पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् वाक्शक्तिमेव सकलामपि तस्य हृत्वा निस्संशयं गुलिकया निरगा(।८)मि वक्रात् · वीक्ष्याननं नरपतेरनुरुध्यमानः किञ्चिद्विवक्षुरपि यन्न किमुप्यवाच ॥ नूनं सर्वा(।9)मप्युक्तिशक्तिं हृत्वा अस्य मुखाद्गुलिकया निर्गलितम् राज्ञो मुखं दृष्ट्वा सानुरोधस्स यतः किंचिंदपि(l.10) वक्तुकामः किमपि नावदत् ॥ 50. मन्येनुभूय गुलिकाचिरसाहचर्यं याता क्व सेति सहसैव गवेषणाय .(l.11) भाग्यानलप्रशमभस्मकणायमानै- र्दन्तांशुभिः प्रसृतमस्य मुखाद्विधत्तोः ॥ वक्तुकामस्य(l 12) विद्याधरस्य मुखाद्दन्तांशुभिः प्रसृतम् · भावे क्तः · अतस्संभाव्यते गुलिकया सह चिरं स्थिति(l 13)मनुभूय गुलिकाया गवेष- णायान्वेषणार्थं सा गुलिका क्व गतेति . कीदृशैः भाग्यान्येवानलः(l.14) तस्य प्रशमेन भस्मकणैसद्दशैः ॥ 51. यो मानमात्रकधनस्स किमन्यतोपि स्वप्नेपि नाम शृणु(l.15)यादवमानवाक्यम् · अभ्यासखण्डनभयादिव मानिताया- स्तस्यावमानवचनश्रवणं ह्यपध्यम् ॥(l.16) यो मानैकधनस्सोन्मस्मादपि स्वप्नेपि अवमानवचनं किं शृणुयात् अपि शब्दात्स्वस्यावमानं किं शृणुयाद्दि(l.17)त्यर्थः तस्य मानिनो मानिभावस्य यो- भ्यासस्तत्खण्डनभीत्येवावमानवचश्श्रवणं ध्रुवमपध्यमयु(l.18)क्तम् ॥ 52. पृथ्‍वीपतिर्यद्वचनप्रमुखं विवक्तुं तं वीक्ष्य भीत इव मा स्म मुखादमुष्मात् · 1 Ms. किंचेद°. 2 Ms. °प्रसभ°. 3 Ms. °न्ताशु°. 4 Ms. °कणास°. 5 Ms. °स्यौव°. 6 Ms. °मुष्या°.

चतुर्थः सर्गः । ८७ कार्पण्यगी(l.19)रमृतदीधितिबिम्बमध्या- दुल्केव निष्पतदिति त्वरितं बभाषे ॥ अवमानश्रवणाभावमुदा(l.20)हरति . यद्यस्मात्तं विद्याधरं नम्रमुखं वक्तुकामं दृष्ट्वा स राजा भीत इव विद्याधरस्य मुखादमुष्मादन(l.21)र्होत्कृ- ष्णवाक् चन्द्रमण्डलादुल्केव मा स्म पतदित्यतस्तूर्णं भाषितवान् ॥ ५३. · मान्येन घर्मविव(l.22**21)शेनं तथान्तरिक्षा- देत्यान्वभूयत सुषुप्तदशाप्रवेशः . एषा यथा सकलमङ्गलकोश(l.1)मुद्रा याता न सिद्धगुलिकैव न यामिकत्वम् ॥ मान्येन विद्याधरेण तापाकुलेनाकाशादेत्य(l.2) स्वापस्थानुभूतः यथा मङ्गलमेव कोशस्तस्य मुद्रेयं सिद्धगुलिकैव यामिकत्वं न न प्रापद्(l.3)पि तु प्रापत्, एवं राज्ञा गुलिकायाः प्रकाशनं कृतम् ॥ ५४. एतावतेव नृपतेर्वचनामृतेन संपूर्(l.4)र्णकर्णकुहरस्य नभश्चरस्य . राहोर्मुखादिव विनिर्गतमिन्दुबिम्बं तत्कालमेव ददृशे मुखम(l.5)न्यदेव ॥ इयन्मात्रेणैव राज्ञो वाक्यामृतेन पूरितकर्णस्य विद्याधरस्य मुखमन्य- देव तत्काल(l.6)मेव दृष्टम् अतो राहुमुखान्निर्गतं चन्द्रबिम्बमिव ॥ ५५. आदाय तां क्षितिपतेश्च सुधांशुले(l.7)खा- मम्भोनिधेरिव स खेचरचक्रवर्ती . प्रारम्भचर्चितविषादविषावतीर्णां पीडां विधूय(l.8) परमेश्वरतामवाप ॥ 1 Ms. has पृ. वि. २६ vertically on margin. 2 Ms. विवविवशे°. 3 Ms. ॰मिन्दु°.

