रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

३०४ | रघुवंशमहाकाव्ये

आधा चबाये हुए मोथा के टुकड़े स्थान-स्थान पर बिखरे हुए थे और दूर तक पैरों के गीले पदचिह्नों को देखकर मालूम पड़ता था कितालों के कीचड़ से निकल-निकल कर जंगली सूअरों का समूह उधर को ही गया है ॥ ५९ ॥

तं वाहनादवनतोत्तरकायमोष- द्विध्यन्तमुद्धृतसटाः प्रतिहन्तुमीषुः । नात्मानमस्य विविदुः सहसा वराह। वृक्षेषु विद्धमिषुभिर्जघनाश्रयेषु ॥ ६० ॥

अन्वयः—वराहाः वाहनात् ईषत् अवनतोत्तरकायम् विध्यन्तं तम् उद्धृत-सटाः सन्तः प्रतिहन्तुम् अस्य ईषुभिः सहसा जघनाश्रयेषु वृक्षेषु विद्धम् आत्मानं न विविदुः ।

तमिति । वराहाः वाहनादश्वादीषदवनतोत्तरकायं किंचिदानतपूर्वकायं विध्यन्तं प्रहन्तं नृपम् उद्धृतसटा उर्ध्वकेसराः सन्तः । 'शटा जटाकेसयोः' इति केशवः । प्रतिहन्तुमीषुः प्रतिहन्तुमैच्छन् । अस्य नृपस्येषुभिः सहसा जघना-नामाश्रेयेष्ववष्टम्भेषु वृक्षेषु विद्धमात्मानं न विविदुः । एतेन वराहाणां मनस्वित्वं नृपस्य हस्तलाघवं द्योक्तम् ।

भाषार्थ—घोड़े पर चढ़े हुए राजा दशरथ ने अपने शरीर को आगे झुका कर ज्यों ही उन सूअरों पर बाण चलाया त्यों ही वे अपने गर्दनों के बालों को खड़ा करके उन पर झपटे, किन्तु उन्होंने तत्काल ऐसे कसकर बाण मारे कि सूअरों को पता नहीं चला कि वे उन पेड़ों में बाणों साथ कसकर चिपक गये जिनके सहारे वे खड़े थे ॥ ६० ॥

तेनाभिघातरभसस्य विकृष्य पत्री वन्यस्य नेत्रविवरे महिषस्य मुक्तः । निर्भिद्य विग्रहमशोणितलिप्तपुङ्ख- स्तयं पातयां प्रथममास पपात पश्चात् ॥ ६१ ॥

अन्वयः—अभिघातरभसस्य वन्यस्य महिषस्य नेत्रविवरे तेन विकृष्य मुक्तः पत्री विग्रहं निर्भिद्य अशोणितलिप्तपुङ्खः ( सन् ) तं प्रथमं पातयामास स्वयं पश्चात् पपात ।

तेनेति । अभिघाते रभस औत्सुक्यं यस्य तस्य अभिहन्तुमुद्यतस्येत्यर्थः । वन्यस्य वने भवस्य महिषस्य नेत्रविवरे नेत्रमध्ये तेन नृपेण विकृष्याकृष्य मुक्तः पत्री शरो विग्रहं महिषदेहं निर्भिद्य विदार्य शोणितलिप्तो न भवतीत्यशोणितलिप्तः

नवमः सर्गः ३०५

पुङ्खो यस्य स तथोक्तः सन् । तं महिषं प्रथमं पातयामास स्वयं पश्चात्पपात । “कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि” इत्यत्रानुशब्दस्य व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगनिवृत्त्यर्थत्वात् 'पातयां प्रथममास' इत्यार्षप्रयोग इति पाणिनीयाः। यथाह वार्तिककारः— 'विपर्यासिनिवृत्त्यर्थं व्यवहितवृत्त्यर्थं च' इति ।

