्मणैस्तत्त्वकोविदैः ॥४७॥ अतो राक्षसजातिस्था वचः शृणुत मे हितम्। चातुर्मास्ये मया नित्यं कीर्तनं क्रियते परम् ॥४८॥ एकनाम्नो भवं पुण्यं दास्यामि दयया युतः। चातुर्मास्ये कृतस्यापि कीर्तनस्य न संशयः ॥४९॥ तेन बंधनहीनाश्च भविष्यथ विचक्षणाः। एवमुक्त्वा ददौ तेभ्यः पुण्यं नामैकसंभवम् ॥५०॥ दत्ते पुण्ये समायातास्तत्र गाणेशदूतकाः। तान् गृह्य निजलोकं तेऽभवन् गता महामुने ॥५१॥ गणेश्वरं तत्र दृष्ट्वा ब्रह्मभूता बभूविरे। एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथने नैव शक्यते ॥५२॥ चातुर्मास्यभवं चित्रं चरितं कथितं मया। संक्षेपेण महाविप्र भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥५३॥ शृणुयाच्छ्रावयेद्यस्तु पठेद्भावसमन्वितः। सोऽपि व्रतफलं लब्ध्वा मनसेप्सितमाप्नुयात् ॥५४॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते चातुर्मास्यव्रतमाहात्म्यनिरूपणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

खं. ८ अ. ४१ | पान ९७ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ शौनक उवाच । गणेशनाममाहात्म्यं वद मे करुणानिधे । एकनामभवेनैव पुण्येन दश चोद्धृताः ॥१॥ सूत उवाच । गणेशनाममाहात्म्यं कथितुं कोऽर्हति प्रभो । अपारं वेदवादेषु कथितं वेदवादिभिः ॥२॥ अत्रेतिहासकं वक्ष्ये सर्वसिद्धिप्रदं परम् । श्रवणात् पठनाच्चापि नरेभ्यो नात्र संशयः ॥३॥ जरत्कारुरिति ख्यातो ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तमः । अपारतपसा युक्तः शापानुग्रहकारकः ॥४॥ तमाययौ महाभागः पुत्रस्तस्य महात्मनः । आस्तिकः पुण्यशीलश्च प्रणनाम कृतांजलिः ॥५॥ सेवायामुत्सुकस्तत्रोवास हर्षसमन्वितः । योगींद्रं पितरं सोऽपि कदा जगाद विप्रप ॥६॥ आस्तिक उवाच । जनमेजययज्ञेऽहं रक्षित्वा पन्नगोत्तमान् । समायातो महाभाग वंदनार्थं पदस्य ते ॥७॥ तत्र सर्पगणानग्नौ मृतांश्च भृशपीडितान् । तान् दृष्ट्वा त्राससंयुक्तोऽभवं परमपावन ॥८॥ संसारं दुःखदं वीक्ष्य तं नेच्छामि महामुने । अतः सुशांतिदं मार्गं वद योगप्रदायकम् ॥९॥ एवं पुत्रवचः श्रुत्वा हर्षयुक्तो महामुनिः । जरत्कारुर्जगादेदं वचनं योगभावितम् ॥१०॥ जरत्कारुरुवाच । ब्रह्मज्ञानं विना पुत्र शांतिर्नैव प्रलभ्यते । नानाब्रह्मसु संस्थैश्चान्नप्राणादिषु मानद ॥११॥ शांतिभ्यः शांतिदं पूर्णं ब्रह्म वेदप्रकाशकम् । ब्रह्मणस्पतिसंज्ञं तं भजस्व विधिसंयुतः ॥१२॥ श्रुत्वा विप्रस्तमास्तीको जगाद तपसा युतः । कथं गणेश्वरं तात श्रेष्ठं वेदा ब्रुवंति वै ॥१३॥ नामरूपधरो भूत्वा ब्रह्मणस्पतिवाचकः । कथं बभूव देवेशो वद तस्य स्वरूपकम् ॥१४॥ जरत्कारुरुवाच । समूहे गणधातुश्च समूहा ब्रह्मरूपिणः । बाह्यांतरैकभावाख्यास्तेषां स्वामी गणेश्वरः ॥१५॥ संप्रज्ञातमयो देहोऽसंप्रज्ञातमयं शिरः । गजरूपं तयोर्योगे देहधारी गजाननः ॥१६॥ अज्ञानसंयुतान्यादौ भूतानि विविधानि तु । तेभ्यो ज्ञानप्रदानार्थं देहधारी बभूव ह ॥१७॥ स्वसंवेद्येन योगेन दर्शनं तस्य जायते । योगिनां तेन विघ्नेशो निजलोकनिवासकृत् ॥१८॥ सिद्धिरीश्वररूपा सा भ्रांतिदा सततं मता । बुद्धिर्भ्रांतिधरा प्रोक्ता पंचचित्तस्वरूपिणी ॥१९॥ तयोः स्वामी गणाधीशः खेलते चित्तसिद्धिगः । मायाभ्यां योगरूपोऽयं तदाकारः परात्परः ॥२०॥ अत्र ते कथयिष्यामि पुरातनं महाद्भुतम् । इतिहास सम्प्रयुक्तम् ॥२१॥ त्वां मातुर्जठरे संस्थं प्रत्यज्याहं तु निर्गतः । योगार्थं योगनिपुणं कौंडिण्यं संगतोऽभवम् ॥२२॥ स्थावरे नगरे सोऽपि गाणपत्याग्रणीर्महान् । चिंतामणिं गणेशानमभजद् दूर्वया सदा ॥२३॥ मां दृष्ट्वा हर्षसंयुक्तो जगाद स्वागतं मुने । जरत्कारो निषीद त्वं तापसोग्र महामते ॥२४॥ एवमाभाष्य मां विप्रः कृत्वाऽऽतिथ्यं यथाविधि । पप्रच्छ किं महाविप्र वदेच्छसि शुभप्रदम् ॥२५॥ कौंडिण्यस्य वचः श्रुत्वा हर्षितोऽहं

