पृथ्वीराजविजय महाकाव्यम् (कवि जयानक - अजमेर चौहान साम्राज्य एवं सम्राट् पृथ्वीराज इतिहास)

चतुर्थः सर्गः । ७३ नानाविधश्रुतिसुखाहतशब्दसार- सारङ्गमांसरसनाभ्यस(l.9)नानुभावात् • संक्रान्तगीतसमया इव सर्वगात्रे- ष्वारेभिरे किमपि कर्णसुखं शबर्यः ॥ शबर्यः किरातव(l.10)ध्वः कर्णसुखं प्रारब्धवत्यः . नानाविधश्रुतिसुख- कारी आहतरश्रुतशब्दसारो यैस्ते सारङ्गां मृगास्तेषां मांसस्य(l.11) रसनं ग्रसनं तदभ्यासातिशयात्संक्रान्तः परिणतो गीतसमयो यासां ता इत्यु- त्प्रेक्षा ॥ ९. व्याधाङ्गनाभिर(l.12)थवा वनदेवताभि- र्येद्गीयते किमपि तच्चरितं मदीयं , किं हेतु कर्तृपदवीमिदमेति मृत्यो- रित्थेप भूप(l.13)[तिरदाद्]भयं मृगेभ्यः ॥ किरातस्त्रीभिर्वनदेवताभिश्च किमपि लोकोत्तरं तत्प्रसिद्धं मदीयं च- (l.14)[रितं गीयते] तन्मृत्वोर्हेतु कर्तृत्वं किमेतीति स मृगेभ्योऽदादभयम् , मद्वीतश्रवणश्रद्धयानपसरतां (l.15)...........[म]रणद्वारं माभूदित्यभयं ददावित्यर्थः ॥ १०. प्राणावसानसमयेप्यपतिष्यमाने दत्ता(l.16) Lines 17 to the end of page missing ११. ³दर्घा रदैः कमलपत्रधिया च जिह्याम् • दूरावनम्ववदनोन्नमनः क्रमात्त- मातृस्तनान्न स जघान वराहशावान् ॥ (l.1) 1 Ms. °ङ्गसृ°. 2 Ms. °सभू°. 3 Copyist's remark at the top of the page—अस्य पत्रस्य स्थानं सम्यक् निश्चेतु न शक्यते. 4 Restore दर्भाङ्कुराग्रसनया लिहतो मृणालबुद्ध्या. १०

७४ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. दर्भाङ्कुरेषु मृणालभ्रान्त्या हेतुभूतया दर्भाङ्कुराञ्जिह्वया लिहतो जिह्वायां पद्मपत्रभ्रान्त्या जिह्वां दशनैर्लिह(1.2)तः दूरावनम्रैर्वदनैरुन्नमनात्क्रमेणात्ताः पीता मातृस्तना यैस्तान्वराहपोतान्स नावधीत् ॥ १२. नैसर्गिकार्वि(1.3)चलवर्णगुणस्य यन्न- निष्पन्नवर्णगुणसङ्गमसुत्यजेन . दिग्वाससेव कृशशास्रमुखेन देवो बाधां द्विज(1.4)स्य शिखिनो विशिखेन नैच्छत् ॥ स्वाभाविकोऽविचलः स्थिरो वर्णगुणो नीलपीतादिर्यस्यै द्विजस्य म- यूरा(1.5)देः पक्षिणो राजा बाधां नाकरोत् केन यत्नेन निष्पन्नो निष्पादितो यो वर्णो गुणसंगमस्तेनं हेतुना सुत्यजेन विशिखेन . वि(1.6)गलिता लुञ्चिता शिखा केशा यस्य तेन शिखिनश्चूडावतो द्विजस्य कस्याचिद्बाधां नेच्छति अचिलो वर्णो (1.7)ब्राह्मणत्वं गुणः पाठादिश्च यस्य यत्नेन निष्पन्नो वर्ण- गुणो ब्राह्मणगुणः पाठादिस्तेन सुत्यजः . कृशं शा(1.8)स्रं यस्य तन्मुखं यस्य अल्पश(स्त्रेने)त्यर्थः ॥ १३. यत्पुण्डरीकमवधीत्तत एव चन्द्रा- पीडोयमित्यधिजगाम यश(1.9)स्स राजा . दूरं गतस्तु मृगयाव्यसनेन चित्रं कादम्बरीं न मनसापि कदाप्यपश्यत् ॥ स राजा पुण्डरीकं व्याघ्रं(1.10)मुनिपुत्रं च यदहिंसीत्ततोयं राजा च- न्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तवान् . चन्द्रापीडो राजा पुण्डरीकं मुनिपुत्रं ह- तवान् (1.11) अयं च पुण्डरीकं व्याघ्रं हतवान् इति चन्द्रापीड इति प्रसिद्धिं प्राप्तन् . आखेटकव्यसनेन तु दूरगतोपि मनसापि(1.12) कादम्बरीं मदिरां - 1 Ms. °भ्रान्त्या. 2 Add तस्य. 3 Ms. °गुणस्ते°; संगम being lc. under l.5. 4 Ms. °याँवाह°. 5 Ms. °त्रं.