**भावार्थ—**इतने में ही उन्होंने देखा कि एक वनैला भैंसा उनकी ओर झपटा चला आ रहा है उन्होंने उसकी आंख में एक ऐसा बाण मारा कि वह भैंसे के शरीर में से इतनी जल्दी पार हो गया कि बाण के पंख में थोड़ा सा भी रक्त नहीं लगा और विशेषता यह थी कि भैंसे के शरीर को विदीर्ण कर बाण तो देर से गिरा किन्तु भैंसा पहले ही पृथ्वी पर गिर पड़ा ॥ ६१ ॥

प्रायो विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गा- न्वङ्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः । शृङ्गं स दृप्तविनयाधिकृतः परेषा- मत्युच्छ्रितं ममृषे न तु दीर्घमायुः ॥ ६२ ॥

**अन्वयः—**नृपतिः निशितैः क्षुरप्रैः खङ्गान् प्रायः विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान चकार, दृप्तविनयाधिकृतः सः परेषाम् अत्युच्छ्रितं शृङ्गं न ममृषे दीर्घम् आयुः तु ( न ममृषे ) इति न ।

प्राय इति । नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः शरविशेषैः चन्द्राद्धर्बाणैरित्यर्थः । खड्गानू खड्गाख्यान्मृगान् 'गण्डके खड्गखड्गिनौ' इत्यमरः । प्रायो बाहुल्येन विषाणपरिमोक्षण शृङ्गभङ्गेन लघून्यगुरुण्युत्तमाङ्गानि शिरांसि येषां तांश्चकार । न त्ववधीदित्यर्थः । कुतः दृप्तविनयाधिकृतो दुष्टनिग्रहनियुक्तः स राजा परेषां प्रतिकूलानामत्युच्छ्रितमुन्नतं शृङ्गं विषाणं प्राधान्यं च । 'शृङ्गं प्राधान्यसन्त्वोश्च' इत्यमरः । न ममृषे न सेहे । दीर्घमायुर्जीवितकालम् । 'आयुर्जीवितकालो ना' इत्यमरः । न ममृष इति न किन्तु ममृष एवेत्यर्थः ।

**भावार्थ—**इतने में उन्हें गैंडों का झुण्ड दिखाई पड़ा। राजा दशरथ ने अर्द्ध-चन्द्राकार तेज बाणों से उनके सींगों को काटकर उनके शिर का बोझ हल्का कर दिया। अभिमानियों के शासक वे राजा शिर उठाकर चलने वालों का दमन अवश्य करते थे इसीलिए उन्होंने उनके उन्नत सींग को नहीं सहन किया उनके प्राण से उनको वैर नहीं था। अर्थात्, राजा दशरथ ने दया करके उनके प्राण नहीं लिए, किन्तु उनके मान को नष्ट कर दिया ॥ ६२ ॥

२० र० सम्पू०

३०६	रघुवंशमहाकाव्ये

व्याघ्रानभीरभिमुखोत्पतितान्गुहाभ्यः
  फुल्लासनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान् ।
शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषा-
  त्तूणीचकार शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् ॥ ६३ ॥

अन्वयः— अभीः सः गुहाभ्यः अभिमुखोत्पतितान् वायुरुग्णान् फुल्लासनाग्रविटपान् इव स्थितान् शरपूरितवक्त्ररन्ध्रान् व्याघ्रान् शिक्षाविशेषलघुहस्ततया निमेषात् तूणीचकार ।

व्याघ्रानिति । अभीर्निर्भीकः धन्वी गुहाभ्योऽभिमुखमुत्पतितान् वायुना रुग्णान्भग्नान् । फुल्ला विकसिताः । “अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवकृशोल्लाघाः” इति निष्ठातकारस्य लत्वनिपातः । येऽसनस्य सर्जवृक्षस्य । ‘सर्जकासनबन्धूकपुष्पप्रियकजीवकाः’ इत्यमरः । अग्रविटपास्तानिव स्थितान् इषुधिभूतानित्यर्थः । व्याघ्राणां चित्ररूपत्वादुपमाने फुल्लविशेषणम् । शरैः पूरितानि वक्त्ररन्ध्राणि येषां तान्ब्याघ्रान् शिक्षाविशेषेणाभ्यासातिशयेन लघुहस्ततया क्षिप्रहस्ततया निमेषात्तूणीचकार । तूर्णं शरैः पूरितवानित्यर्थः ।