८८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. समुद्रादिव राजश्चन्द्रलेखामिव तां गुलिकां गृहीत्वा प्रथमम(l.9)नु- भूताद्विषादादवतीर्णां प्रथमदुःखजातां पीडां त्यक्त्वा स दिविषदग्रणीः पर- मेश्वरभा(l.10)वं विद्याधरत्वं प्रापत्. विषपीडां त्यक्त्वा परमेश्वरश्च समुद्रा- द्विन्दुलेखामग्रहीत् ॥ ५६. राजान(l.11)मित्थमवदच्च महानुभावं भावत्कमध्यवसितं मुनयो न विद्युः । विद्याधराधिपतितां पतितां(l.12) पुरस्ता- द्यंतपादयोरपि तृणाय न मन्यसे स्म ॥ स राजानमित्यवदत् हे महानुभाव मुनयो निस्पृ(l.13)हा अपि स्व- दीयमध्यवसितमौदार्यं न जानीयुः त्वत्पादयोरग्रे पतितामपि विद्याधरचक्र- वर्ति(l.14)तां त्वं तृणायापि नामंस्थाः ॥ ५७. दग्धोपि लो

चतुर्थः सर्गः . ८६ क्रोधादीनामग्रणीः काम इत्यर्थः . तस्मिन्कामेभिलाषे जिते(l 21) सति ते तव पुरतस्तत्क्रोधादिपञ्चकं वराकमकिञ्चित्करम् . अगस्त्यस्य समुद्रं पिबतो नक्रादयः(l.22) जलजन्तवः क्व गणनीयाः ॥ ५९. तत्किं ब्रवीम्युपचिकीर्षति मानसं मे त्वा प्रत्यपीति धिगनीतिविदु(l.23*)क्क्रिरेषा . प्राप्योपमन्युमुनिना किल दुग्धसिन्धुं क्षीराभिषेककलशेन मुनिः प्रसाद्यः ॥ त्वं यतो(l.1) जितलोभस्तत्किं ब्रवीमि जल्पितुमहमशक्त इत्यर्थः मम चित्तं तवोपकर्तुमिच्छतीत्येषानी(l.2)तिज्ञानामुक्तिः . शिवात्क्षीरसमुद्रं प्रा- प्योपमन्युना मुनिना कत्र्रा शिवः क्षीरकलशेन किं प्रसाद्यः ॥(l.3) यद्वा यत्त्वां प्रत्युपचिकीर्षति मे चित्तमित्येषानीतिवदुक्तिः वक्तुं नोचितमित्यर्थः प्रत्युपकारं मह्यं(l.1) न करोतीत्याशङ्कायामाह उपमन्युमुनिना क्षीराब्धिदोपि शिवः क्षीरकलशेन किल प्रपादनीयः(l.2). ६०. चिन्तामणेः कनकमध्यनिवेशनं य- त्कल्पद्रुमस्य यदि वा जलसेकचिन्ता . यत्प्रवृत्तिरत वा सु(l.4)रभेस्तृणानां या स्यादुदात्तहृदयानुकर्तुमिच्छा ॥ यदुदारचेतसामुपकर्तुमिच्छा त(l.5)श्चिन्तारत्नस्य सुवर्णमध्ये स्थापनं तथा तत्कल्पवृक्षस्य जलसेकः तथा कामधेनोस्तृणानां प्रवर्त्तने यत्नार(l.6)- म्भः . वाक्यार्थरूपकम् ॥ ६१. सद्भ्रिस्तदप्युपकृतादपि कश्चिदंश- स्स्वीकार्य एव लघुताशम(l.7)नाय तस्य . 1 Ms. °वीम्युं°. 2 Is it शिवः ? or better, मूढः ? 3 Ms. कत्रा. 4 Ms. यद्वा to °नीयः lc. at the top of page in two lines. 5 Ms. °मुप°. 6 Ms. - प्रवर्त्तने lc. on margin. १२

' followed by 'त्रा' = मत्रा! Wait, why did I think मन्त्रारण्ये earlier? Because 'त्रा' has that triangular shape: त्र with ा. So it is देवीमत्रारण्ये! "देवीम् अत्र अरण्ये"! Perfectly matching तामत्र in the verse!

Now let's check L11: चक्रुः(l.23... wait, what are the characters after (l.23? Let's look closely at (l. 23 ...): It looks like (l. 23 - 27ª) or (l. 23³ 27*) or (l.23**22*)? Wait! Look at the symbols: There is ( then l. 23 Then there is a superscript, looks like 3 or *. Then there is a hyphen or space. Then 27 (or 22? Wait, is it 27? In footnote 3: "Ms. has पृ. रा. २७ vertically on margin." So it's 27!). Wait, what is after 27? Is it a or b? Or )? Wait, there is a letter or symbol before ): it looks like a or b or *. Wait, look