चतुर्थः सर्गः. ७५ कादम्बरीं नाम स्त्रियं च न लब्धवान्. चन्द्रापीडेन राज्ञा कादम्बरी लब्धा अयं पुनश्चन्द्रापी(1.13)डोपि भवन्कादम्बरीं न लब्धवानित्यर्थः ॥ 14. सुप्तो हरिः कचन भूपतिना गुहां[यां] -----------------³(1.14)बभूवे . दंष्ट्रानखप्रकरकेसरचन्द्रिकाया- मूष्माणमात्मन इवा⁴----(?) . ...........सुप्रसिद्धो धनुर्गुणटाङ्कारैराहूतः दंष्ट्रा च नखप्रक- राश्च..................(1.16)....................³जहुवांबभूवे इति चिन्त्यम्...................(1.17) 15. Lines 18 to end of page missing [प्र]माष्टुम् ॥ स्वतन्त्रैस्स्वेच्छाकल्पितैर्वचनैस्स्वैरात्मीयैस्तन्त्रवचनैः कर्तृभिर्दुष्टसत्व- स्सिंहादिरल्पसत्वश्च(1.1) [कुपुरु]षो महतां साम्यं यदि यन्नीयेत . समर्थनार्थी लिङ् . तेन साम्यनयनेन हेतुना स दुष्टसत्वो महद्द्ध्यो(1.2)[मरणं] सहते ." लभते इति वा पाठः. तथा हि माणवकत्वेन रूढमस्मैस्साम्यमेव मलं नि- वारयितुं सिं(1.3)हं सोवधीत् . सिंहो माणवक इति लक्षणाया उदाहरणं प्रसिद्धम् . ततो राजैवमिवाचिन्तयत् अ(1.4)हमपि बाल्ये माणवक एवासम् अतो मम च सिंहेन साम्यं जातं तन्मम मलमस्तन्माष्टुमहं(1.5) [सिंह- मेव हन्]मीति सिंहो राज्ञा हतः सिंहे हते सिंहसाम्यं न केचित्कथयन्ती- त्यर्थः ॥ 16. प्राप्नोति साधु(1.6)[रुपमानतया] स्थितोपि प्राणप्रयाणसमयेप्युपकारकत्वम् • ' 1 Ms. °द्रापी°. 2 Ms. °हं°. 3 Is it आजुहवांबभूवे ? 4 Ms. °मुष्मा°. 5 Restore--साम्यं स्वतन्त्रवचनैर्यदि दुष्टसत्वो नीयेत तेन मर्त्यं सहते महद्भवः । सिंहं निजात्मनि स मायवकत्वरूढं राजावधीदसमसाम्यमलं प्रमाष्टुम् ॥ 6 Ms. °लिंद°.

७६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. श्रुत्वा कदाचन नृपेण हि गौरिवेति(l.7) प्राप्तः पुरोपि गवयो घृणया न जघ्ने ॥ उपमीयते येन तदुपमानम् तद्भावेनापि स्थितस्साधुर्म(l.8)रणावसरे- प्युपकारं करोति तथा हि यथा गौस्तथा गवय इति पूर्वं श्रुत्वा पुरः प्राप्तोपि गवयो रा(l.9)ज्ञा न हतः कारुण्यात् ॥ १७. पञ्चाननोहमभवं न ममाधुनास्ति सत्पञ्चमं मुखमितीव भयाद्विधात्रा .(l.10) दिङ्नागचक्रमपि पादतले विधातुं पादाष्टकप्रकटनात्परिपूर्णितेच्छम् . 18. भित्त्वा गते शरभमस्य(l.11) शरे सुदूरं पुष्पाञ्जलिर्गगनतो भुवि यः पपात . मन्ये स निर्वृतधिया दिवि राशिचक्र- मध्यस्थिते(l.12)[न हरिणा?] ᴗ ᴗ ─ ᴗ ─ ─ : :.........महं पञ्चाननः पञ्चसंख्यमुखस्सिंहश्च प्रागभवमद्य तु मम (l.13)...............पञ्चममुखस्य च्छेदात् अतः पञ्चाननत्वमनेन गोपितमिति भ(l.14)............हन्तुमिच्छा पूरिता यस्य तं कुतः पादाष्टकनिर्माणात् तं शर(l.15)[भं]............[आकाशा]द्यः पुष्पाञ्ज- लिः पपात स नूनं हरिणा...[रा]शि...वि(l.16) 19. Lines 17 to end of page missing तैश्शून्यं स्वेच्छया गृहीतं वरं वारणानां चक्रवालं यत्र तत् स्वच्छन्दं चारिणश्शिखिनो मयूरा वहनयश्च(l.1) यत्र विहरन्तो मृगा यत्र राज्ञाम- यदानादिति भावः ॥ 20. 1 Restore हरिण्येव संमर्थ्यते स्म. 2 Copyist's remark at the top of the page-अस्यापि पत्रस्य स्थानं न सम्यक् निश्चेतुं शक्यते । 3 Restore ......शून्यम् । स्वेच्छा- गृहीतवरवारणचक्रवालं स्वच्छन्दचारिशिखि तद्विहरन्मृगं च (?). ॥