भाषार्थ— जब सैनिकों के कोलाहल से सिंह अपनी-अपनी गुफाओं से निकलकर राजा दशरथ पर टूट पड़े तब राजा दशरथ ने धनुर्विद्या में सिद्धहस्त होने के कारण इतनी शीघ्रता से उन पर बाण बरसाये कि उन सिंहों के खुले मुंह बाणों से ऐसे भर गये मानों बाणों से भरे हुए तरकस हों अर्थात् गुफा से उछलकर सामने आते ही उनके मुखों को बाणों से भर दिया ॥ ६३ ॥

निर्घातोप्रैः कुञ्जलीनाञ्जिघांसुर्ज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास सिंहान् ।
नूनं तेषामभ्यसूयापरोऽभूद्वीर्योदग्रे राजशब्दो मृगेषु ॥ ६४ ॥

अन्वयः— कुञ्जलीनान् सिंहान् जिघांसुः निर्घातोग्रैः ज्यानिर्घोषैः क्षोभयामास, तेषां वीर्योदग्रे मृगेषु राजशब्दे अभ्यसूयापरः नूनम् अभूत् ।

निर्घातेति । कुञ्जेषु लीनान् । ‘निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे लतादिपिहितोदरे’ इत्यमरः । सिंहाञ्जिघांसुर्हन्तुमिच्छुः निर्घातो व्योमोत्थित औत्पातिकः शब्दविशेषः । तदुक्तं नारदीयसंहितायां ‘वायुनाभिहतो वायुर्गगनात्पतितः क्षितौ । दण्डादीसः सगरुतः सनिर्घातोऽतिदोषकृत् ॥’ इति तद्वदुग्रै रौद्रैर्ज्यानिर्घोषैर्मौर्वीशब्दैः क्षोभयामास । अत्रोत्प्रेक्षते—तेषां सिंहानां सम्बन्धिानि वीर्येणोदग्र उन्नते मृगेषु विषये यो राजशब्दस्तस्मिन्नभ्यसूयापरोऽभून्नूनम् । अन्यथा कथमेतानन्विष्य हन्यादित्यर्थः । ‘मृगाणाम्’ इति पाठे समासे गुणभूतत्वाद्रराजशब्देन सम्बन्धो दुर्घटः । शालिनीवृत्तम्— ‘शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोऽब्धिलोकैः’ इति लक्षणात् ।

नवमः सर्गः  ३०७

भाषार्थ—कुञ्जों में छिपे हुए सिंहों को मारने लिए राजा दशरथ ने बिजली की कड़क के समान तीव्र धनुष की प्रत्यञ्चा की टंकारों से व्याकुल कर दिया, मानों अपने आधिपत्य के सामने सिंहों का आधिपत्य वे सहन कर सके ॥ ६४ ॥

तान्हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान्काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान्।
आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानामानृण्यं गतमिव मार्गणैरमंस्त ॥ ६५ ॥

अन्वयः—काकुस्थः गजकुलबद्धतीव्रवैरान् कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् तान् हत्वा आत्मानं रणकृतकर्मणां गजानाम् आनृण्यं मार्गणैः गतम् इव अमंस्त ।

तानिति । काकुत्स्थो दशरथः राजकुलेषु बद्धं तीव्रं वैरं यैस्तान् कुटिलेषु नखाग्रेषु लग्ना मुक्तगजकुम्भमौक्तिकानि येषां तान्सिहान्हत्वा आत्मानं रणेषु कृतकर्मणां कृतोपकाराणां गजानामानृणत्वं मार्गणैः शरैः । ‘मार्गणो याचके शरे’ इति विश्वः । गतं प्राप्तवन्तमिवामंस्त मेने ।

