पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

६६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तवाश्वानां हितेयं लवणसिन्धुरवतीर्णा . नखक्षतेन च वनिताया घर्मज- लोद्भेदः ॥(l 10) 80. यन्नाम किञ्चन पतिष्यति वस्तुजातं क्षारत्वमेष्यति तदत्र समस्तमेव • तेनाचरिष्यति न केव(l. 11)लमेव कीर्ते- र्यावत्प्रतापदहनस्य तवानुवृत्तिम् ॥ यत्किञ्चन स्वादुक्टुकादि वस्तुजातमिह(l 12) लवणसमुद्रे पतिष्यति तत्सर्वं¹ कर्तृ क्षारत्वं लवणत्वमेति यत्तेन हेतुना न केवलं त्वत्कीर्तेरेवाँ³(l. 13)यं लवणाम्भा अनुवृत्तिं करोति. त्वत्कीर्तिं शृण्वतामन्ये वृत्तान्ताः क्षारा इत्यर्थः यावत्प्रतापाग्नेरप्ययं(l 14) लवणा・・・・・・・・नुवृत्तिं करोति दाह्・・・・ ・・・・・・कीर्तेरतिमाधुर्यादन्येषां वृत्तान्ताः⁴ क्षारा इवेत्यर्थः ॥ (l. 15) 81. इन्दोः कुलस्य यशसां वसतिः कुरूणां क्षेत्रं पवित्रयति योजन[पञ्चकं तत्] • लोकान्तरे फलति(l. 16) तत्फलवाननेन लोकद्वयेपि भविता सवितुस्तु वंशः ॥ इन्दोः कुलस्य・・・・・・・・नां कुरूणां [तत्सं](l. 17)न्धिनां यशसां वसतिः स्थानं यत्क्षेत्रं कर्तृ योजनपंचकपरिमाणं लोकं पवित्रयति तल्लोका- न्तरफलं द[दाति] (l. 18) . तुः पक्षान्तरे . अनेनै परिमाणेनेत्यर्थः लवण- समुद्रेण तु सूर्यस्य कुलं सूर्यवंश्या राजानो लोकद्व(l. 19)ये फलवन्तो भव- न्ति. अयमर्थः कुरुक्षेत्रमृताः कुरवस्स्वर्गमात्रं लब्धवन्तः सूर्यवंश्यानां तु लव(l. 20)णाम्भा इह परत्र च फलप्रदः ॥ 82. तदेव लोकद्वयफलदानं दर्शयति ॥ 1 Ms. °स्त्वं°. 2 Ms. °वेय°. 3 Ms. त्वात्की°. 4 Ms. °न्ताक्षा°. 5 Ms. °त्सित्यां.. 6 Ms. °नाष°. 7 Ms. °सुर्य°.

चतुर्थः सर्गः . ६७ यः पूर्वपुंभिरु(l.21)दखन्यत तावकीनै- रेकोपि तृप्तिमुपयाति न वाडवोस्मात् • प्रीतिं विधातुमखिलेष्वपि वाडवेषु जातस्त्वदन्वयभुवां लवणाकरोयम् ॥ त्वदीयैः पूर्वपुरुषैस्सगरैर्यस्समुद्रः प्रागुत्खातस्तस्मादे(l.1)कोपि वाडवो वडवाग्निर्न तृप्तिमेति त्वत्कुलजातानां संबन्धिषु वाडवेष्वशेषेषु तृप्तिं कर्त्तुमयं त्वत्खातो लवणस(l.2)मुद्रो जातः ॥ 83. आशापुरीति नृपते कुलदेवता ते शाकम्भरी भगवती च मयि प्रसन्ना . एते द्युसिन्धुय(l.3)मुने इव सर्वकालं रक्षिष्यतो लवणवारिनिधिं मिलित्वा ॥ राजन्नाशापुरी नाम देवी तव कुलदेव(l.4)ता भवति . शाकम्भरी देवी च मयि प्रसन्ना भवति एते गङ्गायमुने इव मिलित्वा लवणाब्धिं रक्षिष्यतः ॥(l.5) 84. आविर्भविष्यति विना भवदन्ववाय- मन्यस्य कस्यचन नैष रसो नृपस्य • और्वाग्निधूमभवमभ्रगणं हि(l.6) हित्वा पातुं न कोपि तृषितः क्षमते पयोधौ ॥ भवत्कुलं विनान्यस्य कस्यापि राज्ञोयं लवणाम्बा न प्र(l.7)कटीभवि- ष्यति . संभावनायां लृट् . वाडवधूमजातं मेघकुलं त्यक्त्वा को नुं तृषितस्समुद्रे सम(l.8)र्थः . हित्वेति क्त्वाप्रत्यय...................॥ 85. 1 Ms. °तान्तां. 2 Ms. °न्धिष्वा°. 3 Ms. त्वत्खातो lc. at the top of page. 4 Ms. °मद्वं°. 5 Is it कोन्यस्तृ° ?