६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् निधायाश्वमारुह्य प(l.7)श्चात्प्रदेशमपश्यन्राजधानीं गच्छेत्येतावतीमप्रतिम- क्लीमुपकृतिं कुरु मे ॥ ६८. उक्त्वेत्यदृश्य(l.8)पदवीमुपयाति तस्मि- न्विश्वम्भरापरिवृढः प्रणिधायं सैन्यम् . दृष्ट्वा कुलस्य परमभ्यु(l.9)दयं कृतार्थो देवस्स्वयं द्युमणिरस्तमयं प्रपेदे ॥ एवमुक्त्वा तस्मिंस्तिरोहिते सति स भूप(l.10)तिस्सेनां व्यसृजत् स्वकु- लस्य म॑हान्तमुदयं दृष्ट्वा कृतार्थस्सन्निव सूर्यो लोकान्तरमगात् ॥(l.11) ६९. भूमिं प्रविष्टवति कुन्त इवाथ भास्व- त्युच्चैस्तरां लवणसिन्धुरुदच्छलद्यत् • तत्रास्ति कारण(l.12)लवो न हि कश्चिदन्यो राज्ञः प्रभावमहिमा स समस्त एव ॥ यथा कुन्ते तथा भास्वति(l.13) भूमिं प्रविष्टवति सति उच्चैस्तरां क्षार- समुद्रो यदुच्छलितवांस्तत्रान्यो हेत्वंशो न विद्यते स स(l.14)र्व एव राज्ञो [भूपतेश्चन्द्रम]सश्च प्रभावः ॥ ७०. अत्यद्भुतं किमपि कुन्तमुखेन कर्म निर्मातुमु(l.15)त्कलिकयावतरङ्गितस्य • वा— — ˘ पृथ्वीपुरुहूतबाहो- रन्यैव काचिदुदपादि तदा(l.16) स्फुरत्ता ॥ कुन्तेन किमप्यद्भुतं कर्म निर्मातुमुत्कण्ठयेव व्याप्तस्य ........... ......(l.17)लोकोत्तरा स्फुरत्ता कम्पो जातः . उदपादीति कर्तरि लुङ्॥ ७१. 1 Ms. °च्छेतीता° 2 Comm. right if the text is taken to be मेऽद्वितीयां; but मे द्वितीयां is better as the प्रथमा उपकृति is the restoration of the गुटिका. 3 Sic. Read प्रजिघाय. 4 Ms. माहा॑. 5 Ms. चन्द्रस्य lc. on margin. 6 Restore वामितरस्य पृ°.

चतुर्थः सर्गः. वातायनादवततार ततस्तता(l.18)भि- स्तत्काल आभरणदीप्तिभिरुक्तमार्गः . स्वैरेव लक्षणगणैर्निज एव तेज- स्युद्दीपिता(l.19)भिरिव मङ्गलदीपिकाभिः ॥ ततस्स राजा वातायनादवतीर्णस्तस्मिन्काले आभरणदी(l.20)प्तिभि- र्दर्शितमार्गः राजां निजैरेव लक्षणैर्निज एव तेजसि ज्वलिताभिर्मङ्गलदी- पिका(l.21)भिरिवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ७२. आयानरत्नकिरणैः कंचदाननाग्रं द्वाराग्रतो झटिति वाडवमारुरोह .(l.22*) सप्ताणर्वीप्रसभपानपरेण धाम्ना कामं तले लवणसिन्धुरिपुं गृहीतम् ॥ आयाने(l.1) वल्गायां रत्नांशुभिर्दीप्यमानमुखं हयं स द्वारादारोहत् ॥ सप्तसमुद्राणां प्रसभं पाने(l.2) परेण तेजसा हेतुना-राज्ञां तले गृहीतं नूनं लवणांर्णवारिं वडवाग्निम् ॥ ७३. किं भूरिभिः(l.3) किमिति नात्र निधिं प्रसूषे लावण्यसारमसि धात्रि तमेकमेव . इच्छापि येन न भवत्य(l.4)परेष्वितीव कुन्तेन भूमिमथ भूमिधरो बिभेद ॥ बहुभिः किं हे धात्रि येन कारणभूतेना(l.5)न्येषु निधिषु इच्छापि न भवति तमेकमेव लावण्येन क्षारेण च प्रधानं निधिं किमिति न प्रकाशय- सीती(l.6)व राजा कुन्तेन भूमिं भिन्नवान् ॥ ७४. ' 1 Ms. राजा lc. under l. 2. 2 ‘कचि दीप्तिबन्धनयोः’ (Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 196), See Notes. 3 Ms. राज्ञा lc. under l-3. 4 Ms. लवाण्यं°. 5 Ms. इच्छामि. 6 Ms. लावण्ये°. 7 Ms. क्षारेण च lc. under l. 5.

६४ | पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . नासापुटाननभुवो भुवनत्रयस्य संबन्धिनस्सममिव(l.7) भ्रमतस्समीरान् . स्पर्धावशादनुगतेन ततो हयेन प्रातिष्ठत प्रजविना नरलोकपा(l.8)लः ॥ नासापुटाभ्यामाननाच्च भूयेषां ताँस्त्रिभुवनस्य सम्बन्धिन इव समं भ्रमतो वायूनस्प(l.9)र्धावशादिवानुगच्छता वेगवताश्वेन स राजा प्रस्थान- मकरोत् ॥ 75. मध्येतमो रजसि दू(l.10)रमुदस्यमाने रत्नांशुभिर्हरिरराजत सत्वराशिः . द्रष्टा विमुक्तविकृतिप्रकृतिर्विशुद्धं (l 11) स्वं पौरुषं दधदशोभत वासुदेवः ॥ तमसो मध्ये मध्येतमः अन्धकारमध्ये · रजस्युदस्य(l.12)माने उत्था- प्यमाने रत्नराश्मिभिर्हर्योशोभत सत्वस्य बलस्य राशिः तथा वासुदेवोशो- (l.13)भत . कीदृक् द्रष्टा पश्यन् तथा विमुक्तविकृतिः प्रकृतिर्यस्य तथा स्वं पौरुषं दधानः तथा(l.14) सत्वराशिर्धैर्यस्थानम् अथ च ह्········तमो- गुणे·········सत्वगुणस्य(l.15)··········निर्विकारप्रकृतिः वासु- देवश्च ॥ 76. चन्द्रोदये गगनचुम्बितया स्थितत्वा(l.16)- दृष्ष्ट्वा हयं जविनमात्मसुतभ्रमेण . पश्चादिवागतवतो जलधेस्समीपे कल्लोलशब्द(l.17)मवनीरमणो न्यशाम्यत् ॥ चन्द्रोदये पश्चादागतवतो लवणसिन्धोस्तरङ्गशब्दं स राजा(l.18)श्रृ- णोत् . आगमने हेतुरुत्प्रेक्ष्यते वेगवन्तं वाजिनं दृष्ट्वात्मसुत उच्चैश्श्रवा इति भ्रमेण(l.19) . भ्रमः कुतो जात इत्याह आकाशव्यापित्वेन स्थितत्वात् ॥ 77. 1 Ms. तांस्त्रि°.