तमब्रुवम्। तात भ्रमणसंयुक्तो भ्रमामि पृथिवीतले ॥२६॥ नानातपोयुतो नाथ न शांतिमलभं कदा । तवाश्रममतो यातो वद शांतिं सुशांतिद ॥२७॥ कौंडिण्य उवाच । गणेशं भज भावेन तदा शांतिमवाप्स्यसि । नान्यथा त्वं जरत्कारो भ्रमयुक्तो भविष्यसि ॥२८॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुनस्तमहमब्रुवम् । नामरूपधरं देवं कथं वदसि शांतिदम् ॥२९॥ ततो मामब्रवीत् सोऽपि दयायुक्तः स्वभावतः । शृणु पुरा भवं चित्रमितिहासं वदाम्यहम् ॥३०॥ अहं योगार्थमत्यंतमक्लिष्टयं तपसा युतः । नाविंदं तं ततो देवं ब्रह्माणं संगतोऽभवम् ॥३१॥ तं प्रणम्य महाभागं योगशांतिप्रदायकम् । अहं योगार्थमत्यंतमक्लिष्टयं तपसा युतः ॥३२॥ ब्रह्मोवाच । गणेशं भज भावेन ततः शांतिमवाप्स्यसि । गच्छ स्थावरसंज्ञे त्वं पुरे चिंतामणिं भज ॥३३॥ चंचलं चित्तमाख्यातं स्थिरं यत्र बभूव ह । तेन स्थावरसंज्ञं तत् क्षेत्रं नाम्ना मया कृतम् ॥३४॥ पंचचित्तप्रकाशो मे तत्र चिंतामणिः प्रभुः । स्थापितोऽभून् मया पूर्वं साक्षाच्छांतिप्रदायकः ॥३५॥ सृष्ट्यादौ तपसा तत्र मया संराधितोऽभवत् । तस्य वरप्रभावेण योगिवंद्योऽभवं मुदा ॥३६॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुनस्तमहमब्रुवम् । नामरूपधरो नाथ शांतिदः कथमंजसा ॥३७॥ ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा हर्षयुक्तेन चेतसा । गणानां पतिभावेन स्थितोऽयं नामधारकः ॥३८॥ देहो जगन्मयस्तस्य गजारुढ्यं ब्रह्म मस्तकम् । तयोर्योगे स्वरूपस्थो बभूव भक्तकारणात् ॥३९॥ स्वानंदो नगरं यस्य सिद्धिर्बुद्धिः प्रिये मते । लक्षलाभौ सुतौ प्रोक्तौ मूषको वाहनं तथा ॥४०॥ एवं नानाविधानीह ब्रह्माकाराणि तस्य वै । सुहृदश्च ततः प्रोक्तो वेदेषु ब्रह्मणस्पतिः ॥४१॥ मायामोहयुतान्यादौ विश्वानि मुनिसत्तम । ब्रह्माणि योगदानार्थं तेभ्यो देहधरोऽभवत् ॥४२॥ स्वेच्छया देहधारी स स्वेच्छया मायया युतः । स्वेच्छया योगरूपोऽयं विनायकस्ततः स्मृतः ॥४३॥ नास्थिचर्मादिसंयुक्तो देहस्तस्य महात्मनः । तद्वर्जितो वै विप्रेश योगदेहधरोऽभवत् ॥४४॥ अत्र ते कथयिष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृशुंडिनोऽमर्षीणां संवादसंभवं महान् ॥४५॥ ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते कौंडिण्यब्रह्मसमागमो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का संपूर्ण देवनागरी प्रतिलेखन (Line-by-Line Transcription) दिया गया है:

खं. ८ अ. ४२ पान ९९ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ कौंडिण्य उवाच । अहो गणेशमाहात्म्यमद्भुतं संश्रुतं मया । भृशुंडिनो वद त्वत्तो देवर्षीणां वचो मिथः ॥१॥ ब्रह्मोवाच । एकदा मुनयः सर्वे ते विचार्य परस्परम् । समाययुर्विधातारं संशयस्यापनुत्तये ॥२॥ प्रणम्य लोकधातारं जगुः सर्वे सुहर्षिताः । मुनयः कश्यपाद्या मां देवेंद्रैर्मुनिमुख्यकैः ॥३॥ देवर्षय ऊचुः । सर्वपूज्यो गणेशोऽयं सर्वादिपूज्य एव सः । नामरूपधरो नित्यो ब्रह्मणस्पतिवाचकः ॥४॥ वेदेषु कथितं ब्रह्मन् ब्रह्म ब्रह्मैव केवलम् । तत्र सागुण्यनैर्गुण्यं विद्यते न कदाचन ॥५॥ देहधारी गणेशानो वेदेषु ब्रह्मणस्पतिः । अतः संशयसंयुक्ताः प्रष्टुं त्वां समुपागताः ॥६॥ त्वं साक्षा- द्योगिवंद्यश्च सर्वेषां प्रपितामहः । छिंधि संशयकं नाथानुभवेन तदात्मना ॥७॥ ब्रह्मोवाच । तेषां वचनमाकर्ण्य ब्रह्मा चिंतातुरो- ऽभवम् । न किंचिदवदं तत्र मोहयुक्तोऽहमंजसा ॥८॥ सर्वैस्तैः संयुतो वेधा अगमं केशवं पुरा । तं प्रणम्य महाभागा ह्यपृच्छत् संशयं परम् ॥९॥ विष्णुः खेदसमायुक्तो लेभे नैव तदुत्तरम् । तैः सार्धं शंकरं सोऽपि जगाम ज्ञानसिद्धये ॥१०॥ प्रणम्य गिरिजानाथं जगाद संशयं परम् । तच्छ्रुत्वा शंकरस्तत्र निश्चयं कर्तुमक्षमः ॥११॥ शिवस्तान् प्रत्युवाचेदं वचनं सुखदायकम् । भृशुंडिनं च स्वगुरुं चित्ते स्मृत्वा गणेश्वरम् ॥१२॥ श्रीशिव उवाच । आदिमध्यावसानेषु भृशुंडी मुनिपुंगवः । तिष्ठति सर्वभावज्ञो गुरुर्नो हितकारकः ॥१३॥ गणेशनाममाहात्म्यं संपूर्ण कथयिष्यति । जानाति नात्र संदेहो नाम्ना सिद्धेश्वरोऽभवत् ॥१४॥ ततस्तेन समायुक्ता जग्मुर्देवर्षयो मुने । भृशुंडिनं महाभागममलाश्रमसंस्थितम् ॥१५॥ तं प्रणम्य महात्मानं स्थिताः सर्वे सुरर्षयः । स तान् पूज्य जगादेदं वचनं हितकारकम् ॥१६॥ भृशुंड्युवाच । धन्यं मे जन्मकर्मादि येन वो दर्शनं महत् । प्राप्तं वदत वाक्यं मां किमर्थमागताः पराः ॥१७॥ साक्षाद्गणपतेः सर्वे विभूतिपदधारकाः । यूयं गणेश सामान्याः पावनार्थं समागताः ॥१८॥ भृशुंडिवचनं श्रुत्वा जगाद शंकरो वचः । प्रणम्य तं महाभागं योगींद्राणां गुरो- र्गुरुम् ॥१९॥ श्रीशंकर उवाच । गणेशस्य महत्तत्त्वं परिपूर्णं महामते । त्वं जानासि न संदेहः साक्षाच्छुंडाधरो भवान् ॥२०॥ अतः संशयसंयुक्ता वयं सर्वे समागताः । तं तेऽहं शृणु वक्ष्यामि भ्रांतिदायकमृत्तमम् ॥२१॥ नामरूपधरो नित्यः कथं विघ्नेश्वरोऽभवत् । ब्रह्मणस्पतिसंज्ञस्तु वेदवादेषु योगिप ॥२२॥ तेषां वचनमाकर्ण्य तान् जगाद महामुनिः । भृशुंडी सर्वसारज्ञो गाणपत्याग्रणीर्महान् ॥२३॥ भृशुंड्युवाच । गः शक्तिः सूर्य अः प्रोक्तो णो विष्णुरः शिवः स्मृतः । तेषां स्वामी गणेशानस्तेनाऽयं ब्रह्मणस्पतिः ॥२४॥ गणाः समूहवाच्याश्च बाह्यांतरैकभावतः । तेषां स्वामी गणेशानस्तेनायं ब्रह्मणस्पतिः