३८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् किं भूयसां स्फटिकशैल इवा(l.9)ष्टमूर्त्ति- शिक्षाबलेन परिकल्पिततोयमूर्त्तिः . अभ्यागतश्चरणयोस्तलमद्य यस्या- श्शाकम्भरीति गि(l.10)रिजा तव सेयमग्रे ॥ बहुनोक्तेन किम् . अष्टमूर्त्तेस्सकाशाच्छिक्षा संप्रदायस्तद्वलेन परिक- ल्पित(l.11)जलरूपः स्फटिकाद्रिरिव यस्याः पादतलमागतोद्य सेयं शाक- म्भरी देवी तवाग्रे भवति ॥ ८६. एतां प्र(l.12)णम्य शिवशेखरचन्द्ररेखा- मन्दाकिनीशिशिरपादयुगामिदानीम् . निर्वापिताध्वगमनक्लमस(l.13)न्निपातः पृथ्वीपुरन्दर पवित्रय राजधानीम् ॥ शिवस्य शेखरीभूते ये चन्द्रलेखामन्दाकिन्यौ तद्वत्ता(l.14)पहरपादद्व- यामेतां गौरीं प्रणम्य शमितमार्गतपज्वरस्त्वं राजधानीं गच्छ ॥ ८७. उक्तेति विस्म(l.15)यसुधारसवर्षमेघो बद्धाञ्जलिः प्रति[मुमोच स?]— ‿ —— . राजापि तूर्णमव[रुह्य हयाद्]यासी(l.16)- —————————‿[परी]क्षकत्वम् ॥ विस्मय एव सुधारसस्तस्य वर्षे मेघस्स विद्याधर इ(l.17)त्युक्त्वा ब- द्धाञ्जलिसन्प्रत्यमुञ्चत् . राजा च सद्योश्वादवरुह्याचम्य सलिलस्य परीक्षा- मकरोत्(l.18) पुण्यं प्राप्तवान्पानादिनेत्यर्थः ॥ ८८. अथ शिवशिरश्चन्द्रज्योत्स्नाललाटविलोचन- ज्वलनसततप्रत्य(l.19)सत्तिप्रभावकवोष्णयोः . 1 Ms. भूमशा. 2 Ms. ॰परुं॰. 3 See Canto XII. 44, 49.

चतुर्थः सर्गः . ६६ उपचितयशस्तेजाश्शाकम्भरीचरणाब्जयो- रनतिनिकटे नीत्वा रात्रिं प्रगे न(l. 20)गरीमगात् ॥ शिवस्य शिरसि चन्द्रज्योत्स्ना तथा ललाटे विलोचनाग्निः तयोर्नित्यं प्रत्यासत्तिस्तत्प्रभावेन (l. 21) कवोष्णयोः .. शिवो नित्यं शाकम्भरीं प्रणमती- त्यर्थः. शाकम्भरीपादयोरनतिसमीपे ••••••••••••(l. 22)••••••••••• राजोपचिते यशस्तेजसी यस्य स तथा सन्प्रातर्नगरीं गतः . यशस्तेजसोरु- पचये कवोष्ण(l. 23**24¹)देवीपादतलवासस्संभावित इति भद्रम् ॥ 89. श्रीलोलराजसुतपण्डितभ(l. 1)ट्टनोन- राजात्मजों विवरणेन चतुर्थसर्गम् . दुर्गं सुबोधमकरोदिह जोनराजः पृथ्वीमहे(l. 2)न्द्रविजयाभिधकाव्यराजे ॥ पृथ्वीराजविजये चतुर्थस्सर्गः ॥ 1 Ms. पृ. २l. vertically on margin.

[ पञ्चमः सर्गः ] लव(l.3)णाकरमाकर्ण्य स्ववंश्येनावतारितम् • रथाश्वानामिव प्रीत्यै सप्ताश्वो द्रुतमाययौ ॥(l.4) स्ववंश्येन वासुदेवेनावतारितमुत्पादितं लवणसमुद्रं श्रुत्वेवाश्व[प्री]त्यर्थ- मिव सप्ताश्वस्सूर्यो द्रुतमु(l.5)दितंः ॥ 1. शापं दशरथोप्यापदर्केवंशयो मृगव्यया • अवाप्तानुग्रहो राजा स पुनः प्राविशत्पु(l.6)रीम् ॥ सूर्यवंश्यो दशरथोपि आखेटिकया शापं प्राप्तं स तु राजा सूर्यवंश्यौ मृगव्यया(l.7) लब्धप्रसादो नगरीमविशत् ॥ 2. शाकम्भरीप्रदेशे यदुदगुस्तस्य कीर्तयः • अतो नोद्वे(l.8)गमाजग्मुः पुलिने लवणोदधेः ॥ शाकम्भरीप्रदेशो मरुभूमित्वात्क्षारः . तत्र यत्त(l.9)स्य यशांसि जा- तानि अतः क्षारान्धितटे तानि नोद्वेगमागतानि . क्षाररससात्म्यादिति भावः॥(l.10) 3. लवणाम्भोनिधेस्स्वामी क्षीराम्भोधिनिवासिनः • क्रमात्स वासुदेवस्य वासुदेवोन्तिकं ययौ ॥(l.11) क्षीराब्धिवासिनो वासुदेवस्य निकटं स वासुदेवो राजा गतः . लवणा- म्भोनिधेः(l.12) स्वामीति समीपगमनौचित्यार्थम् ॥ 1 Is the text ˚मुद्ययौ ?. 2. Valmiki, II. 63-64; Raghu, IX. 74-84. . 3 Ms. ˚ष्याम्भो˚. 4 Ms. ˚क्षाम्भोधेः.

पञ्चमः सर्गः . १०१ भुवं शाकम्भरीदेव्या सनाथां यदुपासते . तद्देश्यां(l. 13)स्तेन भयन्ते सर्वे शाकम्भरीश्वराः ॥ शाकम्भरीपालितां भूमिं वासुदेवकुलजा यत्सेवन्ते(l. 14) तत[स्ते शाक]- म्भरीश्वराः कथ्यन्ते ॥ ५. उ[त्तुङ्गै] ― ◡ ― [भास्व]न्मित्रैरहितवर्जितैः . राजचन्द्रैरनन्ता भूः(l. 15) समराजि महोत्सवैः ॥ तै राजचन्द्रैरनन्ता भूमिर्नि···········अपि········(l. 16)- स्यथैः महान्त उत्सवा येषां तैरूत्तुङ्गैरुदारैः भास्वन्ति दीप्तानि मित्राणि श- त्रुरहितैः(l. 17). सर्वपदाश्रयः पुनरुक्ताभासः . उत्तुङ्गादीनां सर्वेषां पदानामा- मुखे पुनरुक्तत्वात् ॥(l. 18) ६. जज्ञे तदन्वयोदन्वत्सुधांशुर्वसुधापतिः . सामन्तराजस्सामन्तराजिकैरविणीरविः ॥(l 19) वासुदेववंशसमुद्रचन्द्रो मंडलेश्वरपङ्किकुमुदिनीसूर्यस्सामन्तराजंनामा [जज्ञे] (l. 20) . छेकानुप्रासः ॥ छेकाः पञ्चविशेषास्तद्भागुपलक्षितोनुप्रासः दन्व·············(l. 21)कानामावृत्तेः ॥ ७. सुषुवे जयराजं तं राजन्तं स जयश्रिया . यं वीक्ष्याजौ विव[स्वन्तं वस्वन्तं प्रा](l 22*)प राजकम् ॥ विवस्वन्तं सूर्यसमं यं दृष्ट्वा रणे राजगणाश्चन्द्रगणश्च वस्वन्तं तेजोनाशं प्राप तं जयलक्ष्म्या शो(l. 1)भमानं जयन्तराजनामानं पुत्रं स प्रापत् ॥ यमकं . तुल्यरूपयोस्समुदाययोरावृत्तेः ॥(l. 2) ८. नितान्तमुन्नतिमतो नेतुमानतिमातताम् . तेने तेन नतान्नेतुमुरूनतिं मानिना मतिः ॥ 1 Ms. °श्याः ते°. 2 Ms. °चन्द्रै°. 3 Ms. °णायि. 4 Ms. °हितेस्र°. 5 Ms. °राजा°.