Here is the complete line-by-line transcription of the page in Unicode Devanagari, following the original layout, punctuation, markers, and footnotes:

, चतुर्थः सर्गः , ६५ तेन स्मरन्नपि वचस्स नभश्चरस्य कौतूह(l.20)लेन बहुलेन गृहीतकर्णः . व्यावृत्यदृष्टिरनुगत्वरमैक्षत स्वं पानीयतामिव यशो गत(l.21)मब्धिमध्यात् ॥ तेन तरङ्गशब्देन घनेन गृहीतकर्णश्श्रुतशब्द इत्यर्थः . भवता कुन्तं भूमौ (l.22**23²)निवेश्य पृष्ठं न विलोकनीयमिति विद्याधरस्य वचस्स्मरन्नपि कौ- तुकेन निवर्त्तितदृष्टिस्स राजा(l.1) समुद्रनित्यनिवासाज्जलरूपतां प्राप्तं स्व- मिव यशो दृष्टवान् ॥ ७८. यावत्किमेतदिति विस्मयवा(l.2)रिशय्या- नारायणत्वमधिरोहति तावदेव . विद्याधरस्स पुनरेव नरेश्वरं त- मित

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तवाश्वानां हितेयं लवणसिन्धुरवतीर्णा . नखक्षतेन च वनिताया घर्मज- लोद्भेदः ॥(l 10) 80. यन्नाम किञ्चन पतिष्यति वस्तुजातं क्षारत्वमेष्यति तदत्र समस्तमेव • तेनाचरिष्यति न केव(l. 11)लमेव कीर्ते- र्यावत्प्रतापदहनस्य तवानुवृत्तिम् ॥ यत्किञ्चन स्वादुक्टुकादि वस्तुजातमिह(l 12) लवणसमुद्रे पतिष्यति तत्सर्वं¹ कर्तृ क्षारत्वं लवणत्वमेति यत्तेन हेतुना न केवलं त्वत्कीर्तेरेवाँ³(l. 13)यं लवणाम्भा अनुवृत्तिं करोति. त्वत्कीर्तिं शृण्वतामन्ये वृत्तान्ताः क्षारा इत्यर्थः यावत्प्रतापाग्नेरप्ययं(l 14) लवणा・・・・・・・・नुवृत्तिं करोति दाह्・・・・ ・・・・・・कीर्तेरतिमाधुर्यादन्येषां वृत्तान्ताः⁴ क्षारा इवेत्यर्थः ॥ (l. 15) 81. इन्दोः कुलस्य यशसां वसतिः कुरूणां क्षेत्रं पवित्रयति योजन[पञ्चकं तत्] • लोकान्तरे फलति(l. 16) तत्फलवाननेन लोकद्वयेपि भविता सवितुस्तु वंशः ॥ इन्दोः कुलस्य・・・・・・・・नां कुरूणां [तत्सं](l. 17)न्धिनां यशसां वसतिः स्थानं यत्क्षेत्रं कर्तृ योजनपंचकपरिमाणं लोकं पवित्रयति तल्लोका- न्तरफलं द[दाति] (l. 18) . तुः पक्षान्तरे . अनेनै परिमाणेनेत्यर्थः लवण- समुद्रेण तु सूर्यस्य कुलं सूर्यवंश्या राजानो लोकद्व(l. 19)ये फलवन्तो भव- न्ति. अयमर्थः कुरुक्षेत्रमृताः कुरवस्स्वर्गमात्रं लब्धवन्तः सूर्यवंश्यानां तु लव(l. 20)णाम्भा इह परत्र च फलप्रदः ॥ 82. तदेव लोकद्वयफलदानं दर्शयति ॥ 1 Ms. °स्त्वं°. 2 Ms. °वेय°. 3 Ms. त्वात्की°. 4 Ms. °न्ताक्षा°. 5 Ms. °त्सित्यां.. 6 Ms. °नाष°. 7 Ms. °सुर्य°.