॥२५॥ गो बोध अविबोधस्थो णः स्वानंदो निवृत्तिकृत् । तेषां स्वामी गणेशानस्तेनाऽयं ब्रह्मणस्पतिः ॥२६॥ विश्वानि ग प्रसूतानि ब्रह्माणि ण गतानि तु । तेषां स्वामी गणेशानस्तेनाऽयं ब्रह्मणस्पतिः ॥२७॥ एवं नानार्थसंयुक्तं नाम तस्य महा- त्मनः । तेष्वर्थान् देवविप्राद्याः कति ब्रूयां न शक्यते ॥२८॥ चित्तरूपा महामाया पंचधा परिकीर्तिता । सा बुद्धिश्चांतिदा तत्र सिद्धिर्माया परा स्मृता ॥२९॥ ताभ्यां नानाविधान्यादौ चकार खेलनार्थतः । विश्वानि मोहयुक्तानि ब्रह्माणि ब्रह्मण- स्पतिः ॥३०॥ तेषां मोहविनाशार्थं योगदानार्थमादरात् । नामरूपधरो जातो गणेशो गणवल्लभः ॥३१॥ अर्थसत्तासमायुक्तं नाम तस्य सुरर्षयः । कथं नाशविनाशादि भेदास्तत्र भवंत्यतः ॥३२॥ अथ रूपं प्रवक्ष्यामि गणेशस्य सुखप्रदम् । येन संशयहीनास्तं भजिष्यथ निरंतरम् ॥३३॥ समष्टिव्यष्टिरूपाख्ये कुंभस्थले महात्मनः । त्रयी त्रिनेत्ररूपा तु शुंडा तुरीय- वाचका ॥३४॥ धर्माधर्मौ गणेशस्याधरौ बिंदुर्गलाकृतिः । देही दंतः सदैकस्तु बोधो जठरवाचकः ॥३५॥ सांख्यं कर्णात्मकं तस्य हस्ताश्च त्वर्थवाचकाः । मायामायिकरूपौ वै पादौ गणपतेः स्मृतौ ॥३६॥ एषां संयोगरूपाख्यो देहस्तस्य सुरर्षयः । स्वसंवेद्यात्मकः प्रोक्तो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥३७॥ अभिमानेन शून्यत्वादेषामयोगवाचकः । देहो देहधरस्याऽपि गणेशस्य विचक्षणाः ॥३८॥ संयोगायोगयोर्योगे देहधारी गजाननः । बभूव योगदानार्थं जगद्ध्यो ब्रह्मभ्यः पर ॥३९॥ विश्वं कंठादधस्तस्य शिरो ब्रह्म गजात्मकम् । तयोर्योगे गणेशानो देहधारी बभूव च ॥४०॥ एवं नानार्थभावेन ध्यायंत्ये योगिनो- ऽमलाः । देहं गणपतेः प्राज्ञा मायामोहविवर्जिताः ॥४१॥ शब्दार्थसत्तया युक्तं वपुस्तस्य विराजति । नाशानाशादिभावैश्च वर्जितं तन्मयं तथा ॥४२॥ एतत् सर्वं समाख्यातं नामरूपरहस्यकम् । गणेशस्य महाभागा यथा मुद्गलभाषितम् ॥४३॥ गणेशेति सकृज्जप्त्वा ब्रह्मभूतो भवेन्नरः । द्विवारं चेद्गणेशानः तस्यर्णी नाऽत्र संशयः ॥४४॥ गणेशेति सकृज्जप्त्वा यस्तिष्ठति नरोत्तमः । जगद्ब्रह्मयुतस्तेन संस्मृतो गणनायकः ॥४५॥ अतो गणेशनाम्नश्च स्मरणं न करोति यः । स दुरात्मा परित्याज्य- श्चांडालानां शिरोमणिः ॥४६॥ गणेशमननं कृत्वा नरस्तिष्ठति यो भुवि । तेन नानाविधं विश्वं ब्रह्म संनमितं भवेत् ॥४७॥ गणेशरूपं संध्याने धृतं येन महात्मना । जगद्ब्रह्मयुतो योगो ध्यातस्तेन न संशयः ॥४८॥ गणेशमूर्तिरूपं तु दृष्टं येन सुरर्षयः । नानाब्रह्म तथा विश्वं दृष्टं सोऽपि गजाननः ॥४९॥ अनंतानि महाभागा विश्वानि ब्रह्मकाणि तु । तेषां तु पूजनं केन भवेदानंत्यभावतः ॥५०॥ ततः सुलभभावार्थं तेषां योगमयः प्रभुः । नामरूपधरो हुंढिर्बभूव भक्तिलालसः ॥५१॥

खं. ८ अ. ४२ पान १०१ ❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖ तस्य पूजादिभावेन पूजितं सर्वमंजसा । जगद्ब्रह्म न संदेहो विविधं शांतिरूपकम् ॥५२॥ इदं सर्वं समाख्यातं रहस्यं गणपस्य च । नामरूपात्मकं पूर्णं संक्षेपेण सुरर्षयः ॥५३॥ भजध्वं तं विशेषेण सर्वसंशयवर्जिताः । तेनैव कृतकृत्याश्च भविष्यथ सुरर्षयः ॥५४॥ एवमुक्त्वा महायोगी विरराम महामुने । भृशुंडी सर्वसारज्ञो गजानन इवापरः ॥५५॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते गणेशनाममाहात्म्यकथनं नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ❧❦☙ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ देवर्षय ऊचुः । एतादृशं गणेशस्य माहात्म्यं मुनिसत्तम । दर्शनस्मरणाद्यं तु सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥१॥ जना गणेश्वरस्यैवं दर्शनं नामकीर्तनम् । सकृत् कुर्वंति विप्रेन्द्राऽथ वाऽधिकं न संशयः ॥२॥ ते सर्वे सुखसंयुक्ता भुक्त्वा भोगान् मनोगतान् । ब्रह्मभूता न जायंत वद तत्रापि कारणम् ॥३॥ भृशुंड्युवाच । अविश्वासेन तेषां तु फलमर्धं गतं भवेत् । अभक्त्या पादसंभूतं दंभेन त्रिपदं तथा ॥४॥ अतः संपूर्णभावेन फलहीना जनाः किल । न प्राप्नुवंति पुण्यं ते सर्वशास्त्र- प्रकीर्तितम् ॥५॥ अन्यच्च शृणुत प्राज्ञाः पुण्यं पापं समं मतम् । बलेन तेजसा भावैः शास्त्रेष्वत्र न संशयः ॥६॥ यथा गणेश- नाम्नश्च कीर्तने पुण्यमुत्तमम् । तथा निंदादिजं पापमतुलं जायते किल ॥७॥ यथा जना भजंते तं बाह्यभावपरायणाः । तथा ते तस्य निंदां वै कुर्वते पश्यत प्रियाः ॥८॥ अन्यच्च कथयिष्यामि संशयस्यापनुत्तये । उल्लंघनदिजं पापं मानाच्छतगुणं भवेत् ॥९॥ ज्ञात्वा गणेश्वरं सर्वे कुर्वंत्युल्लंघनं सदा । तेन भोगविहीनास्ते गच्छंति नरके किल ॥१०॥ नानाविघ्नसमायुक्ता जन्मजन्मसु ते जनाः । भवंति नाऽत्र संदेहो गणेशोल्लंघनेन च ॥११॥ गणेशमानजं पुण्यं स्वल्पं किं सुखदं भवेत् । उल्लंघन- बलेनैव हतं मंदमिव प्रियाः ॥१२॥ यथा विस्मृतिभावेन विस्मृतो गणनायकः । विधेर्यज्ञे भवन् सर्वे जलरूपाः सुरास्तथा ॥१३॥ महातपोयुताभिश्च स्त्रीभिर्देवाः पुनः कृताः । स्वल्पोल्लंघनजं पापं पश्यध्वं तु सुरर्षयः ॥१४॥ अतो दुःखयुता लोका गणेशस्मरणादिभिः । गच्छंति नरके युक्ताः गणेशोल्लंघनादिभिः ॥१५॥ अन्यच्च कथयिष्यामि कर्म शास्त्रे प्रकीर्तितम् । प्रत्यवायाकुलं सर्वं सर्वत्र विविधं पुरा ॥१६॥ प्रत्यवायमनादृत्य कर्म कुर्वंति मानवाः । ते सर्वे सकलं पुण्यं प्राप्नुवंति न निश्चितम् ॥१७॥ इत्यादि बहवो भेदाः कृताः विघ्नेश्वरेण च । अखंडक्रीडनार्थं कथितुं नैव शक्यते ॥१८॥ अपारमहिमा- ❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖❖

पान १०२

युक्तं माहात्म्यं गणपस्य च । तस्य खंडनभावार्थं निंदादिकं चकार सः ॥१९॥ अतो गणपतिं देवा भजध्वं यत्नसंयुताः । मुनयस्तेन संपूर्णं गणपं परमाप्स्यथ ॥२०॥ सुरर्षय ऊचुः । गणेशो योगरूपोऽयं कथं पुंभावमाश्रितः । एकदेशमयं योगिन् वद तस्य चरित्रकम् ॥२१॥ भृशुंड्युवाच । यथा ब्रह्म महाभागा नपुंसकप्रवाचकम् । स्त्रीपुंभावविहीनं तदेकमार्गपरं मतम् ॥२२॥ स्त्रीपुंनपुंसकं सर्वं त्रिविधं त्रयवाचकम् । आत्मा तुरीयसंज्ञश्च पुंवाचकस्त्रिवर्जितः ॥२३॥ जनानां कथने वेदास्तं वदंति गजाननम् । एकमार्गाश्रितं सर्वं कथने नाभवन् क्षमाः ॥२४॥ अतोऽयं गणनाधस्तैः पुंभावात्मक उच्यते । यथा योगादिकाः शब्दास्तथा देवादयो मताः ॥२५॥ वामांगं प्राकृतं रूपं सिद्धिस्तस्य महात्मनः । दक्षिणांगं महाभागा बुद्धिः पुरुषवाचिका ॥२६॥ तयोर्योगे गणेशानो योगाकारो न संशयः । पुंभावादियुतोऽयं न तेभ्यः संवर्जितो न च ॥२७॥ देवर्षय ऊचुः । चतुर्थी गणनाधस्य प्रियाऽत्यंतं तिथिः परा । कथं रिक्ता तु सा प्रोक्ता विवाहादौ विवर्जिता ॥२८॥ साक्षान् मंगलमूर्तेश्च तिथिर्मंगलदायिका । सर्वदा रिक्तभावेन कथं युक्ता बभूव सा ॥२९॥ भृशुंड्युवाच । पक्षयोरुभयोः संस्था चतुर्थी गणपप्रिया । व्रतानामादिभूता वै गणेशप्राप्तिकारिका ॥३०॥ व्रतं चतुःप्रदं पूर्णं सर्वसिद्धिप्रदायकम् । नित्यवन् मानवैः सर्वैः कर्तव्यं चादिरूपकम् ॥३१॥ तदा चतुः पदार्थास्तैर्लभ्यंते नाऽत्र संशयः । नो चेत् कर्म कृतं सर्वं निष्फलं जायते नरैः ॥३२॥ अतः सा संमता सद्भिः सर्वकार्येषु देवपाः । व्रतभंगो न कर्तव्यो नानाकार्यपरैरपि ॥३३॥ विवाहादिषु कार्येषु भोजनं क्रियते जनैः । नानाविषयसंगश्च व्रतं तत्र कुतो भवेत् ॥३४॥ अतः संशयहीनास्तां भजंते व्रतमार्गतः । मंगला- यतनां पूर्णां चतुर्थीं सर्वसिद्धिदाम् ॥३५॥ जन्ममृत्युयुतैर्लोकैः पूरितं सकलं जगत् ॥३६॥ चतुर्थी व्रतकर्तारो जन्ममृत्यु- विवर्जिताः । त्यक्त्वा कर्मफलं कर्म गच्छंति निजलोककम् ॥३७॥ सर्वसंकटहीनास्ते भुक्त्वा भोगान् मनेप्सितान् । ब्रह्म- भूता भवंत्येव चतुर्थीव्रतकारकाः ॥३८॥ व्रतमात्रेण रिक्तं स कुरुते विश्वमंजसा । तेन रिक्ता समाख्याता चतुर्थी नाऽत्र संशयः ॥३९॥ विश्वं त्यक्त्वा गणेशानं गच्छंति व्रतकारिणः । तेन रिक्तं जगत् सर्वं भवते मुनयोऽमराः ॥४०॥ नान्यतिथि- समा देवी मता रिक्ता चतुर्थिका । ब्रह्मभूयप्रदातृत्वात् सर्वेभ्यः सुखदायिका ॥४१॥ एतत् सर्वं समाख्यातं गणेशस्य महात्मनः । रहस्यं व्रतमुख्यस्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥४२॥ ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते चतुर्थीरहस्यवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