१०२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. तेन मानिना(1.3) जयराजेनोन्नतिमत उद्धतान्नतिं नेतुं नमयितुं तथा नतानप्रणमत उन्नतिं नेतुं वर्धयितुं निता(1.4)न्तं मतिः कृता ॥ त्र्यक्षरो वृत्त्यं- नुप्रासः ॥ नकारतकारमकाराणां त्रयाणामावृत्तेः ॥(1.5) 9. नतेनतेतेन तेन तेन नतेन ते . नते नते तेन तेन ते नते न नते नते ॥ 10. इति स्तुतं कविवरैर्मुख्यं स(1.6)र्वमहस्विनाम् • प्राप विग्रहराजं स ग्रहराजमिवात्मजम् ॥ नतेति निष्ठान्तं स्त्रीलिङ्गं प्रथ(1.7)मैकवचनं क्रियापदम् . इनतेति कर्म- पदम् . इतेन तेनेति कर्तृविशेषणम् . तेन तेनेति कर्तृपदम् .(1.8) नतेनेति च कर्तृविशेषणम् . ते इति तँच्छब्दस्य जसन्तस्य रूपम् . इति पूर्वार्द्धे पद- विभागः . नते न(1.9)ते इति सप्तम्येकवचनान्तं पदद्वयम् . तेन तेनेति च तृतीयान्तम् . ते नते इति द्विवचनान्तं कर्तृप(1.10)दम् . नेत्यव्ययम् . नते नते इति द्विवचनान्तं पदद्वयम् ॥ तेन तेन पुरुषेण कर्त्री ते तव सम्ब(1.11)न्धिनी इनता ऐश्वर्यं नता सर्वैस्त्वदैश्वर्यप्रणामः कृत इत्यर्थः . पुरुषेण कीदृशेन इता प्राप्ता(1.12) इनता स्वाम्यं येन तथा नमता . इति प्रथमार्द्धव्याख्येयम् . ते नते कर्त्यों नते नते न भव(1.13)तः उन्नते उन्नते भवत इत्यर्थः ता लक्ष्मीः इनता स्वाम्यम् कस्मिंस्तेन तेन हेतुना नते नते प्रण(1.14)मं कुर्वति पुरुषे ॥ सर्वतोभद्रम् ॥ चित्रमिदं खङ्गादिसंनिवेशहेतुवर्णा(1.15)••••••••••॥•••••••••••• •••[कवी]न्द्रैः स्तुत••••••••••स्विषु प्रधानं ग्रहराजं सूर्यमिव स राजा विग्रह(1.16)राजाख्यं पुत्रं प्रापत् ॥ 11. यस्य खङ्गाद्विनिर्गत्य गङ्गेयेव हरेः पदात् • कीर्त्या त्रैलोक्यपावन्या(1.17) लङ्घिता गिरिसागराः ॥ 1 Ms. ॰वृत्तीं॰. 2 Ms. नतेनंतति. 3 Ms. लं॰. 4 Ms. ॰श्वानम्र॰.

विष्णोः पदादिव यस्य खड्गाद्विनिर्गत्य ग ङ्गयेव त्रिभुवनस्य पावन्या (l.18)कीर्त्या पर्वतसमुद्रा लङ्घिताः ॥ 12. दूरस्थाप्यरिवक्त्रेषु बभौ यत्खड्गकालिका • कलङ्कश्यामि(l.19)का चान्द्री शतपत्रवनेष्विव ॥ यत्खड्गस्येव कालिका शत्रुमुखेषु बभूव . कदाचित्सैव स्याद्(l.20)- त्याह दूरस्थापि दूरादेव प्रतापभयात्पलायमानानां द्विषां मुखकान्तिर्हीनात- स्संभाव्यते ख(l.21)[ङ्ग]श्यामिकैव लभ्रेति . का केष्विव . पद्मवनेषु चान्द्रीव कलङ्कश्यामिकेव ॥ उपमात्रयम् ॥(l.22--25)सर्वमहस्विनां मुख्यमिति साधारणधर्मस्य सद्भावात् उपमानभूतेन प्रहराजेना(l.1)पि साधारणधर्मस्योपमेयवत्संब- न्धात् . खड्गपादयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावात् . कालिकाश्यामि(l.2)कयोः पर्यायनिर्देशात् ॥ 13. यशोभिर्यस्य वर्षान्ते दुर्शोभिश्च वैरिणाम्. मिलितैर्हंसकाद(l.3)म्बैरिव दिद्युतिरे दिशः ॥ वर्षाणामन्ते मिलितैर्हंसैः कौकैश्च यथा दिशश्शोभन्ते तथा तद्यशो- (l.4)भिश्च दुर्यशोभिश्च दिशोशोभन्त ॥ समुच्चयोपमा ॥ हंसकाकानां यशो- पयशासां च समकाले दिशां द्योतनात् ॥ 14. तनयश्चन्द्रराजोस्य चन्द्रराज इवाभवत् • संग्रहं यस्सुवृत्तानां सुवृत्तानामि(l.6)व व्यधात् ॥ चन्द्रराजाख्यश्चन्द्रो ग्रंथकारस्स इवास्य पुत्रः चँन्द्रराजाख्योभवत् शो- भमानां वृ(l.7)त्तानां वसन्ततिलकादीनामिव सुवृत्तानां सदाचाराणां पुरु- षाणां यस्संग्रहमकरोत् ॥ (l.8)श्लेषमिश्रोनन्वयः ॥ चन्द्रराजस्य चन्द्रराजे- 1 Ms. °यात्य°. 2 Ms. मुख्यनानामिति. 3 Ms. °रयंध°. 4 Ms. °योर्बि°. 5 Ms. °रिश्यम्. 6 Ms. दिवः. 7 Ms. °तैर्दैमैःका°. 8 Ms. संग्रुहं. 9 Ms. °त्रच°.