चतुर्थः सर्गः . ६७ यः पूर्वपुंभिरु(l.21)दखन्यत तावकीनै- रेकोपि तृप्तिमुपयाति न वाडवोस्मात् • प्रीतिं विधातुमखिलेष्वपि वाडवेषु जातस्त्वदन्वयभुवां लवणाकरोयम् ॥ त्वदीयैः पूर्वपुरुषैस्सगरैर्यस्समुद्रः प्रागुत्खातस्तस्मादे(l.1)कोपि वाडवो वडवाग्निर्न तृप्तिमेति त्वत्कुलजातानां संबन्धिषु वाडवेष्वशेषेषु तृप्तिं कर्त्तुमयं त्वत्खातो लवणस(l.2)मुद्रो जातः ॥ 83. आशापुरीति नृपते कुलदेवता ते शाकम्भरी भगवती च मयि प्रसन्ना . एते द्युसिन्धुय(l.3)मुने इव सर्वकालं रक्षिष्यतो लवणवारिनिधिं मिलित्वा ॥ राजन्नाशापुरी नाम देवी तव कुलदेव(l.4)ता भवति . शाकम्भरी देवी च मयि प्रसन्ना भवति एते गङ्गायमुने इव मिलित्वा लवणाब्धिं रक्षिष्यतः ॥(l.5) 84. आविर्भविष्यति विना भवदन्ववाय- मन्यस्य कस्यचन नैष रसो नृपस्य • और्वाग्निधूमभवमभ्रगणं हि(l.6) हित्वा पातुं न कोपि तृषितः क्षमते पयोधौ ॥ भवत्कुलं विनान्यस्य कस्यापि राज्ञोयं लवणाम्बा न प्र(l.7)कटीभवि- ष्यति . संभावनायां लृट् . वाडवधूमजातं मेघकुलं त्यक्त्वा को नुं तृषितस्समुद्रे सम(l.8)र्थः . हित्वेति क्त्वाप्रत्यय...................॥ 85. 1 Ms. °तान्तां. 2 Ms. °न्धिष्वा°. 3 Ms. त्वत्खातो lc. at the top of page. 4 Ms. °मद्वं°. 5 Is it कोन्यस्तृ° ?

३८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् किं भूयसां स्फटिकशैल इवा(l.9)ष्टमूर्त्ति- शिक्षाबलेन परिकल्पिततोयमूर्त्तिः . अभ्यागतश्चरणयोस्तलमद्य यस्या- श्शाकम्भरीति गि(l.10)रिजा तव सेयमग्रे ॥ बहुनोक्तेन किम् . अष्टमूर्त्तेस्सकाशाच्छिक्षा संप्रदायस्तद्वलेन परिक- ल्पित(l.11)जलरूपः स्फटिकाद्रिरिव यस्याः पादतलमागतोद्य सेयं शाक- म्भरी देवी तवाग्रे भवति ॥ ८६. एतां प्र(l.12)णम्य शिवशेखरचन्द्ररेखा- मन्दाकिनीशिशिरपादयुगामिदानीम् . निर्वापिताध्वगमनक्लमस(l.13)न्निपातः पृथ्वीपुरन्दर पवित्रय राजधानीम् ॥ शिवस्य शेखरीभूते ये चन्द्रलेखामन्दाकिन्यौ तद्वत्ता(l.14)पहरपादद्व- यामेतां गौरीं प्रणम्य शमितमार्गतपज्वरस्त्वं राजधानीं गच्छ ॥ ८७. उक्तेति विस्म(l.15)यसुधारसवर्षमेघो बद्धाञ्जलिः प्रति[मुमोच स?]— ‿ —— . राजापि तूर्णमव[रुह्य हयाद्]यासी(l.16)- —————————‿[परी]क्षकत्वम् ॥ विस्मय एव सुधारसस्तस्य वर्षे मेघस्स विद्याधर इ(l.17)त्युक्त्वा ब- द्धाञ्जलिसन्प्रत्यमुञ्चत् . राजा च सद्योश्वादवरुह्याचम्य सलिलस्य परीक्षा- मकरोत्(l.18) पुण्यं प्राप्तवान्पानादिनेत्यर्थः ॥ ८८. अथ शिवशिरश्चन्द्रज्योत्स्नाललाटविलोचन- ज्वलनसततप्रत्य(l.19)सत्तिप्रभावकवोष्णयोः . 1 Ms. भूमशा. 2 Ms. ॰परुं॰. 3 See Canto XII. 44, 49.

चतुर्थः सर्गः . ६६ उपचितयशस्तेजाश्शाकम्भरीचरणाब्जयो- रनतिनिकटे नीत्वा रात्रिं प्रगे न(l. 20)गरीमगात् ॥ शिवस्य शिरसि चन्द्रज्योत्स्ना तथा ललाटे विलोचनाग्निः तयोर्नित्यं प्रत्यासत्तिस्तत्प्रभावेन (l. 21) कवोष्णयोः .. शिवो नित्यं शाकम्भरीं प्रणमती- त्यर्थः. शाकम्भरीपादयोरनतिसमीपे ••••••••••••(l. 22)••••••••••• राजोपचिते यशस्तेजसी यस्य स तथा सन्प्रातर्नगरीं गतः . यशस्तेजसोरु- पचये कवोष्ण(l. 23**24¹)देवीपादतलवासस्संभावित इति भद्रम् ॥ 89. श्रीलोलराजसुतपण्डितभ(l. 1)ट्टनोन- राजात्मजों विवरणेन चतुर्थसर्गम् . दुर्गं सुबोधमकरोदिह जोनराजः पृथ्वीमहे(l. 2)न्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजये चतुर्थस्सर्गः ॥ 1 Ms. पृ. २l. vertically on margin.