खं. ८ अ. ४४ पान १०३

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ देवर्षय ऊचुः। ब्रह्म नानाविधं प्रोक्तं क्रमार्थं प्राप्तिहेतवे । गणेशस्य न संदेहः पात्रभेदप्रभावतः ॥१॥ अग्नींद्रकादयः सर्वे ब्रह्मशब्दप्रयाचकाः । पुराणेषु महाभाग तेभ्यो ब्रह्मादयोऽभवन् ॥२॥ पितामहः समाख्यातो ब्रह्मा तेभ्यो मुने कथम् । बभूव शंभुमुख्याश्चाभवन् वेद महामते ॥३॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा हर्षितो मुनिसत्तमः । भृशुंडी प्रत्युवाचेदं वाक्यं संशयनाशनम् ॥४॥ भृशुंड्युवाच । तत्त्वरूपा समाख्याता ब्रह्माकारा न संशयः । ब्रह्मादयः समुत्पन्ना देवास्तेभ्यः सुरर्षयः ॥५॥ अश्विनौ नासिकायाश्च देवौ सर्वत्र संस्थितौ । ब्रह्माकारेण ताभ्यां तु पृथ्वीतत्त्वं विनिः- सृतम् ॥६॥ प्रकृतिर्भूमिराख्याता गंधः पुरुष उच्यते । तयोर्योगेऽश्विनौ देवौ ब्रह्माकारौ मतौ बुधैः ॥७॥ पृथ्वीतत्त्वमयो देहस्त्रिगुणात्मशरीरिणाम् । ब्रह्मादीनां च ताभ्यां स निःस्रुतो नाऽत्र संशयः ॥८॥ विराड्रूपं पृथिव्यास्तु ताभ्यां जातं न संशयः । प्रणवो पृथिवीदेहस्तथा जातः सुरर्षयः ॥९॥ अनेन विधिना ब्रह्मा कथ्यते शास्त्रवेदिभिः । तस्माद्विश्वं समुद्भूतं तत्र चित्रं न विद्यते ॥१०॥ नरोऽश्विनौ समाराध्य जित्वा पृथ्वीभवं भ्रमम् । पुनः स जलतत्त्वार्थं वरुणं भजते परम् ॥११॥ तदाऽश्विनौ प्रनष्टौ च दृष्टौ तेन महात्मना । मुख्यं वारुणकं ब्रह्म तस्माज्जातामिदं जगत् ॥१२॥ एवं परंपरा मार्गा ब्रह्मरूपा मताः परे । इंद्राद्यास्तत्त्वरूपस्थास्तत्त्वैः संभावयंति ते ॥१३॥ शिवादिदेहरूपेषु संस्थितास्तत्त्वधारकाः । देवा इंद्रमुखास्तैन तदाधाराः शिवादयः ॥१४॥ गौणमार्गेण देवेशाः शंत्त्वादयो बभूविरे । इंद्रादिभ्यो न संदेहो न मुख्यं तत्प्रकीर्तितम् ॥१५॥ मुख्यभावेन देवेंद्रो इंद्रादयः समुद्भवाः । शिवादिभ्यश्च संपूर्णकलाभिर्नात्र संशयः ॥१६॥ एवमुक्त्वा महायोगी भृशुंडी विरराम ह । देवर्षयः प्रणेमुस्तं जगुर्हर्षसमन्विताः ॥१७॥ देवर्षय ऊचुः । सर्वसंशयहीनाश्च कृता वयं महामुने । त्वया न चित्रमेवेदं गणेशाकाररूपिणा ॥१८॥ देवर्षयस्ततः स्वस्थलं जग्मुः सुहर्षिताः । संशयेन विहीनास्ते- ऽभजन्न्नित्यं गणेश्वरम् ॥१९॥ ब्रह्मोवाच । एतत्ते कथितं वत्स रहस्यं शांतिदायकम् । तस्मात्त्वं गणनांथं तं भज शांतिमवा- प्स्यसि ॥२०॥ एवमुक्त्वा ददौ तस्मै ब्रह्मा मंत्रं षडक्षरम् । विधियुक्तं गणेशस्य सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥२१॥ कौंडिण्य उवाच । ततो ब्रह्माणमानम्य्यागमं चिंतामणिं मुदा । तपयोगेन विघ्नेशं मंत्रेणाराधयन् परम् ॥२२॥ गते वर्षशते देवः प्रसन्नो वरदोऽभवत् । आययौ मां वरं दातुं सिद्धिवुद्धिसमन्वितः ॥२३॥ तं दृष्ट्वा सहसोत्थायाऽऽपूज्याऽऽनम्य गजाननम् । स्तौमि हर्षेण संयुक्तः कौथुमेन महामुने ॥२४॥ ततो मे वाञ्छितं दत्वा योगं योगपति स्वयम् । जगाम स्वस्थलं विप्राsystem

यहाँ पृष्ठ का मूल पाठ (पंक्तिबद्ध लिप्यंतरण), श्लोकानुसार अन्वय, हिन्दी अनुवाद तथा कथा-प्रसंग प्रस्तुत है:

मूल पाठ (पंक्तिबद्ध लिप्यंतरण)

खं. ८ अ. ४४ | पान १०४ 卐卐 खिन्न इव संस्थितः ॥२५॥ तदादि गाणपत्योऽहं जातः संपूर्णभावतः । अभजं तं विशेषेण पत्न्या चिंतामणिं सदा ॥२६॥ प्रियां गणेशस्यात्यंतं दूर्वां ज्ञात्वा महामुने । दूर्वाभिरयुतेनाऽपूजयं तं नित्यमादरात् ॥२७॥ मदीयसहगत्वेन किंचिच्छुद्धा- ऽब्रवीदूचः । आश्रया मां किमर्थं त्वं तृणानुष्ठानतत्परः ॥२८॥ भार्याया वचनं श्रुत्वा संशयेन समन्वितम् । तस्यै गणेश्वरे भक्तिदानार्थं त्वब्रुवं वचः ॥२९॥ दूर्वार्पणेन विघ्नेशः संतुष्टो जायते परे । न तथा द्रव्यकायैश्च वस्त्रैर्नैवेद्यमुख्यकैः ॥३०॥ विना दूर्वां निराहारो तिष्ठति गणनायकः । निष्फला जायते पूजा कृता नानाविधा किल ॥३१॥ एकदूर्वांकुरं भक्त्या फलं केन न गण्यते । समर्पयेद्गणेशाय तस्मात्तं दूर्वयाऽर्चयेत् ॥३२॥ ततस्तस्या हृदि संस्थः संशयो न जगाम ह । एकदूर्वांकुरं गृह्याऽऽददां तस्यै हिताय च ॥३३॥ अवदं गच्छ देवेशं देवेंद्रं दूर्वया समम् । सुवर्णं देहि विघ्नेश पूजायां स्थितया प्रभो ॥३४॥ प्रिये न न्यूनमधिकं त्वया ग्राह्यं कदाचन । तथेति नम्य मां सा वै जगाम देवनायकम् ॥३५॥ तेन संपूजिता देवी जगाद मे वचो हितम् । स इंद्रो हर्षसंयुक्तस्तथा चकार विप्रप ॥३६॥ त्रैलोक्यं घटमध्ये स समारोप्य क्रमेण च । तथापि दूर्वया तुल्यं न बभूव महामुने ॥३७॥ दृष्ट्वाऽतिखेदसंयुक्तः संस्मार पंच देवपान् । तेऽपि स्वपुरसंयुक्ता जग्मुः कार्यप्रसिद्धये ॥३८॥ सर्वे सग्रामसस्त्रीकाः शिवविष्णुमुखाऽमराः । घटे स्थितास्तथा तेऽपि दूर्वया नाभवन् समाः ॥३९॥ ततस्तैर्मायया सर्वं ब्रह्मांडं लोकसंकुलम् । घटे क्षिप्तं तथा तन्न दूर्वया च समं कदा ॥४०॥ दृष्ट्वा ते भयसंयुक्ता मम शापाच्च विप्रप । आययु- श्राश्रयायुक्ता आश्रमे मे सुदुःखिनः ॥४१॥ प्रणम्य मां विधिस्तत्र सर्वैर्जगाद शोकतः । दासास्ते मुनिशार्दूल दूर्वापुण्येन वै कृताः ॥४२॥ एकदूर्वासमं नैव ब्रह्मांडं भवति प्रभो । गणेशपूजने क्षिप्ता त्वया कौंडिन्यसत्तम ॥४३॥ एकदूर्वांकुराज्जातं फलं चिंतामणिः स्वयम् । दास्यति ते महाभाग न वयं तत्समा यतः ॥४४॥ आज्ञापय करिष्यामो दासास्ते कार्यमुत्तमम् । नित्यं कार्यकारणान् स्वामिन् पालयस्व सुरेश्वरान् ॥४५॥ तेषां वचनमाकर्ण्य तान् पूज्य प्राब्रुवं वचः । विधे सर्वैः समायुक्तो गच्छ त्वं स्वपदं प्रभो ॥४६॥ नाहं दूर्वाफले सक्तो भार्याबोधार्थमंजसा । कृतं मया महादेवा दासोऽहं क्षम्यतामिति ॥४७॥ ततस्ते सर्वदेवेशा ययुः स्वस्वपदं मुदा । भार्या मे श्रद्धया युक्ता गाणपत्याऽभवत् सदा ॥४८॥ स्त्रिया नित्यं महाभाग भजामि गणनायकम् । चित्तस्थिरकृते क्षेत्रे स्थितं चिंतामणिं मुदा ॥४९॥ अतस्त्वमपि विप्रेश शांतिमिच्छसि चेत्तदा । 卐卐