closely: की followed by त्तौ with a repha on the right, which together with the matra looks like कीत्तौँ or कीर्त्तौ. In Devanagari typography, त्त + ौ + र् (repha): the repha sits above the right vertical stem or between the matras. So it is कीर्त्तौ! Then: लतारोपस्यारोपान्तरनिरपेक्षत्वात् ॥(l.21) 18.

Verse 19: यस्य कैरविणी व्योम्नि पृथिव्यां तारकावली . पाताले चन्द्रिका कीर्त्तिः कं न चक्रे सविस्मयम् ॥

Footnotes: 1 Ms. प्रा° to °र्थम् lc. under. l. 9. 2 Ms. °षाद्भो°.

Wait, let's verify line numbers: Page header: १०४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् Then lines: Line 1: नैव सुवृत्तानां सुवृत्तैरेवोपमानात् तेनैवो(l 9)पमानत्वेनन्वयस्य सद्भावात् ॥ Wait, in line 1: तेनैवो(l 9)पमानत्वेनन्वयस्य or तेनैवो(l 9)पमानत्वेनान्वयस्य? Look at `तेनैवो

पञ्चमः सर्गः . १०५ आकाशे कुमुदिनी तथा भूमौ तारापङ्क्तिस्तथा पाताले ज्यो- त्स्ना यस्य कीर्त्तिस्सर्वजनं साश्चर्यमकरोत् ॥(l.1) निरङ्गं मालारूपकम् . एकस्मिन्विषयेनेकेषामारोप्यमाणत्वात् निरङ्गं चारोपान्तरनिरपेक्ष(l.2)- त्वात्॥ 19. असिः स्नातोत्थितो यस्य गङ्गासागरसङ्गमे . चिरं गौडरसास्वादशुद्धो ब्राह्मणतां ययौ ॥(l.3) गंगासागरसङ्गमे पूर्वं स्नातोन्नन्तरमुत्थितो यस्यासिर्गौडानां जान- पदविशेषाणां रसाया भूमेरा(l.4)स्वादे शुद्धो तत्र ब्राह्मणस्य भावं प्राप्तः . गौडरसो गुडसम्बन्धी रसश्च यद्वा शुद्धो प्रधानो ब्राह्मण इति(l.5) . केवलं श्लिष्टं परम्परितम् ॥ खड्गे ब्राह्मणारोपस्यान्यारोपं गौडरसं प्रति सापे- [L12

१०६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. सर्वराजार्कजीमूतस्सर्वदिग्वल्लरीमधुः • गोवाकस्तत्सुतस्सर्वद्वीपमण्डलयामिकः ॥(l.14) सर्वे राजान एवार्कास्तेषां जीमूतः सर्वदिश एव वल्लर्य्यस्तासां मधुर्व- सन्तः सर्वद्वीपा ए(l.15)व मण्डलं तत्र यामिकः ॥ मालारू[पकम् ] ॥ एक- स्मिन्ननेकेषामा[रोपाणामारो]प्यमा॑णा(l.16)त्वान्माला[रूपकं परस्प]रसापे- क्षारोपत्वात्परम्परितम् ॥ २३. उपायवेदसर्वज्ञो गु(l.17)णषट्कर्मपारगः • राजर्षिरेष मन्त्राङ्गशिखिपञ्चकमध्यभाक् ॥ उपायास्सामादय(l.18)स्त एव वेदास्तेषु सर्वज्ञः गुणास्सन्ध्वादय एव षट्कर्माय्यध्यापनादीनि तेषां पारगः म(l.19)न्त्राङ्गानि कर्मणामारम्भोपाय इत्यादीनि एव शिखिनोऽग्नयस्तेषां पञ्चकं तन्मध्यभाक् एष(l.20) राजर्षिर- भूत् ॥ प्रकृतोपयोगि राजर्षिविशेषणानुगुण्यात् ॥ २४. प्रताप(l.21)तपनोपास्तिप्राप्तकीर्तिकलागमः • कृपाणकृष्णसारेण पूर्णो राजा रराज यः ॥ कृपा(l.22)[ण] एव कृष्णसारस्तेन पूर्णो यो राजा रराज कीदृक् प्रताप एव तपनस्सूर्य्यस्तस्योपास्ति(l.23**2⁶)रूपास॑नं तया प्राप्तः कीर्तिकलानामागमो येन सः राजा चन्द्रश्च तपनसेवया प्राप्तकलाग(l.1)मो मृगाङ्कश्च भवति ॥ श्लिष्टमेकदेशविवर्ति . अर्थावसेयारोपत्वादेकदेशविवर्ति॥(l.2) श्लिष्टं तु राज- शब्दस्योभयार्थवाचित्वात् ॥ २५. मलस्य मानससरो विकारस्य पयोर्णवः • अव्या(l.3)त्रेर्गगनं यस्य यशः कैर्नाम लङ्घ्यते ॥ मैलस्य मालिन्यस्य मानससरः यशशो नि(l.4)र्मलमित्यर्थः तृथा 1 Ms. °पम्म°. 2 Ms. °वैवि°. 3 Ms. °याः कृ°. 4 Ms. °शारे°. 5 Ms. ताप°. .6 Ms. has पृ. वि. on margin. 7 Ms. °पायनं! 8 Ms. °सक्ती°. 9 Ms. त्रिविधास्य (i.e. त्रिविधस्य) crossed before मं. 10