[ पञ्चमः सर्गः ] लव(l.3)णाकरमाकर्ण्य स्ववंश्येनावतारितम् • रथाश्वानामिव प्रीत्यै सप्ताश्वो द्रुतमाययौ ॥(l.4) स्ववंश्येन वासुदेवेनावतारितमुत्पादितं लवणसमुद्रं श्रुत्वेवाश्व[प्री]त्यर्थ- मिव सप्ताश्वस्सूर्यो द्रुतमु(l.5)दितंः ॥ 1. शापं दशरथोप्यापदर्केवंशयो मृगव्यया • अवाप्तानुग्रहो राजा स पुनः प्राविशत्पु(l.6)रीम् ॥ सूर्यवंश्यो दशरथोपि आखेटिकया शापं प्राप्तं स तु राजा सूर्यवंश्यौ मृगव्यया(l.7) लब्धप्रसादो नगरीमविशत् ॥ 2. शाकम्भरीप्रदेशे यदुदगुस्तस्य कीर्तयः • अतो नोद्वे(l.8)गमाजग्मुः पुलिने लवणोदधेः ॥ शाकम्भरीप्रदेशो मरुभूमित्वात्क्षारः . तत्र यत्त(l.9)स्य यशांसि जा- तानि अतः क्षारान्धितटे तानि नोद्वेगमागतानि . क्षाररससात्म्यादिति भावः॥(l.10) 3. लवणाम्भोनिधेस्स्वामी क्षीराम्भोधिनिवासिनः • क्रमात्स वासुदेवस्य वासुदेवोन्तिकं ययौ ॥(l.11) क्षीराब्धिवासिनो वासुदेवस्य निकटं स वासुदेवो राजा गतः . लवणा- म्भोनिधेः(l.12) स्वामीति समीपगमनौचित्यार्थम् ॥ 1 Is the text ˚मुद्ययौ ?. 2. Valmiki, II. 63-64; Raghu, IX. 74-84. . 3 Ms. ˚ष्याम्भो˚. 4 Ms. ˚क्षाम्भोधेः.

पञ्चमः सर्गः . १०१ भुवं शाकम्भरीदेव्या सनाथां यदुपासते . तद्देश्यां(l. 13)स्तेन भयन्ते सर्वे शाकम्भरीश्वराः ॥ शाकम्भरीपालितां भूमिं वासुदेवकुलजा यत्सेवन्ते(l. 14) तत[स्ते शाक]- म्भरीश्वराः कथ्यन्ते ॥ ५. उ[त्तुङ्गै] ― ◡ ― [भास्व]न्मित्रैरहितवर्जितैः . राजचन्द्रैरनन्ता भूः(l. 15) समराजि महोत्सवैः ॥ तै राजचन्द्रैरनन्ता भूमिर्नि···········अपि········(l. 16)- स्यथैः महान्त उत्सवा येषां तैरूत्तुङ्गैरुदारैः भास्वन्ति दीप्तानि मित्राणि श- त्रुरहितैः(l. 17). सर्वपदाश्रयः पुनरुक्ताभासः . उत्तुङ्गादीनां सर्वेषां पदानामा- मुखे पुनरुक्तत्वात् ॥(l. 18) ६. जज्ञे तदन्वयोदन्वत्सुधांशुर्वसुधापतिः . सामन्तराजस्सामन्तराजिकैरविणीरविः ॥(l 19) वासुदेववंशसमुद्रचन्द्रो मंडलेश्वरपङ्किकुमुदिनीसूर्यस्सामन्तराजंनामा [जज्ञे] (l. 20) . छेकानुप्रासः ॥ छेकाः पञ्चविशेषास्तद्भागुपलक्षितोनुप्रासः दन्व·············(l. 21)कानामावृत्तेः ॥ ७. सुषुवे जयराजं तं राजन्तं स जयश्रिया . यं वीक्ष्याजौ विव[स्वन्तं वस्वन्तं प्रा](l 22*)प राजकम् ॥ विवस्वन्तं सूर्यसमं यं दृष्ट्वा रणे राजगणाश्चन्द्रगणश्च वस्वन्तं तेजोनाशं प्राप तं जयलक्ष्म्या शो(l. 1)भमानं जयन्तराजनामानं पुत्रं स प्रापत् ॥ यमकं . तुल्यरूपयोस्समुदाययोरावृत्तेः ॥(l. 2) ८. नितान्तमुन्नतिमतो नेतुमानतिमातताम् . तेने तेन नतान्नेतुमुरूनतिं मानिना मतिः ॥ 1 Ms. °श्याः ते°. 2 Ms. °चन्द्रै°. 3 Ms. °णायि. 4 Ms. °हितेस्र°. 5 Ms. °राजा°.