"करभो नूनं दृष्टो यतो निर्निमेषत्व(l.7)मद्गणां जातमन्थाचि निमेषसुखं" "लभेत . उष्ट्रोदर्शनीय इति प्रसिद्धिः . अतो हस्तौ दृष्टेः पिधानत्वं(l.8) नीत्वा" "बनदेवता राजानमपि द्रष्टूं न प्रापुः ॥ २२." Aha! Look at the commentary: "बनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः ॥ २२." "वनदेवता राजानमपि द्रष्टुं न प्रापुः"! So in verse 22: "द्रष्टुं नरेन्द्रमपि नापुः + अरण्यदेव्यः"!! YES! "अरण्यदेव्यः" (the forest goddesses)! "नापुः" + "अरण्यदेव्यः" = "नापुररण्यदेव्यः" (or "नापुररण्यदेव्यः" as printed)! And in Verse 23: "प्रासादमून्नतमकारयदप्यररण्ये ॥" (or "अप्यरण्ये") Commentary: "स राजा वने प्रासादम(l.11)कारयत्" -> "वने" = "अरण्ये"! So in verse 23 it is "अरण्ये"! Now look at Verse 22

७८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् . . इन्द्रः करोति मम किं सति वासुदेवे मुञ्चा(l 12)~~~तमवश्यममुष्यं भाग्यैः . भावी वनेपि लवणाम्बुनिधिर्ममेति प्रालेयशैलसुतमास्पद(l. 13)तामिवाप्तम् ॥ २४. आत्ता मया हरिणजात्यभयप्रतिज्ञा क्रीडाकिरातभयमप्यपसारयामि . -(l 14)त्रस्यं तद्विधुमृगस्य नभोवनेस्मि- न्दत्वेति निर्मितमिवातिशयेन तुङ्गम् ॥ वासुदेवे राज्ञि नारायण[णो] (l.15)·············तिं············किं करोत्य- ····································[भू]पवासुदेवस्य भाग्यैर्वनमध्ये·········(l.16) 25. Lines 17 to end of page missing र्षि कम्पते. स्यात्प्रासादो वैजयन्त इत्यमरः ॥ २६. स्थानस्य तस्य महिमानमसौ विदित्वा तत्र प्रवेशमपरस्य नि(l.1)षिध्य देवः . द्वित्राण्यहान्यनुबभूव महेभरामा- वैधव्यभीतिभिषजं मृगयाविनोदम् ॥ तस्य प्रासादस्य मा(l.2)हात्म्यं ज्ञात्वान्यस्य तत्र प्रवेशं रुद्ध्वा स राजा महेभरामाणां हस्तिनीनां वैधव्यभीतेर्भिषजं निवारकमाखे(l.3)टकं व्यधात् . एकाक्येव वनेसाधवसहित्यर्थः ॥ २७. मध्याह्नमालमतिवाह्य मृगेन्द्रमुक्त- मुक्तावलीसिकति(l.4)लासु वनस्थलीषु . 1 Ms. °मनुष्य. 2 Is it त्रस्तस्य ? 3 i. e. अभयं. 4 Amara, 1.46. 5 Ms. °षयं. 6 Ms. °सावसदि°.

, चतुर्थः सर्गः . ७६ स प्राविशद्धवलवेश्म तुषारशैल- भ्रान्त्येव शीतलतया विहिताधिवासं ॥ सिं(1 5)हमुकमुक्तासहितासु वनभूमिषु मध्याह्वमतिवाह्य स धवलप्रा- सादं प्रविष्टवान् हिमाद्रिरिति भ्रान्त्येव(1.6) शैत्येन कृतस्थानम् ॥ 28. द्वारान्त एव विनिवारितवारणौघं घर्माम्बुशीकरंकरम्बितहारदामा . स्वाम्यन्तराश्रय(1.7)णदूषणहीनभाग्य- मात्रानुगस्स शयनीयगृहं विवेश ॥ घर्माम्बुमिश्रितहारमौक्तिकस्स द्वारान्त एव(1 8) निरुद्धहस्तिकं शय्या- गृहं प्राविशत् स्वाम्यन्तराश्रयणेन दूषणं निन्दा तेन हीनानि भाग्यमात्रा- (1.9)ण्येवानुगा यस्य सः ॥ 29. इतः प्रभृति तं वीक्ष्य भूपतिरित्यन्तं कुलकम् ॥ उद्विग्नमप्यवनताङ्गनमध्यत(1.10)ल्पा- दारुह्य तुङ्गतममास्पदमप्रनिद्रम् . नारायणं स्वयमिवैक्षत सेव्यमानं गूढं श्रिया स्वशयनीयग(1.11)तं कथञ्चित् ॥ अब्धिवासेनोद्विग्नमतोप्यवनताज्जलेमध्यशयनात्प्रासादमारुह्य ल- ब्धनिद्रं स्वयं नाराय(1.12)णं गूढमलक्ष्यया लक्ष्म्या सेव्यमानमिवेत्यु- त्प्रेक्षां कंचित्पुरुषं स दृष्टवान् ॥ 30. आसूत्रिताम्बुधरजङ्गम(1.13)चन्द्रशाला- वातायनक्षणिकशक्रशरासनाभिः . 1 Ms. °म्बुशे°. 2 Ms. °हस्ति°. 3 Ms. °ताज्जाल°. 4 Ms. °ब्धान°. 5 Ms. °मिवे- त्युत्प्रेक्षा° crossed after °या. 6 Ms. मिं° to °त्ता lc. under l. 12.

८० पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् दत्तद्युयानपरिखिन्ननिषण्णशक्र- शङ्का[भिर्भा(l. 14)भरणदी]धितिभिर्विभान्तम् ॥ अम्बुधरा एव जङ्गमचन्द्रशाला वातायनानि तेषु क्षणिकमिन्द्रचा- पमासूत्र्य्(l. 15)············तथा द्युयानेनाकाशगमनेन··········स्य श[ङ्का] दत्तां याभिस्ताभिर्भूषणदीप्तिभिशोभ(l. 16) ३१, Lines 17 to end of page missing दूरं मुक्ताहारं धारयन्तम् अतस्संभाव्यते कान्त्य॑तिशयानुरक्तया ना- कलक्ष्म्या निजकण्ठा(l. 1)दवरुह्यं दत्तत्तारा॑मयभूषणम् ॥ ३२, हारान्तरालगत्तनायकपद्मराग- व्याजेन बिभ्रतमि(l. 2)वानुगतं ग्रहोद्यैः , केनापि कारणलवेन गतं द्युवीथीं भूमेरुपायंनकृते [स्व]तनुजंमेव ॥ (l. 3) हारमध्यस्थितस्य नायकभूतस्य पद्मरागस्य व्याजेन भूमेस्स्वतनुजमेव भौममेव बिभ्र(l. 4)न्तंम्. कीदृशं सम्रहगणं भूमेर्मातुस्सकाशाद्द्युमार्गमारूढं , कुत इत्याह केनापि का(l. 5)रणांशेनोपायनार्थम्, भूम्या दिवो हर्षणार्थं भौम एव विसृष्ट इत्यर्थः ॥ ३३, केयूर(l. 6)योः कटकयोश्च निवेशितानां ज्योतिर्भरैरुभयपार्श्वगतैर्मणीनाम् , निर्विघ्नमम्बरगतागत(l. 7)सिद्धिहेतोः सन्दर्मयन्तमिव चित्रशिखण्डिभावम् ॥ 1 Ms. °शजादं. 2 Copyist's remark at the top of the page, पत्रेस्मिन् लेखकान्तरप्रतीतिः. 3 Ms. °न्त्याति°. 4 Sic. अवरोप्य. 5 Ms. °तंता°. 6 Ms. °रुपानं, 7 Ms. °तनुज°. 8 Ms. °भोम°. 9 Ms. °भ्रतं. 10 Ms. °पायार्थं. 11 Ms. °योः चं, 12 Ms. °मस्वरं,

चतुर्थः सर्गः . ८१ अंगदयोर्वलययोर्विषययोः(1.8) स्थापितानां रत्नानां पार्श्वद्वयगै रश्मि- भिर्हेतुभिर्निर्निरोधमाकाशगतागतार्थं चित्रस्य शि(1.9)खण्डिनो मयूरस्य स- प्रर्षाणां च भावं प्रकाशयन्तम् ॥ ३४: संवर्धमानमृगदावैरतेर्न(1.10)रेन्द्रो- दुन्मोचनीयमखिलं भवता कुलं मे । भूत्वा द्विधाभैमिव कुण्डलकान्तिभङ्गया कर्णद्व(1.11)ये गुहशिखण्डभृतोच्यमानम् ॥ अतिमृगयाव्यसनाद्राज्ञो मद्वंशस्त्वया रक्ष्य [इति] (1.12) कुण्डलयस्य व्याजाद्रूपद्वयं कृ[त्वा]······[म]यूरकलङ्क(?)······नम् ॥ ३५. व्योमप्रयाणसुलभश्रमया मुखेन्दुं संस्पृश्य लब्धरसया च सलज्जया च । चूडामणेरमितया नि(1.14)शयेव भासां संबध्यमानदृढनिद्रमुषर्मुखेपि ॥ प्रभातेपि············संबध्यमाना (1.15) दृढा निद्रा यस्मिंस्तमित्युत्प्रे- क्षा . विषायण्या निशायाः संभावने विषयमाह चूडामं(1.16)णेरमितायां दीध्येति . निशायाः कथं तत्र निद्रेत्याह व्योम्नि प्रयाणे सुलभः श्रमः खेदो यया(1.17) उषया सुखंचन्द्रं स्पृष्ट्वा लब्धशृङ्गाररसया च सलज्जया च . उष- र्मुखेपीत्युषरशब्दो रेफो(1.18)न्तः प्रायो न दृष्टः ॥ ३६. पुष्पस्रजाममरलोकयुवामु[पास्ति]- मारब्धवाद्भिरलिभिर्मधुरं(1.19) ध्वनद्भिः . विद्याधरोयमिति कैश्चन मूर्त्तिमद्भि- र्वि[द्याक्षरै]रिव [समा]श्रितयामिक[त्वम् ]॥(1.20*)

1 Ms. °काशयितुम्. 2 Is it °मृगयाभिरते° ? 3 Ms. द्विधेअभिम° 4 Ms. °द्वाज्ञा. 5 Ms. °नमो. 6 Ms. °भश्रम°. 7 Ms. °खेन्द्र 8 Ms. नामा. 9 Ms °रपित°. 10 Ms. उपाशुं°. 11 Sic. 12 Ms 'धनोय°.