विकारस्य क्षीरसमुद्रः निर्विकारमित्यर्थः अन्याप्तेर्गगनं व्यापकमित्यर्थः य- (l.5)स्य यशः कैर्लङ्घ्यते ॥ आरोप्यमाणानां मानसादीनामलंघ्यत्वात् कैर्लङ्घ्यते इत्युक्तिसंगतिः ॥ (l.6) वैधर्म्येण निरङ्गं मालारूपकम् ॥ मलादीन्प्रति मा- नसादीनां प्रैतिकूलत्वाद्वैधर्म्यम् ॥(l.7) 26. अयशोमेघशरदा दुरितध्वान्तराकया • यस्य श्रिया प्रमादाहिहेमन्तनिशया जितम् ॥ यस्य श्रि(l.8)या जितमिति भावे क्तः . अयश एव मेघस्तस्य शरदा तथा पापान्धकारपौर्णमास्या तथा प्रमाद(l.9)सर्पस्य हेमन्तरात्र्या . शीत- काले सर्पाणां बिलप्रवेशेनादर्शनाद्धेमन्तनिशारूपकम् ॥(l.10) परम्परितं तदेव मेघादीन्प्रति शरदादीनां प्रातिकूल्यात् ॥ 27. समुद्राः स्थिरलावण्याः(l.11) परकर्णाभिदोर्जुनाः • यशसां राशयो यस्य दिवि बद्धपदश्रवाः ॥ स्थिरं लावण्यं लालित्यं च(l.12) येषां सम्यगुच्चै रानन्तीति च परेषां शत्रूणां कर्णं श्रवणं परं शत्रुं राधेयं च भिन्दन्ति अर्जुनाः(l.13) श्वेताः पाण्डवविशेषाश्च दिवि व्योम्नि च कृतस्थितयोर्ध्रुवा दृढस्ताराविशेषाश्च • अर्जुनाः श्रंवा इ(l.14)ति बहुवचनं विषयाणां प्रत्येकमारोपात् ॥ आविष्ट- लिङ्गं रूपकम् ॥ 28. पुण्डरीकं विरि(l.15)ञ्चस्य श्वेतद्वीपं [मुर]द्विषः • चन्द्रापी[डस्य कैलासं य]श्शुद्धमवह्नन्मनः ॥ ब्रह्मादीनां पद्मादि य(l.16)श्चित्तमधारयत् तत्र तेषां नित्यनिवासात् ॥ परिणामः ॥ 29. • . 1 Ms. निरंङ्गं. 2 Ms. मतिं. 3 Ms. °धम्यम्. 4 Ms. प्रसा°. 5 Ms. वन्ध°. . 6 Ms. °ध्रुवा. 7 Ms, °नाश्रं. 8 Ms, °कवि°.,

१०८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् तेजोबलाद्द्[ादशभिः सूर्य्यव]न्महदा(l.17)र्थिभिः • भूपैरभ्यर्थ्यमानत्वे स्वसारं यः कलावतीम् ॥ ३०. चन्द्रमूर्त्तिभ्रमकरीं मुखलक्ष्म्येव संज्ञया .(l.18) कान्यकुब्जमहेशाय सरस्वानिव दत्तवान् ॥ तेजस्वित्वात्सूर्यसमैर्द्वादशभिर्भूपालैरभ्यर्थ्य(l.19)मानत्वेपि कलावतीं कलावतीनामानं चतुष्षष्टिकलासहितां च स्वसारं यः कान्यकुब्जेन्द्रा(l.20)य दत्तवान् मुखकान्त्या कलावतीति सञ्ज्ञया च चन्द्रभ्रान्तिकरीम् ॥ भ्रान्ति- मान् ॥ क(l.21)लावतीति वचनेन भ्रान्तिजननात् ॥ ३१. जितैः प्रदत्तसर्वस्वस्स्वस्मै द्वादशभिर्नृपैः । यमो(l.22*) धनपतिर्वायं संदेहमिति यो ददौ ॥ युद्धे जितै राजभिर्हेतुभिः स्वस्मै प्रदत्तं सर्वस्वं येन स यो राजा(l.1) किं यमः किं वा वैश्रवण इति संदेहं दत्तवान् ॥ राज्ञां पीडनाद्यमः अति- दानाद्धनदः ॥ शुद्धस्स(l.2)न्देहः ॥ सन्देहे एव पर्यवसानात् ॥ ३२. नन्दनश्चन्दनस्तस्य यस्य नामन्युदीरिते । जनस्सफ(l.3)ल इत्युक्तिशेषाद्दृष्टभ्रमं जहौ ॥ चन्दन इति यस्य नामन्युक्ते सति तरुसन्देहं प्राप्नुवँल्लोकः(l.4) तत- स्सफल इत्युक्तिशेषाद्दृष्टभ्रममत्यजत्, चन्दनवृक्षस्य फलानामनुत्पत्तेः ॥ निश्चया(l.5)न्तः ॥ प्रथमं संशये सति निश्चये संपर्यवसानात् ॥ ३३. फलदश्चन्दनो दृष्टो भोगिनो यमु(l.6)पासते । सत्कलास्ते च तेषां च विषदं वदनं सदा ॥ चन्दन इत्युक्ते संशयः फलद् इत्युक्ते निश्च(l.7)यः चन्दनस्य फलदत्वा- भावात् भोगिनः सुखिनश्च यं सेवन्ते इति सन्देहः ते च भोगिनः सत्कलाः 1 Ms. रु०; वा नृपैं ? 2 Ms. °ठिक°. 3 Ms. 'र्वा' written above 'श्रा°. [L