१०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तेन मानिना(1.3) जयराजेनोन्नतिमत उद्धतान्नतिं नेतुं नमयितुं तथा नतानप्रणमत उन्नतिं नेतुं वर्धयितुं निता(1.4)न्तं मतिः कृता ॥ त्र्यक्षरो वृत्त्यं- नुप्रासः ॥ नकारतकारमकाराणां त्रयाणामावृत्तेः ॥(1.5) 9. नतेनतेतेन तेन तेन नतेन ते . नते नते तेन तेन ते नते न नते नते ॥ 10. इति स्तुतं कविवरैर्मुख्यं स(1.6)र्वमहस्विनाम् • प्राप विग्रहराजं स ग्रहराजमिवात्मजम् ॥ नतेति निष्ठान्तं स्त्रीलिङ्गं प्रथ(1.7)मैकवचनं क्रियापदम् . इनतेति कर्म- पदम् . इतेन तेनेति कर्तृविशेषणम् . तेन तेनेति कर्तृपदम् .(1.8) नतेनेति च कर्तृविशेषणम् . ते इति तँच्छब्दस्य जसन्तस्य रूपम् . इति पूर्वार्द्धे पद- विभागः . नते न(1.9)ते इति सप्तम्येकवचनान्तं पदद्वयम् . तेन तेनेति च तृतीयान्तम् . ते नते इति द्विवचनान्तं कर्तृप(1.10)दम् . नेत्यव्ययम् . नते नते इति द्विवचनान्तं पदद्वयम् ॥ तेन तेन पुरुषेण कर्त्री ते तव सम्ब(1.11)न्धिनी इनता ऐश्वर्यं नता सर्वैस्त्वदैश्वर्यप्रणामः कृत इत्यर्थः . पुरुषेण कीदृशेन इता प्राप्ता(1.12) इनता स्वाम्यं येन तथा नमता . इति प्रथमार्द्धव्याख्येयम् . ते नते कर्त्यों नते नते न भव(1.13)तः उन्नते उन्नते भवत इत्यर्थः ता लक्ष्मीः इनता स्वाम्यम् कस्मिंस्तेन तेन हेतुना नते नते प्रण(1.14)मं कुर्वति पुरुषे ॥ सर्वतोभद्रम् ॥ चित्रमिदं खङ्गादिसंनिवेशहेतुवर्णा(1.15)••••••••••॥•••••••••••• •••[कवी]न्द्रैः स्तुत••••••••••स्विषु प्रधानं ग्रहराजं सूर्यमिव स राजा विग्रह(1.16)राजाख्यं पुत्रं प्रापत् ॥ 11. यस्य खङ्गाद्विनिर्गत्य गङ्गेयेव हरेः पदात् • कीर्त्या त्रैलोक्यपावन्या(1.17) लङ्घिता गिरिसागराः ॥ 1 Ms. ॰वृत्तीं॰. 2 Ms. नतेनंतति. 3 Ms. लं॰. 4 Ms. ॰श्वानम्र॰.

विष्णोः पदादिव यस्य खड्गाद्विनिर्गत्य ग ङ्गयेव त्रिभुवनस्य पावन्या (l.18)कीर्त्या पर्वतसमुद्रा लङ्घिताः ॥ 12. दूरस्थाप्यरिवक्त्रेषु बभौ यत्खड्गकालिका • कलङ्कश्यामि(l.19)का चान्द्री शतपत्रवनेष्विव ॥ यत्खड्गस्येव कालिका शत्रुमुखेषु बभूव . कदाचित्सैव स्याद्(l.20)- त्याह दूरस्थापि दूरादेव प्रतापभयात्पलायमानानां द्विषां मुखकान्तिर्हीनात- स्संभाव्यते ख(l.21)[ङ्ग]श्यामिकैव लभ्रेति . का केष्विव . पद्मवनेषु चान्द्रीव कलङ्कश्यामिकेव ॥ उपमात्रयम् ॥(l.22--25)सर्वमहस्विनां मुख्यमिति साधारणधर्मस्य सद्भावात् उपमानभूतेन प्रहराजेना(l.1)पि साधारणधर्मस्योपमेयवत्संब- न्धात् . खड्गपादयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावात् . कालिकाश्यामि(l.2)कयोः पर्यायनिर्देशात् ॥ 13. यशोभिर्यस्य वर्षान्ते दुर्शोभिश्च वैरिणाम्. मिलितैर्हंसकाद(l.3)म्बैरिव दिद्युतिरे दिशः ॥ वर्षाणामन्ते मिलितैर्हंसैः कौकैश्च यथा दिशश्शोभन्ते तथा तद्यशो- (l.4)भिश्च दुर्यशोभिश्च दिशोशोभन्त ॥ समुच्चयोपमा ॥ हंसकाकानां यशो- पयशासां च समकाले दिशां द्योतनात् ॥ 14. तनयश्चन्द्रराजोस्य चन्द्रराज इवाभवत् • संग्रहं यस्सुवृत्तानां सुवृत्तानामि(l.6)व व्यधात् ॥ चन्द्रराजाख्यश्चन्द्रो ग्रंथकारस्स इवास्य पुत्रः चँन्द्रराजाख्योभवत् शो- भमानां वृ(l.7)त्तानां वसन्ततिलकादीनामिव सुवृत्तानां सदाचाराणां पुरु- षाणां यस्संग्रहमकरोत् ॥ (l.8)श्लेषमिश्रोनन्वयः ॥ चन्द्रराजस्य चन्द्रराजे- 1 Ms. °यात्य°. 2 Ms. मुख्यनानामिति. 3 Ms. °रयंध°. 4 Ms. °योर्बि°. 5 Ms. °रिश्यम्. 6 Ms. दिवः. 7 Ms. °तैर्दैमैःका°. 8 Ms. संग्रुहं. 9 Ms. °त्रच°.

closely: की followed by त्तौ with a repha on the right, which together with the matra looks like कीत्तौँ or कीर्त्तौ. In Devanagari typography, त्त + ौ + र् (repha): the repha sits above the right vertical stem or between the matras. So it is कीर्त्तौ! Then: लतारोपस्यारोपान्तरनिरपेक्षत्वात् ॥(l.21) 18.