८२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. नाकोत्पन्नानां पुष्पमालानां सेवां कुर्वद्भिर्र्यतो मधुरं ध्वनद्भिर्भ्रमरैर्हेतु- भिरेष विद्याधरो(l.1) भवतीति हेतुना मूर्तेर्विद्याधरैरिवाश्रितं यामिकत्वं यस्य ॥ 37. द्रष्टव्यदर्शनमयं फलमा(l.2)प्तकाल- माहर्तुमीक्षणयुगं मनुजेश्वरस्य . आनन्दबाष्पजलनामनि सिद्धतीर्थे(l.3) शुद्धिं नयन्तमिव तत्समयावतीर्णे ॥ प्राप्तकालं द्रष्टव्यस्य दर्शनरूपं फलं नि(l.4)रूपयितुं तत्कालजाते हर्षाश्रुतीर्थे राज्ञो* नेत्रद्वयं शुद्धि प्रापयन्तम् . तीर्थजशुंद्धिप्राप्तव्यं(?) लभ्यते ॥(l.5) 38. तं वीक्ष्य भूपतिरचिन्तयदेष ताव- दस्वप्नतां व्यभिचरत्यथ शेषशायी . देवोयमेतदपि(l

)नाम्-> Ms. had˚लेङ्गुलीं! And is there a superscript 7? Look near चरणाङ्गुली: after चरणाङ्गुलीorनाम्? It's on चरणाङ्गुली`!

Let's check punctuation and layout: Line 1: चतुर्थः सर्गः । on the center, ८३ on the right. There is a stray comma , on the left. Let's transcribe: , चतुर्थः सर्गः . ८३

Line 2: गन्धर्वादीनां लक्ष(l. 12)णानि नास्मिन्वर्तन्ते न चैनं विशिष्टं मनुष्यं

Line 3: संभावयाम्यहम् कुबेरस्य यो वहन(l. 13)भूतो नरस्सोपि मम प्रतीतिं¹ (?) . 40.

Line 4: नागोपि नाय[मुरग]त्वविभिन्नयापि

Line 5: मूर्त्या न हि व्य(l. 14)[भिच]रन्त्यहयः फणित्वम् •

Line 6: लोभस्वभावमलिना खलु जातिरेषा

Line 7: `रत्नं

सान्ध्यं किंचिद्विकसितं यच्छत्पत्रं पद्मं तस्य सगोत्रं सदृशं मनाग्व्यक्तं विकसितं तदीयमा(l.4)स्यं द्रष्टुकामस्य राज्ञः पादतले गुलिकया लीनं . भावे क्तः . गगनमेव सागरस्तत्र केल्य(l 5)र्थं नावा . गुलिकाविद्याधरा गुलिका- प्रभावाद् व्योमन्त्युड्डयन्ते ॥ ४३. संस्पृष्टमात्रचरणश्च तया(l.6) स दध्यौ भूयोपि शेखरमणिः प्रतिभावनान्तां . त्वं संदिहानमिव मानस मा स्म भूर्मे विद्या(l.7)धरोयमिति तेस्तु दृढा प्रतीतिः ॥ तया गुलिकया स्पृष्टपाद एव स प्राज्ञानामग्रणीः पु(l.8)नरपि चिन्ति- तवान् हे मानस त्वं कर्तृ संदिहानं संदेहवन्मा स्म भूः यतोयं पुरुषो विद्या- ध(l.9)र एवेति निश्चयस्तवस्तु ॥ ४४. इन्द्रादिपूजितगरिष्ठदृढप्रभाव- बाणावलीप्रसवनर्म(l.10)दया मदीये . अस्मादवश्यमनया वदनेन्दुबिम्बा- न्निर्गत्य विन्ध्य इव केलिगृहे निपेते ॥(l.11) इन्द्रादिभिः पूजिता मरिष्ठां दृढा ये प्रभावास्त एव बाणास्तत्पङ्क्त्याः प्रसव उत्पादने नर्मदया(l 12) नद्या विन्ध्यपातिन्या . नर्मदाया हि बाणाः प्रभवन्तीति प्रसिद्धिः . अनया गुलिकयास्य विद्या(l.13)धरस्य मुखचन्द्रा- न्निर्गत्य विन्ध्यसमे मदीये लीलावास पतितम् ॥ ४५. एवं विकल्पयति(l.14) भूपुजि भूपुजिष्या- स्वेच्छाप्रकाशरमणीयपदार्थसार्थे . विद्याधरस्स बुबुधे [च मदीय]व(l.15)क्त्रा- द्भ्रंशं सिद्धगुलिकेति समभ्रमीच्चं ॥ 1 Ms. दृष्ट्वाकाश°. 2 Ms. भून्मे. 3 Ms. अतो°. 4 Ms. °रिष्ठं°. 5 Ms. इन्द्रा°. 6 Ms. °रिष्टा. 7 Ms. संसम्भ्रमीश्च.