पञ्चमः सर्गः . १०६ विद्यया...(l.8)...श्रुतयः सहृदयाश्चेति निश्चयः तेषां भोगिनां मुखं विषंदं प्रसन्नं विषोद्गारकं चेति सन्देहः ॥(l.9) निश्चयगर्भः ॥ प्रथमं सन्देहः मध्ये निश्चयः पश्चात्सन्देहः ॥ ३४. इत्यादि वर्णनं यस्य(l.10) मिलत्संदेहनिश्चयम् • न वृक्षः कल्पवृक्षोयमित्युक्तावेति सङ्गतिम् ॥ संशयनिश्चयसंकी(l.11)र्णे यस्यैवं वर्णनं सङ्गतिमेति सङ्गच्छते . कदा अयं राजा वृक्षो न भवति किं तर्हि कल्पवृक्षो भव(l.12)तीत्युक्तौ सत्याम् • कल्पवृक्षे पूर्वोक्तस्य सफलत्वादेर्विशेषणजातस्य संभवात् ॥ नि(l.13)श्चया- न्तस्सन्देहः अन्तर्निश्चयस्य लाभात् ॥ ३५. बभार न स राजत्वं राजराजत्वमेव तत् .(l.14) अन्यथा निधयः सर्वे कथमयत्ततां ययुः ॥ इतरराजवत्स राजा राजत्वं नावहात्किन्तु तत्त(l.15)स्य राजत्वं राज- राजत्वमेव भवति . राज्ञां राजा राजराजः वैश्रवणश्च • अन्यथा यदि स राज(l.16)राजो न [स्यात्तर्हि कथं सर्वे निघ]यस्तस्यायत्ततां जग्मुः [राज- रा]जस्यैव निधि[पतित्वा]त् ॥(l.17) प्रथमापह्नुतिः ॥ विषयस्य निषेधेन्यस्य विधानात् निषेधपूर्वमारोपान् ॥ ३६. रुद्राणी(l.18) तद्वधूर्दीपसहस्रं तमसो भिदे • न पुष्करतटे लिङ्गसहस्रं तददीदिपत् ॥ रुद्राणी नामं(l.19) तद्वर्धूः पुष्करतटे तमोहरणार्थं तद्दीपसहस्रमज्व- लयत् न पुनस्तल्लिङ्गसहस्रमज्वलयत् ॥(l.20) द्वितीयापह्नुतिः ॥ आरोपपू- र्व्वकं निषेधस्य सद्भावात् ॥ ३७. 1 Ms. ··श्रुतयः lc. on margin. 2 Ms. Sic., i.e., विशदं. 3 Ms. °यास्त° • 4 Ms. °दधुः 5 Ms. नामा, See. p. 108,-1.6. 6 Ms. °दधुः.

११० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् योगिन्यात्मप्रभाख्यासावाशि(1.21)माद्यष्टकच्छलात् • अपश्यत्कलितां स्थाणावहिंसाद्यष्टपुष्पिकाम् ॥ आत्मप्रभा नाम सा(1.22) योगिनी स्थाणौ परमेश्वरविषयामहिंसा- दिमेवाष्टपुष्पीं कलितामज्ञासीत् कस्माद(1.23)[हिंसा]दि यदष्टकं तद्रूपात् ॥ तृतीयापह्नुतिः॥ असत्यत्वप्रतिपादकेन च्छलश(1.24²)ब्देन निर्देशात्॥ 38. रुद्राणीति पुरंध्रीभिर्योगिनीति च योगिभिः • आत्मप्रभेति सा ज्ञाता विशन्त्यर्कस्य(1.1) मण्डलम् ॥ पुरन्ध्रीप्रभृतिभिस्सा रुद्राण्यादित्वेनोल्लिखिता ॥ उल्लेखः ॥ एकस्या अनेकधा क(1.2)ल्पनात् ॥ 39. सूनुर्वाक्पतिराजोस्य प्रसाद इव मूर्त्तिमान् • हिताय सर्वलोकानामुदपद्यत शा(1.3)म्भवः ॥ लोकानां हितार्थं मूर्तो हरप्रसाद इव विग्रहराजोस्य पुत्रो जातः ॥ गुणोत्प्रेक्षा ॥(1.4) प्रसादाख्यो गुणो विषयित्वेन सम्भावितः ॥ 40. स भुजाभ्यां जयान्प्रापदष्टाशीत्यधिकं श(1.5)तम् • बुद्ध्या निर्मलया कालं कामं च मनसाजयत् ॥ स जयानष्टाशीत्यधिकं शतं भुजाभ्यां(1.6) प्रापत् • स शुद्धया बुद्ध्या कालं निर्मलेन च मनसा काममजयत् इति नवत्यधिकं शतं प्राप्तम् ॥(1.7) 41. गणनां सूचयन्तीव जयानामिति यत्र ताः • धामत्रयीकला वक्त्रपंचके पंचधा स्थिताः • य(1.8)त्र वर्तमानानां जयानां नवत्यधिकं जयानां शतमिति संख्यां पंचवक्त्रस्येश्वरस्य- मुखपञ्चके(1.9) स्थिता धामत्रयीकलास्सूचयन्ति •