श्लोक, अन्वय एवं सरल हिन्दी अनुवाद

श्लोक २५-२६

तदादि गाणपत्योऽहं जातः संपूर्णभावतः । अभजं तं विशेषेण पत्न्या चिंतामणिं सदा ॥२६॥

• अन्वय: तदादि अहं संपूर्णभावतः गाणपत्यः जातः। पत्न्या (सह) तं चिंतामणिं सदा विशेषेण अभजम्।
• हिन्दी अनुवाद: उस समय से मैं पूर्ण भाव से गणेश-भक्त (गाणपत्य) हो गया और अपनी पत्नी के साथ उन चिन्तामणि गणेश का विशेष रूप से सदा भजन-पूजन करने लगा।

श्लोक २७-२९

प्रियां गणेशस्यात्यंतं दूर्वां ज्ञात्वा महामुने । दूर्वाभिरयुतेनाऽपूजयं तं नित्यमादरात् ॥२७॥ मदीयसहगत्वेन किंचिच्छुद्धाऽब्रवीद्वचः । आश्रया मां किमर्थं त्वं तृणानुष्ठानतत्परः ॥२८॥ भार्याया वचनं श्रुत्वा संशयेन समन्वितम् । तस्यै गणेश्वरे भक्तिदानार्थं त्वब्रुवं वचः ॥२९॥

• अन्वय: हे महामुने! दूर्वां गणेशस्य अत्यंतं प्रियां ज्ञात्वा, आदरात् नित्यम् अयुतेन दूर्वाभिः तं अपूजयम्। मदीय-सहगत्वेन किंचित् शुद्धा (सा) वचः अब्रवीत्—मां आश्रया, त्वं किमर्थं तृणानुष्ठानतत्परः (असि)? भार्यायाः संशयेन समन्वितं वचनं श्रुत्वा, तस्यै गणेश्वरे भक्तिदानार्थं वचः अब्रुवम्।
• हिन्दी अनुवाद: हे महामुनि! दूर्वा श्रीगणेश को अत्यंत प्रिय है—यह जानकर मैं प्रतिदिन आदरपूर्वक दस हज़ार (अयुत) दूर्वाओं से उनका पूजन करता था। मेरी सहधर्मिणी होने के नाते कुछ शुद्ध भाव से उसने मुझसे कहा—"मेरा आश्रय लेकर आप घास-फूस (दूर्वा) के इस अनुष्ठान में क्यों लगे हुए हैं?" पत्नी के इस संशययुक्त वचन को सुनकर, उसके हृदय में गणेश-भक्ति उत्पन्न करने के लिए मैंने ये वचन कहे।

श्लोक ३०-३२

दूर्वार्पणेन विघ्नेशः संतुष्टो जायते परे । न तथा द्रव्यकायैश्च वस्त्रैर्नैवेद्यमुख्यकैः ॥३०॥ विना दूर्वां निराहारो तिष्ठति गणनायकः । निष्फला जायते पूजा कृता नानाविधा किल ॥३१॥ एकदूर्वांकुरं भक्त्या फलं केन न गण्यते । समर्पयेद्गणेशाय तस्मात्तं दूर्वयाऽर्चयेत् ॥३२॥

• अन्वय: हे परे! दूर्वार्पणेन विघ्नेशः तथा संतुष्टः जायते, न द्रव्यकायैः, वस्त्रैः, नैवेद्यमुख्यकैः च। दूर्वां विना गणनायकः निराहारः तिष्ठति, नानाविधा कृता पूजा किल निष्फला जायते। भक्त्या गणेशाय एकदूर्वांकुरं समर्पयेत्, (तस्य) फलं केन न गण्यते? तस्मात् तं दूर्वया अर्चयेत्।
• हिन्दी अनुवाद: हे प्रिये! केवल दूर्वा अर्पित करने से विघ्नहर्ता जैसे संतुष्ट होते हैं, वैसे अनेक द्रव्यों, वस्त्रों अथवा मुख्य नैवेद्यों से भी नहीं होते। दूर्वा के बिना गणनायक निराहार रहते हैं और उनके बिना की गई अनेक प्रकार की पूजा भी निष्फल हो जाती है। भक्तिपूर्वक गणेश जी को एक दूर्वांकुर समर्पित करने का जो फल है, उसकी गणना कौन कर सकता है? इसलिए दूर्वा से ही उनकी अर्चना करनी चाहिए।

श्लोक ३३-३६

ततस्तस्या हृदि संस्थः संशयो न जगाम ह । एकदूर्वांकुरं गृह्याऽऽददां तस्यै हिताय च ॥३३॥ अवदं गच्छ देवेशं देवेंद्रं दूर्वया समम् । सुवर्णं देहि विघ्नेश पूजायां स्थितया प्रभो ॥३४॥ प्रिये न न्यूनमधिकं त्वया ग्राह्यं कदाचन । तथेति नम्य मां सा वै जगाम देवनायकम् ॥३५॥ तेन संपूजिता देवी जगाद मे वचो हितम् । स इंद्रो हर्षसंयुक्तस्तथा चकार विप्रप ॥३६॥

• अन्वय: ततः तस्याः हृदि संस्थः संशयः न जगाम ह। तस्यै हिताय एकं दूर्वांकुरं गृह्य आददाम्। अवदं—देवेशं देवेंद्रं गच्छ, (वद) प्रभो! विघ्नेश-पूजायां स्थितया दूर्वया समं सुवर्णं देहि। हे प्रिये! त्वया कदाचन न्यूनम् अधिकं वा न ग्राह्यम्। सा 'तथा' इति मां नम्य देवनायकं जगाम। तेन संपूजिता देवी मे हितं वचः जगाद। हे विप्रप! सः इंद्रः हर्षसंयुक्तः तथा चकार।
• हिन्दी अनुवाद: इसके बाद भी उसके हृदय का संशय दूर नहीं हुआ। तब उसके कल्याण के लिए मैंने एक दूर्वांकुर लेकर उसे दिया और कहा—"तुम देवेश इन्द्र के पास जाओ और कहो कि हे प्रभो! गणेश-पूजा में प्रयुक्त इस एक दूर्वा के बराबर मुझे सुवर्ण (सोना) दीजिए। हे प्रिये! तुम इस दूर्वा से न तो रत्ती भर कम लेना और न ही अधिक।" वह 'बहुत अच्छा' कहकर मुझे प्रणाम कर इन्द्र के पास गई। इन्द्र द्वारा पूजित होकर उसने मेरी कही बात बताई। हे विप्रवर! इन्द्र ने भी प्रसन्न होकर वैसा ही करना स्वीकार किया।