, चतुर्थः सर्गः . ८५ भूरेव भुजिष्या दासी तया स्वेच्छया यथेच्छं प्र(l.16)काश्या रमणीयाः पदार्थसार्था यस्य तस्मिन्नाजनि एवं विकल्पान्कुर्वति सति विद्याधरः(l.17) प्रबुद्धः सन्मुखाद्गुलिका पतितेति च ज्ञातवान् संभ्रान्तश्चाभूत् ॥ ४६. भूपालतिग्मरु(l.18)चिपादतिरोहितायां तस्यां मनःकुमुदशाश्वतचन्द्रिकायाम् • कष्टं नभश्चरशशी स्फुट(l.19) लक्ष्यमाण- शङ्काकलङ्कमतिपाण्डुमुखं बभार ॥ नभश्चरो विद्याधर एव शशी मुखं स्फुटं(l.20) लक्ष्यमाणशङ्काकलङ्को यस्य तद्वहन् यवोतिपाण्डुरम् कदा तन्मन एव कुमुदं तस्य नि(l.21*)त्यज्यो- त्स्रायां गुलिकायां राज्ञःपाद एव सूर्यस्तेन च्छादितायां सत्यां, रविपादच्छादि- तायां ज्योत्स्ना(l.1)यां सत्यां चन्द्रो दृश्यकलङ्कं मुखमग्रिमभागं वहति ॥ ४७. शून्याशयस्थं वहतो वदनं विरूपं सन्त्येव(l.2) तस्थुरिव नास्य विभूषणानि . विच्छायतामुपगते तुहिनांशुबिम्बे व्योम्नि स्थितान्यपि हि नैव विभान्त्युडू(l.3)नि ॥ शून्यहृदयत्वाद्विच्छायं मुखं दधतोस्य वर्त्तमानान्यपि भूषणानि न तस्थुरिव चन्द्रे म्लाने व्यो(l.4) मस्थान्यप्युडूनि नैव शोभन्ते ॥ ४८. उत्तिष्ठता धरणिपालमनेन दृष्ट्वा व्रीडाभरादवनताननताम(l.5)वाप्य . ऊर्ध्वे गतेरवसरस्सकलस्ससाप्त इत्याशयेन वसुधेव परीच्यते स्म ॥ शयनादुत्तिष्ठता(l.6) विद्मधरेण राजानं दृष्ट्वा लज्जाभरान्नतमुखत्वं प्राप्याकाशगमनार्थ सकलः कालो गत इति(l.7) भावेनेव भूरीक्षिता ॥ ४९. 1 Ms. सत्तूं॰. 2 Ms. राजापां. 3 Ms. ॰शयास्य.

८६ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् वाक्शक्तिमेव सकलामपि तस्य हृत्वा निस्संशयं गुलिकया निरगा(।८)मि वक्रात् · वीक्ष्याननं नरपतेरनुरुध्यमानः किञ्चिद्विवक्षुरपि यन्न किमुप्यवाच ॥ नूनं सर्वा(।9)मप्युक्तिशक्तिं हृत्वा अस्य मुखाद्गुलिकया निर्गलितम् राज्ञो मुखं दृष्ट्वा सानुरोधस्स यतः किंचिंदपि(l.10) वक्तुकामः किमपि नावदत् ॥ 50. मन्येनुभूय गुलिकाचिरसाहचर्यं याता क्व सेति सहसैव गवेषणाय .(l.11) भाग्यानलप्रशमभस्मकणायमानै- र्दन्तांशुभिः प्रसृतमस्य मुखाद्विधत्तोः ॥ वक्तुकामस्य(l 12) विद्याधरस्य मुखाद्दन्तांशुभिः प्रसृतम् · भावे क्तः · अतस्संभाव्यते गुलिकया सह चिरं स्थिति(l 13)मनुभूय गुलिकाया गवेष- णायान्वेषणार्थं सा गुलिका क्व गतेति . कीदृशैः भाग्यान्येवानलः(l.14) तस्य प्रशमेन भस्मकणैसद्दशैः ॥ 51. यो मानमात्रकधनस्स किमन्यतोपि स्वप्नेपि नाम शृणु(l.15)यादवमानवाक्यम् · अभ्यासखण्डनभयादिव मानिताया- स्तस्यावमानवचनश्रवणं ह्यपध्यम् ॥(l.16) यो मानैकधनस्सोन्मस्मादपि स्वप्नेपि अवमानवचनं किं शृणुयात् अपि शब्दात्स्वस्यावमानं किं शृणुयाद्दि(l.17)त्यर्थः तस्य मानिनो मानिभावस्य यो- भ्यासस्तत्खण्डनभीत्येवावमानवचश्श्रवणं ध्रुवमपध्यमयु(l.18)क्तम् ॥ 52. पृथ्‍वीपतिर्यद्वचनप्रमुखं विवक्तुं तं वीक्ष्य भीत इव मा स्म मुखादमुष्मात् · 1 Ms. किंचेद°. 2 Ms. °प्रसभ°. 3 Ms. °न्ताशु°. 4 Ms. °कणास°. 5 Ms. °स्यौव°. 6 Ms. °मुष्या°.

चतुर्थः सर्गः । ८७ कार्पण्यगी(l.19)रमृतदीधितिबिम्बमध्या- दुल्केव निष्पतदिति त्वरितं बभाषे ॥ अवमानश्रवणाभावमुदा(l.20)हरति . यद्यस्मात्तं विद्याधरं नम्रमुखं वक्तुकामं दृष्ट्वा स राजा भीत इव विद्याधरस्य मुखादमुष्मादन(l.21)र्होत्कृ- ष्णवाक् चन्द्रमण्डलादुल्केव मा स्म पतदित्यतस्तूर्णं भाषितवान् ॥ ५३. · मान्येन घर्मविव(l.22**21)शेनं तथान्तरिक्षा- देत्यान्वभूयत सुषुप्तदशाप्रवेशः . एषा यथा सकलमङ्गलकोश(l.1)मुद्रा याता न सिद्धगुलिकैव न यामिकत्वम् ॥ मान्येन विद्याधरेण तापाकुलेनाकाशादेत्य(l.2) स्वापस्थानुभूतः यथा मङ्गलमेव कोशस्तस्य मुद्रेयं सिद्धगुलिकैव यामिकत्वं न न प्रापद्(l.3)पि तु प्रापत्, एवं राज्ञा गुलिकायाः प्रकाशनं कृतम् ॥ ५४. एतावतेव नृपतेर्वचनामृतेन संपूर्(l.4)र्णकर्णकुहरस्य नभश्चरस्य . राहोर्मुखादिव विनिर्गतमिन्दुबिम्बं तत्कालमेव ददृशे मुखम(l.5)न्यदेव ॥ इयन्मात्रेणैव राज्ञो वाक्यामृतेन पूरितकर्णस्य विद्याधरस्य मुखमन्य- देव तत्काल(l.6)मेव दृष्टम् अतो राहुमुखान्निर्गतं चन्द्रबिम्बमिव ॥ ५५. आदाय तां क्षितिपतेश्च सुधांशुले(l.7)खा- मम्भोनिधेरिव स खेचरचक्रवर्ती . प्रारम्भचर्चितविषादविषावतीर्णां पीडां विधूय(l.8) परमेश्वरतामवाप ॥ 1 Ms. has पृ. वि. २६ vertically on margin. 2 Ms. विवविवशे°. 3 Ms. ॰मिन्दु°.