1. Ms. has प. वि. vertically in margin. 2 Ms. ˚ब्देन. 3 Ms. भात्मश्री˚.

पञ्चमः सर्गः. १११ चन्द्रकलाष्षोडश सूर्यकला द्वादश वह्निकला दशेति(l.10)प्रतिवक्त्रमष्टात्रिंश- द्भवन्ति अष्टात्रिंशत्संख्यास्ता धामत्रयीकलाः पंचमुखस्येश्वरस्य प्रतिमु(l.11)खं वर्तमानत्वात्पञ्चभिर्गुणिता भवन्तीति नवत्यधिकं शतं भवन्तीति क्रियोत्प्रे- क्षेयम् सूचनाक्रि(l.12)यायास्संभावनात् ॥ ४२. तं प्रासादमसौ चक्रे पुष्करे व्योमवाससः . भक्त्या त्यक्तोत्तरासंगः कैला(l.13)स इव भाति यः ॥ असौ राजा पुष्करतीर्थे हरस्य तं प्रासादं चक्रे यो भक्त्या त्यक्तोत्त- रासंगः कैला(l.14)स इव भाति. त्यक्तोत्तरादिक्संगश्च ॥ द्रव्योत्प्रेक्षा ॥ कैलासस्य द्रव्यत्वात् ॥ ४३. धर्मस्येव(l.15) नर्वः [सर्गो] स्थिति — — ~ - ~ - . सिंहराज[: सुतस्त?]स्य संहार इव मान्मथः ॥ यो धर्मस्येव(l.16) सर्ग इत्याद्यन्वयो योज्यः . लावण्यातिशयेनं राज- राजिकादायि(?) ... [सं]हारो[त्प्रे]क्षणम् ॥(l.17) सिद्धात्मिकोत्प्रेक्षा ॥ स- र्गादयो घबन्ताः तेषां कृदभिहितो र्भावो द्रव्यं............... [द्र]व्यवद्भा- (l.18)वेन सिद्धत्वात् ॥ ४४. पुष्करे पुष्कलसुधं प्रासादं सोपि निर्ममे . श्वेतो गुँण इवोपास्ते यो दे(l.19)वं शशिशेखरम् ॥ श्वेतो र्गुण इव यो हरं सेवते तं प्रासादं सुधासितं स पुष्करे कृतवान् ॥ (l.20) उपमालङ्कारसङ्करोत्प्रेक्षा ॥ श्वेतर्गुणस्य साधारणत्वेनोपमा भवति संभावनायां तू(l.21)त्प्रेक्षा ॥ ४५. सिंहराजं तमालोक्य सिंहराजमिवापरम् . धर्मस्य त्रिपदीच्छेदी ननाम(l.22) कलिकुञ्जरः ॥ 1 Ms. चन्द°. 2 Ms. नवम्य°. 3 Ms. ᵒवासदः. 4 Ms. ᵒनव°. 5 Ms. ᵒग्यण. 6 Ms. ᵒवं. 7 Ms. ᵒब्य. 8 Sic. Read गण. 9 Ms. ᵒज्ञत°.

११२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. अपरं लोकोत्तरं सिंहमिव यं दृष्ट्वा सिंहराजाख्यं धर्मस्य पादत्रयाप- (l.23*)हारी कलिहस्ती नष्टः त्रिपदी गतिविशेषः तच्छेदी च हस्ती सिंहं दृष्ट्वा नश्यति ॥ जात्युत्प्रेक्षा ॥(l.1)सिंहो जातिः ॥ ४६. सूनुर्विग्रहराजोस्य सापराधानपि द्विषः . दुर्बला इत्यनुध्यायन्नक्षत्रि(l.2)य इवाभवत् ॥ अमी दुर्बला भवन्तीति कृतापराधानपि शत्रूंश्चिन्तयन्नक्षत्रिय इवा- सीत्(l.3) क्षत्रियकार्यस्य मारणस्याकरणात् ॥ जातेरभावोत्प्रेक्षा ॥ अक्ष- त्रिय इति जात्यभा(l.4)वः ॥ ४७. अनीलाभमिवादित्यं कुर्वद्भिर्हयरेणुभिः . लेभे खुररजोघोरोरान्धकार इति(l.5) नाम यः ॥ न नीला अश्वा यस्य तमिव्रादित्यं कुर्वतीभिर्वाजिधूलिभिर्हेतुभिः खुर- रजोघो(l.6)रान्धकार इति यो नाम लब्धवान्. अर्थादश्वानां खुररजसा घोरोन्धकारो यस्मादिति विग्रहः ॥(l.7) गुणस्यै ॥ गुणस्य नीलत्वस्याभा- वोत्प्रेक्षणम् ॥ ४८. अतिष्ठन्तमिवात्मानं मत्वा स्वखुरधूलिभिः .(l.8) बभ्रमुर्वाजिनो यस्य संकटास्वपि वीथिषु ॥ स्वखुररजोभिर्वीथीनामात्मानमंवटरूपेणातिष्ठन्तमिव(l.9) मत्वा यद्- श्वास्संकटमार्गेष्वप्यभ्रमन् . रजसावटानां पिहितत्वात्तेष्वपि वाजिनो बभ्र- मुरित्य(l.10)र्थः ॥ क्रियायाः ॥ स्थितिक्रियाया अभावोत्प्रेक्षणम् ॥ ४९. गृह्णद्भिः परया भक्त्या बा(l.11)णालिङ्गपरम्पराः . अनर्मदेव यत्सैन्यैर्निरमीयत नर्मदा ॥ 1 Ms. सिहं. 2 Ms. इव. 3 Add अभावोत्प्रेक्षा. (एवमग्रेपि). 4 Ms. ॰तिष्ट॰. 5 Ms. ॰म्मानंमति॰, ॰वटरूपेणा॰ lo. under l.8 (lo. mark after ॰नं॰).