Verse 19: यस्य कैरविणी व्योम्नि पृथिव्यां तारकावली . पाताले चन्द्रिका कीर्त्तिः कं न चक्रे सविस्मयम् ॥

Footnotes: 1 Ms. प्रा° to °र्थम् lc. under. l. 9. 2 Ms. °षाद्भो°.

Wait, let's verify line numbers: Page header: १०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् Then lines: Line 1: नैव सुवृत्तानां सुवृत्तैरेवोपमानात् तेनैवो(l 9)पमानत्वेनन्वयस्य सद्भावात् ॥ Wait, in line 1: तेनैवो(l 9)पमानत्वेनन्वयस्य or तेनैवो(l 9)पमानत्वेनान्वयस्य? Look at `तेनैवो

पञ्चमः सर्गः . १०५ आकाशे कुमुदिनी तथा भूमौ तारापङ्क्तिस्तथा पाताले ज्यो- त्स्ना यस्य कीर्त्तिस्सर्वजनं साश्चर्यमकरोत् ॥(l.1) निरङ्गं मालारूपकम् . एकस्मिन्विषयेनेकेषामारोप्यमाणत्वात् निरङ्गं चारोपान्तरनिरपेक्ष(l.2)- त्वात्॥ 19. असिः स्नातोत्थितो यस्य गङ्गासागरसङ्गमे . चिरं गौडरसास्वादशुद्धो ब्राह्मणतां ययौ ॥(l.3) गंगासागरसङ्गमे पूर्वं स्नातोन्नन्तरमुत्थितो यस्यासिर्गौडानां जान- पदविशेषाणां रसाया भूमेरा(l.4)स्वादे शुद्धो तत्र ब्राह्मणस्य भावं प्राप्तः . गौडरसो गुडसम्बन्धी रसश्च यद्वा शुद्धो प्रधानो ब्राह्मण इति(l.5) . केवलं श्लिष्टं परम्परितम् ॥ खड्गे ब्राह्मणारोपस्यान्यारोपं गौडरसं प्रति सापे- [L12

१०६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सर्वराजार्कजीमूतस्सर्वदिग्वल्लरीमधुः • गोवाकस्तत्सुतस्सर्वद्वीपमण्डलयामिकः ॥(l.14) सर्वे राजान एवार्कास्तेषां जीमूतः सर्वदिश एव वल्लर्य्यस्तासां मधुर्व- सन्तः सर्वद्वीपा ए(l.15)व मण्डलं तत्र यामिकः ॥ मालारू[पकम् ] ॥ एक- स्मिन्ननेकेषामा[रोपाणामारो]प्यमा॑णा(l.16)त्वान्माला[रूपकं परस्प]रसापे- क्षारोपत्वात्परम्परितम् ॥ २३. उपायवेदसर्वज्ञो गु(l.17)णषट्कर्मपारगः • राजर्षिरेष मन्त्राङ्गशिखिपञ्चकमध्यभाक् ॥ उपायास्सामादय(l.18)स्त एव वेदास्तेषु सर्वज्ञः गुणास्सन्ध्वादय एव षट्कर्माय्यध्यापनादीनि तेषां पारगः म(l.19)न्त्राङ्गानि कर्मणामारम्भोपाय इत्यादीनि एव शिखिनोऽग्नयस्तेषां पञ्चकं तन्मध्यभाक् एष(l.20) राजर्षिर- भूत् ॥ प्रकृतोपयोगि राजर्षिविशेषणानुगुण्यात् ॥ २४. प्रताप(l.21)तपनोपास्तिप्राप्तकीर्तिकलागमः • कृपाणकृष्णसारेण पूर्णो राजा रराज यः ॥ कृपा(l.22)[ण] एव कृष्णसारस्तेन पूर्णो यो राजा रराज कीदृक् प्रताप एव तपनस्सूर्य्यस्तस्योपास्ति(l.23**2⁶)रूपास॑नं तया प्राप्तः कीर्तिकलानामागमो येन सः राजा चन्द्रश्च तपनसेवया प्राप्तकलाग(l.1)मो मृगाङ्कश्च भवति ॥ श्लिष्टमेकदेशविवर्ति . अर्थावसेयारोपत्वादेकदेशविवर्ति॥(l.2) श्लिष्टं तु राज- शब्दस्योभयार्थवाचित्वात् ॥ २५. मलस्य मानससरो विकारस्य पयोर्णवः • अव्या(l.3)त्रेर्गगनं यस्य यशः कैर्नाम लङ्घ्यते ॥ मैलस्य मालिन्यस्य मानससरः यशशो नि(l.4)र्मलमित्यर्थः तृथा 1 Ms. °पम्म°. 2 Ms. °वैवि°. 3 Ms. °याः कृ°. 4 Ms. °शारे°. 5 Ms. ताप°. .6 Ms. has पृ. वि. on margin. 7 Ms. °पायनं! 8 Ms. °सक्ती°. 9 Ms. त्रिविधास्य (i.e. त्रिविधस्य) crossed before मं. 10