८८ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम्. समुद्रादिव राजश्चन्द्रलेखामिव तां गुलिकां गृहीत्वा प्रथमम(l.9)नु- भूताद्विषादादवतीर्णां प्रथमदुःखजातां पीडां त्यक्त्वा स दिविषदग्रणीः पर- मेश्वरभा(l.10)वं विद्याधरत्वं प्रापत्. विषपीडां त्यक्त्वा परमेश्वरश्च समुद्रा- द्विन्दुलेखामग्रहीत् ॥ ५६. राजान(l.11)मित्थमवदच्च महानुभावं भावत्कमध्यवसितं मुनयो न विद्युः । विद्याधराधिपतितां पतितां(l.12) पुरस्ता- द्यंतपादयोरपि तृणाय न मन्यसे स्म ॥ स राजानमित्यवदत् हे महानुभाव मुनयो निस्पृ(l.13)हा अपि स्व- दीयमध्यवसितमौदार्यं न जानीयुः त्वत्पादयोरग्रे पतितामपि विद्याधरचक्र- वर्ति(l.14)तां त्वं तृणायापि नामंस्थाः ॥ ५७. दग्धोपि लो

चतुर्थः सर्गः . ८६ क्रोधादीनामग्रणीः काम इत्यर्थः . तस्मिन्कामेभिलाषे जिते(l 21) सति ते तव पुरतस्तत्क्रोधादिपञ्चकं वराकमकिञ्चित्करम् . अगस्त्यस्य समुद्रं पिबतो नक्रादयः(l.22) जलजन्तवः क्व गणनीयाः ॥ ५९. तत्किं ब्रवीम्युपचिकीर्षति मानसं मे त्वा प्रत्यपीति धिगनीतिविदु(l.23*)क्क्रिरेषा . प्राप्योपमन्युमुनिना किल दुग्धसिन्धुं क्षीराभिषेककलशेन मुनिः प्रसाद्यः ॥ त्वं यतो(l.1) जितलोभस्तत्किं ब्रवीमि जल्पितुमहमशक्त इत्यर्थः मम चित्तं तवोपकर्तुमिच्छतीत्येषानी(l.2)तिज्ञानामुक्तिः . शिवात्क्षीरसमुद्रं प्रा- प्योपमन्युना मुनिना कत्र्रा शिवः क्षीरकलशेन किं प्रसाद्यः ॥(l.3) यद्वा यत्त्वां प्रत्युपचिकीर्षति मे चित्तमित्येषानीतिवदुक्तिः वक्तुं नोचितमित्यर्थः प्रत्युपकारं मह्यं(l.1) न करोतीत्याशङ्कायामाह उपमन्युमुनिना क्षीराब्धिदोपि शिवः क्षीरकलशेन किल प्रपादनीयः(l.2). ६०. चिन्तामणेः कनकमध्यनिवेशनं य- त्कल्पद्रुमस्य यदि वा जलसेकचिन्ता . यत्प्रवृत्तिरत वा सु(l.4)रभेस्तृणानां या स्यादुदात्तहृदयानुकर्तुमिच्छा ॥ यदुदारचेतसामुपकर्तुमिच्छा त(l.5)श्चिन्तारत्नस्य सुवर्णमध्ये स्थापनं तथा तत्कल्पवृक्षस्य जलसेकः तथा कामधेनोस्तृणानां प्रवर्त्तने यत्नार(l.6)- म्भः . वाक्यार्थरूपकम् ॥ ६१. सद्भ्रिस्तदप्युपकृतादपि कश्चिदंश- स्स्वीकार्य एव लघुताशम(l.7)नाय तस्य . 1 Ms. °वीम्युं°. 2 Is it शिवः ? or better, मूढः ? 3 Ms. कत्रा. 4 Ms. यद्वा to °नीयः lc. at the top of page in two lines. 5 Ms. °मुप°. 6 Ms. - प्रवर्त्तने lc. on margin. १२

' followed by 'त्रा' = मत्रा! Wait, why did I think मन्त्रारण्ये earlier? Because 'त्रा' has that triangular shape: त्र with ा. So it is देवीमत्रारण्ये! "देवीम् अत्र अरण्ये"! Perfectly matching तामत्र in the verse!