पञ्चमः सर्गः . ११३ भक्त्यतिशयात्पूजार्थं बाण(l.12)लिङ्गानि गृह्वद्भिर्यत्सैन्यैर्नर्मदा अन- र्मदेव निर्मिता . नर्मदायास्तदा बाणलिङ्गाभावात् ॥(l.13) द्रव्य[स्य] ॥ [अनर्मदे]ति द्रव्यस्याभावोत्प्रेक्षा[याम्] ॥ 50. त्यक्तं तपस्विना [स्वच्छं] यशोंशुक(l.14)मितीव यः . गुर्जरं मूलराजाख्यं कन्थादुर्गमवीविशत् ॥ तपस्विना वराकेण तपोधने(l.15)न च स्वच्छं यशोंशुकमनेन त्यक्तमितीव मूलराजनामानं गुर्जरं कन्थाख्यं दुर्गे चीरं च(l.16) स प्रावेशयत् . तपस्वी चानुकंप्यार्थ इति कोशः . कन्था च दुर्गे परुषत्वात् ॥ श्लेषोत्थां ॥(l.17) 51. सूर्यवंशप्रसूतस्य चन्द्रमण्डलनिर्गता . तस्य रेवामयी वाहैः कीर्तिर्मलिनिताभवत् ॥(l.18) सूर्यवंशस्य तस्य वाजिभिश्चन्द्रमण्डलानिर्गता रेवामयी कीर्त्तिर्मलिनी- कृता ॥(l.19) [साप]ह्नुवा ॥ रेवामयीति मयटः प्रयोगात् ॥ 52. व्यधादाशापुरीदेव्या भृगुकच्छे स(l.20**23) धाम तत् . यद्रेवास्पृष्टसोपानं चन्द्रश्चुम्बति मूर्धनि ॥ आशापुर्याख्याया देव्याः प्रासादमव(l.1)टो(?)करोत् . यद्रेवया स्पृष्ट- सोपानं चन्द्रश्शिरसि चुम्बति . रेवायाश्चन्द्रप्रभवत्वाच्चन्द्रेण चुम्बनो(l.2)- क्तिः ॥ प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ॥ अत्र वाक्यार्थप्रतीतिसमय एव पदार्थसमन्वय- प(l.3)र्यालोचनया चुम्बनस्य तात्विकत्वाभावावगमादार्थस्संभावनात्मक इवार्थ इति प्रतीय(l.4)मानोत्प्रेक्षा ॥ 53. तस्य दुर्लभराजोभूदनुजो माधवानुगः . नारीणां सततं येन हृदये(l.5)मदनायितम् ॥ 1 Ms. °धने च. 2 Ms. °षोत्थां. 3 Ms. चन्द°. 4 Ms has पृ. ३३ on margin. 5 Ms. °स्पष्ट°. 6 Sic. Is it °मसावकरोत् ? or °द स नृपोकरोत् ? १५

माधवो मन्त्रिविशेषो वसन्तश्च सोनुगो यस्य स दुर्लभराजोस्यातु- जोभूत् (l.6) येन नारीणां चेतसि न मदनायितं काक्का मदनायितमेव बभूवे- त्यर्थः . मदस्य नायितं नीय(l.7)मानस्य प्रयोजनम् . णीचो णिजन्तान्नं- पुंसके भावे क्तः . नारीणां स्त्रीणां चेतसि मदनायि(l.8)तं कामवदाचरितम् . कामश्च वसन्तानुगो भवति ॥ ५4. चन्द्रोदयन्ति पूर्वाद्रौ मलये चन्दन(l.9)न्ति च . मन्दरे क्षीरपूरन्ति तुषारन्ति हिमालये ॥ उपमोपक्रमोत्प्रेक्षाद्वयम् ॥ 55. यशांसि(l.10) शीतलीकर्तुमिच्छ्येव दिगङ्गनाः . यस्य गोविन्दराजाराव्यस्स तस्मादुदपद्यत ॥ हे(l.11)तूत्प्रेक्षा ॥ इच्छयेवेति हेतुः ॥ यस्य यशांसि कर्तॄणि पूर्वशैला- दिषु चन्द्रोदयादिवदाचरन्ति. अत्र(l.12) हेतूत्प्रेक्षा. दिगङ्गनाश्शीतलीक- र्तुमिच्छ्येव ॥ उपमोपक्रमोत्प्रेक्षा . सर्वप्रातिपदिके(l.13)भ्यः क्विबित्येक इत्युपमानात्क्विब्बिधान ..................... मात्रतीतिपर्यवसाने तूपमानस्य प्र(l.14)कृते संभवौचित्यात्संभावनोत्थाने उत्प्रेक्षा ॥ स गोविन्दराजाख्य- स्तस्माज्जातः ॥ 56. यस्य(l.15) वैरिघरट्टात्वं गमितस्य कवीश्वरैः . वीर्यशाल्य॑नुसृत्यर्थमिवाभ्राम्यद्यशो जगत् ॥ कवीन्द्रैः(l.16) शत्रुशु घरट्टात्वेन वर्ण्यमानस्य यस्य यशो जगद्भ्रा- म्यदत्र फलमुत्प्रेक्ष्यते वीर्येण शालन्ते(l.17) ये ते वीर्यशालिनो वीर्ययुक्ता- श्शालयश्च तेषामनुसरणार्थम् ॥ फलोत्प्रेक्षा ॥ अनु(l.18)सरणं फलम् ॥ 57.

1 Ms. यिं. Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 926. 2 Pāṇini, 3. 3. 114. 3 i.e. 54 and 55. Comm. of 55 with 56. 4 Ms. °कर्तु°. 5 Ms. °पश्य°. 6 cf. Mahā- bhāshya on Pāṇini, 3. 1. 11. Kāśikā quotes it as a Vārtika. 7 Thus Comm. Ms. reads °शन्त्य°.

पञ्चमः सर्गः । ११५ तस्माद्वाक्पतिराजेन सम्भूतमवनीभुजा . कलिः कृतीकृतो येन भूमिश्च त्रिदिवीकृता ॥ वाक्पतिराजाख्येन राज्ञा तस्मात्सम्भूतम् . भावे क्तः . येन कलिः कृत- युगीकृतः पाद्चतुष्टयेन कलावपि धर्मसेवनात् . अतो भूमिश्च स्वर्गस्सम्पादितः ॥ अतिशयोक्तिः ॥ क(l.1)लिकृतयोर्भेदेप्यभेदोपनिबन्धनात् ॥ एवं भूमित्रिदिवयोर्ज्ञेयम् ॥ ५८. अम्बाप्रसादमा(l.2)घाटपतिं यस्सेनान्वितम् . व्यसृजद्यशसः पश्चात्पार्श्वं दक्षिणदिक्पतेः ॥ आघाट(l.3)स्य हाऔनामनगरस्य पतिं स्वामिनमम्बाप्रसादनामानं ससैन्यं यमस्य समीपं यश(l.4)सः पश्चादनयत् . पूर्वमम्बाप्रसादो दक्षिणा- शापतिनिक