श्लोक ३७-४१

त्रैलोक्यं घटमध्ये स समारोप्य क्रमेण च । तथापि दूर्वया तुल्यं न बभूव महामुने ॥३७॥ दृष्ट्वाऽतिखेदसंयुक्तः संस्मार पंच देवपान् । तेऽपि स्वपुरसंयुक्ता जग्मुः कार्यप्रसिद्धये ॥३८॥ सर्वे सग्रामसस्त्रीकाः शिवविष्णुमुखाऽमराः । घटे स्थितास्तथा तेऽपि दूर्वया नाभवन् समाः ॥३९॥ ततस्तैर्मायया सर्वं ब्रह्मांडं लोकसंकुलम् । घटे क्षिप्तं तथा तन्न दूर्वया च समं कदा ॥४०॥ दृष्ट्वा ते भयसंयुक्ता मम शापाच्च विप्रप । आययुश्चाश्रयायुक्ता आश्रमे मे सुदुःखिनः ॥४१॥

• अन्वय: हे महामुने! सः क्रमेण त्रैलोक्यं घटमध्ये (तुलायाम्) समारोप्य, तथापि दूर्वया तुल्यं न बभूव। दृष्ट्वा अतिखेदसंयुक्तः (इंद्रः) पंच देवपान् संस्मार। ते अपि स्वपुरसंयुक्ताः कार्यप्रसिद्धये जग्मुः। सर्वे सग्राम-सस्त्रीकाः शिव-विष्णु-मुखाः अमराः घटे स्थिताः, तथा ते अपि दूर्वया समाः न अभवन्। ततः तैः मायया सर्वं लोकसंकुलं ब्रह्मांडं घटे क्षिप्तम्, तथापि तत् कदा दूर्वया समं न (अभवत्)। हे विप्रप! ते दृष्ट्वा मम शापात् भयसंयुक्ताः सुदुःखिनः आश्रयायुक्ताः मे आश्रमे आययुः।
• हिन्दी अनुवाद: हे महामुने! इन्द्र ने तराजू के एक पलड़े पर क्रमशः तीनों लोकों का भार रख दिया, फिर भी वह उस एक दूर्वा के बराबर न हो सका। यह देखकर अत्यंत खिन्न हुए इन्द्र ने अन्य पाँचों दिक्पालों/देवों का स्मरण किया। वे भी अपने-अपने नगरों सहित कार्य-सिद्धि के लिए आए। शिव, विष्णु आदि समस्त देवता अपने ग्रामों और पत्नियों सहित तराजू के पलड़े पर बैठ गए, फिर भी वे उस दूर्वा की बराबरी न कर सके। इसके पश्चात् उन्होंने अपनी माया से सम्पूर्ण लोकों से भरे ब्रह्माण्ड को तराजू में डाल दिया, फिर भी वह उस दूर्वा के समान भारी न हो सका। यह देखकर तथा मेरे शाप के भय से अत्यंत दुःखी व भयभीत होकर वे सभी देवता सहायता की आस में मेरे आश्रम में आए।

श्लोक ४२-४५

प्रणम्य मां विधिस्तत्र सर्वैर्जगाद शोकतः । दासास्ते मुनिशार्दूल दूर्वापुण्येन वै कृताः ॥४२॥ एकदूर्वासमं नैव ब्रह्मांडं भवति प्रभो । गणेशपूजने क्षिप्ता त्वया कौंडिन्यसत्तम ॥४३॥ एकदूर्वांकुराज्जातं फलं चिंतामणिः स्वयम् । दास्यति ते महाभाग न वयं तत्समा यतः ॥४४॥ आज्ञापय करिष्यामो दासास्ते कार्यमुत्तमम् । नित्यं कार्यकारणान् स्वामिन् पालयस्व सुरेश्वरान् ॥४५॥

• हिन्दी अनुवाद: वहाँ ब्रह्मा जी ने सभी देवों के साथ मुझे प्रणाम कर शोकपूर्वक कहा—"हे मुनिश्रेष्ठ! आपकी दूर्वा के पुण्य ने हमें आपका दास बना दिया है। हे कौण्डिन्य श्रेष्ठ! गणेश-पूजन में आपके द्वारा अर्पित एक दूर्वा के बराबर यह सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड भी नहीं हो सकता। उस एक दूर्वांकुर से उत्पन्न फल स्वयं चिन्तामणि गणेश ही आपको देंगे, क्योंकि हम देवतागण उसके समान कदापि नहीं हैं। आप हमें आज्ञा दें, हम आपके दास बनकर उत्तम कार्य करेंगे। हे स्वामी! हम आज्ञाकारी सुरेश्वरों का आप नित्य पालन-रक्षण करें।"

श्लोक ४६-४९

तेषां वचनमाकर्ण्य तान् पूज्य प्राब्रुवं वचः । विधे सर्वैः समायुक्तो गच्छ त्वं स्वपदं प्रभो ॥४६॥ नाहं दूर्वाफले सक्तो भार्याबोधार्थमंजसा । कृतं मया महादेवा दासोऽहं क्षम्यतामिति ॥४७॥ ततस्ते सर्वदेवेशा ययुः स्वस्वपदं मुदा । भार्या मे श्रद्धया युक्ता गाणपत्याऽभवत् सदा ॥४८॥ स्त्रिया नित्यं महाभाग भजामि गणनायकम् । चित्तस्थिरकृते क्षेत्रे स्थितं चिंतामणिं मुदा ॥४९॥

• हिन्दी अनुवाद: उनके वचनों को सुनकर और उनका सत्कार कर मैंने कहा—"हे ब्रह्मदेव! आप सभी देवताओं सहित प्रसन्नतापूर्वक अपने-अपने धाम को पधारें। मैं दूर्वा के किसी फल में आसक्त नहीं हूँ, यह सब तो केवल मैंने अपनी पत्नी के संशय-निवारण (ज्ञानवर्धन) के लिए किया था। हे देवगण! मैं तो आपका दास हूँ, मुझे क्षमा करें।" तदुपरांत वे सभी देवेश्वर प्रसन्न होकर अपने-अपने लोकों को चले गए। मेरी पत्नी भी पूर्ण श्रद्धा से युक्त होकर सदा के लिए अनन्य गणेश-भक्त बन गई। हे महाभाग! तब से मैं अपनी पत्नी सहित चित्त को स्थिर करने वाले इस क्षेत्र में विराजमान श्री चिन्तामणि गणनायक का नित्य हर्षपूर्वक भजन करता हूँ।

कथा-प्रसंग (सारांश)

प्रस्तुत अंश में महर्षि कौण्डिन्य अपनी पत्नी के मन में गणेश-पूजन में अर्पित होने वाली 'दूर्वा' की महिमा के प्रति संशय मिटाने की कथा का वर्णन कर रहे हैं। जब उनकी पत्नी एक साधारण घास की महत्ता पर संदेह करती है, तो महर्षि उसे गणेश जी पर चढ़ी एक दूर्वा देकर इन्द्र से उसके बराबर सुवर्ण तोलकर लाने को कहते हैं। इन्द्र, शिव, विष्णु, समस्त देवता और अंततः सम्पूर्ण त्रिलोकी व ब्रह्माण्ड भी तराजू पर रखे जाने के बाद उस एक दूर्वा के भार की समता नहीं कर पाते। अंत में पराजित होकर सभी देवता महर्षि कौण्डिन्य के आश्रम में आकर क्षमा मांगते हैं और भगवान गणेश की दूर्वा की असीम महिमा को स्वीकार करते हैं।