Now let's check L11: चक्रुः(l.23... wait, what are the characters after (l.23? Let's look closely at (l. 23 ...): It looks like (l. 23 - 27ª) or (l. 23³ 27*) or (l.23**22*)? Wait! Look at the symbols: There is ( then l. 23 Then there is a superscript, looks like 3 or *. Then there is a hyphen or space. Then 27 (or 22? Wait, is it 27? In footnote 3: "Ms. has पृ. रा. २७ vertically on margin." So it's 27!). Wait, what is after 27? Is it a or b? Or )? Wait, there is a letter or symbol before ): it looks like a or b or *. Wait, look

६२ पृथ्वीराजविजयमहाकाव्यम् निधायाश्वमारुह्य प(l.7)श्चात्प्रदेशमपश्यन्राजधानीं गच्छेत्येतावतीमप्रतिम- क्लीमुपकृतिं कुरु मे ॥ ६८. उक्त्वेत्यदृश्य(l.8)पदवीमुपयाति तस्मि- न्विश्वम्भरापरिवृढः प्रणिधायं सैन्यम् . दृष्ट्वा कुलस्य परमभ्यु(l.9)दयं कृतार्थो देवस्स्वयं द्युमणिरस्तमयं प्रपेदे ॥ एवमुक्त्वा तस्मिंस्तिरोहिते सति स भूप(l.10)तिस्सेनां व्यसृजत् स्वकु- लस्य म॑हान्तमुदयं दृष्ट्वा कृतार्थस्सन्निव सूर्यो लोकान्तरमगात् ॥(l.11) ६९. भूमिं प्रविष्टवति कुन्त इवाथ भास्व- त्युच्चैस्तरां लवणसिन्धुरुदच्छलद्यत् • तत्रास्ति कारण(l.12)लवो न हि कश्चिदन्यो राज्ञः प्रभावमहिमा स समस्त एव ॥ यथा कुन्ते तथा भास्वति(l.13) भूमिं प्रविष्टवति सति उच्चैस्तरां क्षार- समुद्रो यदुच्छलितवांस्तत्रान्यो हेत्वंशो न विद्यते स स(l.14)र्व एव राज्ञो [भूपतेश्चन्द्रम]सश्च प्रभावः ॥ ७०. अत्यद्भुतं किमपि कुन्तमुखेन कर्म निर्मातुमु(l.15)त्कलिकयावतरङ्गितस्य • वा— — ˘ पृथ्वीपुरुहूतबाहो- रन्यैव काचिदुदपादि तदा(l.16) स्फुरत्ता ॥ कुन्तेन किमप्यद्भुतं कर्म निर्मातुमुत्कण्ठयेव व्याप्तस्य ........... ......(l.17)लोकोत्तरा स्फुरत्ता कम्पो जातः . उदपादीति कर्तरि लुङ्॥ ७१. 1 Ms. °च्छेतीता° 2 Comm. right if the text is taken to be मेऽद्वितीयां; but मे द्वितीयां is better as the प्रथमा उपकृति is the restoration of the गुटिका. 3 Sic. Read प्रजिघाय. 4 Ms. माहा॑. 5 Ms. चन्द्रस्य lc. on margin. 6 Restore वामितरस्य पृ°.

चतुर्थः सर्गः. वातायनादवततार ततस्तता(l.18)भि- स्तत्काल आभरणदीप्तिभिरुक्तमार्गः . स्वैरेव लक्षणगणैर्निज एव तेज- स्युद्दीपिता(l.19)भिरिव मङ्गलदीपिकाभिः ॥ ततस्स राजा वातायनादवतीर्णस्तस्मिन्काले आभरणदी(l.20)प्तिभि- र्दर्शितमार्गः राजां निजैरेव लक्षणैर्निज एव तेजसि ज्वलिताभिर्मङ्गलदी- पिका(l.21)भिरिवेत्युत्प्रेक्षा ॥ ७२. आयानरत्नकिरणैः कंचदाननाग्रं द्वाराग्रतो झटिति वाडवमारुरोह .(l.22*) सप्ताणर्वीप्रसभपानपरेण धाम्ना कामं तले लवणसिन्धुरिपुं गृहीतम् ॥ आयाने(l.1) वल्गायां रत्नांशुभिर्दीप्यमानमुखं हयं स द्वारादारोहत् ॥ सप्तसमुद्राणां प्रसभं पाने(l.2) परेण तेजसा हेतुना-राज्ञां तले गृहीतं नूनं लवणांर्णवारिं वडवाग्निम् ॥ ७३. किं भूरिभिः(l.3) किमिति नात्र निधिं प्रसूषे लावण्यसारमसि धात्रि तमेकमेव . इच्छापि येन न भवत्य(l.4)परेष्वितीव कुन्तेन भूमिमथ भूमिधरो बिभेद ॥ बहुभिः किं हे धात्रि येन कारणभूतेना(l.5)न्येषु निधिषु इच्छापि न भवति तमेकमेव लावण्येन क्षारेण च प्रधानं निधिं किमिति न प्रकाशय- सीती(l.6)व राजा कुन्तेन भूमिं भिन्नवान् ॥ ७४. ' 1 Ms. राजा lc. under l. 2. 2 ‘कचि दीप्तिबन्धनयोः’ (Dhātupāṭha, Bhū-ādi, 196), See Notes. 3 Ms. राज्ञा lc. under l-3. 4 Ms. लवाण्यं°. 5 Ms. इच्छामि. 6 Ms. लावण्ये°. 7 Ms. क्षारेण च lc. under l. 5.