खं ८ अ. ४५ पान १०५ भज विघ्नेश्वरं तेन योगिवंद्यो भविष्यसि ॥५०॥ एवमुक्त्वा ददौ मह्यं मंत्रं गणपतेः परम् । षडक्षरं विधानेन पुत्र सर्वार्थ- दायकम् ॥५१॥ तं प्रणम्य महाभागमपृच्छं विनयान्वितः । योगप्राप्त्यर्थमत्यंतं वचनं संशयात्मकम् ॥५२॥ ॥ ओमिति श्रीमदांत्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते जरत्कारुमंत्रोपदेशवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ जरत्कारुरुवाच । ब्रह्म नानाविधं वेदेषु प्रोक्तं वेदवादिभिः । अन्नप्राणादिभेदैश्च संयुक्तं क्रमसिद्धये ॥१॥ मनोमयं ब्रह्म तेषु मनः कोशप्रकाशकम् । न मुख्यं तन् महाभाग सूक्ष्मं स्वप्रविकारजम् ॥२॥ मनोबुद्धिरहंकार- श्चित्तं चतुर्विधं परम् । अंतःकरणमित्युक्तं शास्त्रेषु मुनिसत्तमैः ॥३॥ चित्तमत्र समाख्यातं तत्र चिंतामणिः स्थितः । चित्तप्रकाशकत्वाद्वै मनो ब्रह्म कलात्मकः ॥४॥ प्राणो मनश्च विज्ञानं त्रिविधं खप्रमुच्यते । तेष्वेकदेशतः सोऽपि ब्रह्माकारो गजाननः ॥५॥ कथं शांतिप्रदं तत्त्वं वदसि ब्रह्मणस्पतिम् । वेदेषु कथितं विप्र कथं तन्नैव बुध्यते ॥६॥ कौंडिन्य उवाच । सम्यक् पृष्टं त्वया विप्र सर्वेषां हितकारकम् । कथयामि महाप्रीत्या प्रणम्य गणनायकम् ॥७॥ सांख्ययोगादिभेदैस्तैर्मागर्या नानाविधाः स्मृताः । पदार्थशोधनार्थं ते ज्ञातव्या वेदवादतः ॥८॥ अन्नप्राणादिकाः शब्दा ब्रह्मणो वाचका मताः । तत्र चित्तं समाख्यातमंतःकरणगं परम् ॥९॥ एकभागाश्रितं चित्तं मनो ब्रह्मणि संस्थितम् । पदार्थशोधनाख्ये तद्द्विधौ जानीहि मानद ॥१०॥ कुत्र वेदविवादेषु मनसः परमा मता । बुद्धिस्तस्याः परं ब्रह्म शांतिदं सर्वसंमतम् ॥११॥ अंतःकरणगा बुद्धिरेकदेशप्रभावतः । न मुख्या सा समाख्याता तद्गूचित्तं मतं बुधैः ॥१२॥ अत्रान्यं बोधदं मार्गं वदामि वेदगं परम् । समाहितमना विप्र शृणु संशयनाशनम् ॥१३॥ देहः क्रियात्मकः प्रोक्तो मनो बोधात्मकं मतम् । तयोर्योगे स्वयं बुद्धि- र्मोहदा द्वंद्वधारिका ॥१४॥ गणेशोपासनेनैव द्वंद्वदुःखहरा भवेत् । ब्रह्माकारात्मयोगेन बुद्धिर्बुद्धिमतां परा ॥१५॥ ततः परं स्वयं लीना जायते गणपे परे । तदा शांतियुतो जंतुर्ब्रह्मभूतो भवेत् स्वयम् ॥१६॥ अहं गणेशरूपश्चेत्तदा मे देहजो भ्रमः । कुत्र मनोमयो मोहो विवेकदायकः परः ॥१७॥ तयोर्योगे योगमयः कुत्र मे संभवेद्भ्रमः । द्वंद्वभावयुतः सोऽपि

खं. ८ अ. ४५ पान १०६ द्वंद्वसंर्वजितः स्मृतः ॥१८॥ एवं ज्ञात्वा महायोगी शांतिं संलभते पराम् । गणेशो गणनाथोऽयं भवते मुनिसत्तम ॥१९॥ अनेन विधिना विद्धि चित्तं बुद्धिमयं परम् । तत्र चिंतामणिं ज्ञात्वा ब्रह्मभूतो नरो भवेत् ॥२०॥ अन्यच्च शृणु विप्रेश मनो विवेकधारकम् । विवेकादभिमानश्चोत्पद्यते विविधेषु वै ॥२१॥ अतो बुधैरहंकारो मनोमय उदाहृतः । कथितं वेद- वादेषु मता बुद्धिर्रमनः परा ॥२२॥ बुद्धिर्ज्ञानात्मिका प्रोक्ता सैव द्वेधाऽभवन् मुदा । जडा देहे क्रियामूला चैतन्यदा मनोमयी ॥२३॥ वृद्धिक्षयादिकं ज्ञानं सदा देहे प्रतिष्ठितम् । तदेव बुद्धिर्जं विद्धि जरत्कारो सुयोगतः ॥२४॥ देहात्मनि विवेकाख्यं ज्ञानं मनसि संस्थितम् । बुद्धिर्जं क्षयवृद्ध्यादिहीनं चैतन्यधारकम् ॥२५॥ तयोर्योगे स्वयं बुद्धिर्ज्ञानरूपा ययोः परा । ब्रह्माहमिति शब्दारूया मनोवाणीविवर्जिता ॥२६॥ बुद्धिरूपं महच्चित्तं जानीहि तत्स्वरूपकम् । कथया- म्यधुना प्रीत्या सर्वसंशयनाशनम् ॥२७॥ चित्तं प्रकाशकं प्रोक्तं प्रकाशो बुद्धिगो मतः । अतः चिंतामणिः प्रोक्तो बुद्धीशो गणनायकः ॥२८॥ चित्तं पंचविधं प्रोक्तं क्षिप्तं मूढं महामुने । विक्षिप्तं मुनिभिर्मुख्यैरेकाग्रं च निरोधकम् ॥२९॥ देहदेहिमयं चित्तमेकाग्रं शास्त्रसंमतम् । मनः खभ्रमयं ब्रह्म देहरूपं विचारय ॥३०॥ अतो मनोमयं चित्तं मा जानीहि महत्परम् । प्रकाशकारकं चित्तं सर्वशास्त्रेषु संमतम् ॥३१॥ संयोगाऽयोगगं चित्तं निरोधवाचकं मतम् । नानाब्रह्माणि चैकाग्रनिरोध- मयगानि तु ॥३२॥ देहदेहिप्रकाशत्वादेकाग्रं चित्तमुच्यते । संयोगायोगकाशत्वान्निरोधं चित्तमंजसा ॥३३॥ इति सर्वं समाख्यातं भज त्वं गणनायकम् । तेन योगींद्रवंद्यो वै भविष्यसि सुशांतिगः ॥३४॥ जरत्कारुरुवाच । एवमुक्त्वा महायोगी कौंडिण्यो विरराम ह । जरत्कारुः प्रणम्यैवागमं तं हर्षसंयुतः ॥३५॥ साधयित्वा महायोगं गाणपत्योऽभवं सुत । गणनायं त्वमपि तं भज शांत्यर्थमादरात् ॥३६॥ सूत उवाच । एवमुक्त्वा महायोगी जरत्कारुर्महामुने । विरराम पुनस्तं चास्तीक ऊचे विशेषवित् ॥३७॥ ॥ ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्गले महापुराणे अष्टमे खंडे धूम्रवर्णचरिते जरत्कारुयोगप्राप्तिवर्णनं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः ॥