भाषार्थ—हाथियों ने संग्राम में राजा दशरथ के बहुत उपकार किये थे इसलिए उन्होंने बाणों से उनके रिपुभूत उन सिंहों को मारकर हाथियों का ऋण चुका दिया जिनके नुकीले टेढ़े अगले पञ्जों में तब गजमुक्तायें उलझी हुई थीं ॥ ६५ ॥

चमरान्परितः प्रवर्तिताश्वः क्वचिदाकर्णविकृष्टभल्लवर्षी।
नृपतीनिव तान्वियोज्य सद्यः सितबालव्यजनैर्जगाम शान्तिम् ॥ ६६ ॥

अन्वयः—क्वचित् चमरान् परितः प्रवर्तिताश्वः आकर्णविकृष्टभल्लवर्षी सः नृपतीन् इव तान् सितबालव्यजनैः वियोज्य सद्यः शान्ति जगाम ।

चमरानिति । क्वचिच्चमरान्परितः । “अभितः परितः समयानिकषाहा-प्रतियोगेऽपि” इत्यनेन द्वितीया । प्रवर्तिताश्वः प्रधाविताश्वः आकर्णविकृष्टभल्ला-निषुविशेषान्वर्षतीति तथोक्तः स नृपतीनिव तांश्चमरान्सितवालव्यजनैः शुभ्रचा-मरैर्वियोज्य विरहय्य सद्यः शान्तिं जगाम । शूराणां परकीयमैश्वर्यमेवासह्यं न तु जीवितमिति भावः । औपच्छन्दसिकं वृत्तम् ।

भाषार्थ—चामर मृगों के चारों ओर घोड़ों को दौड़ाते हुए और कान तक खींचकर भालाओं को बरसाने वाले राजा दशरथ ने उन मृगों की चंवरवाली पूंछें काट लीं, इससे उनको ऐसा सन्तोष हुआ मानों चंवरधारी राजाओं के चंवर ही उन्होंने छीन लिए हों । दशरथ को इस बात का बड़ा क्रोध था कि मेर एक छत्र राज्य करते हुए राजचिह्न चँवर को कैसे धारण कर सकते हैं ॥ ६६ ॥

३०८	रघुवंशमहाकाव्ये

अपि तुरगसमीपादुपतन्तं मयूरं
न स रुचिरकलापं बाण लक्ष्यीचकार ।
सपदि गतमनस्कश्चित्रमाल्यानुकीर्णे
रतिविगलितबन्धे केशपाशे प्रियायाः ॥ ६७ ॥

अन्वयः—सः तुरगसमीपात् उत्पतन्तम् अपि रुचिरकलापं मयूरं चित्रमाल्यानुकीर्णे रतिविगलितबन्धे प्रियायाः केशपाशे सपदि गतमनस्कः न बाणलक्ष्यीचकार ।

अपीति । स नृपस्तुरगसमीपादुपतन्तमपि सुप्रहारमपीत्यर्थः । रुचिरकलापं भासुरबर्हं मह्यामतिशयेन रोतीति मयूरो बर्ही । पृषोदरादित्वात्साधुः । तं चित्रेण माल्येनानुकीर्णे रतौ विगलितबन्धे प्रियायाः । केशपाशे सपदि गतमनस्कः प्रवृत्तचित्तः । "उरः प्रभृतिभ्यः कप्" इति कप्प्रत्ययः । न बाणलक्ष्यीचकार न प्रजहारेत्यर्थः ।

भाषार्थ—कभी-कभी राजा दशरथ के घोड़े के पास रंग-वरंगी चमकीली पूंछों वाले मयूर भी उड़ जाया करते थे पर वे उन पर बाण नहीं चलाते थे क्योंकि उन्हें देखकर दशरथ जी विविध प्रकार के सुन्दर पुष्पों से सुशोभित और सम्भोग काल में खुले हुए अपनी प्रियाओं के केशपाशों स्मरण हो आता था, इसलिये उन्हें उनको मारने का ध्यान ही नहीं रहता था ॥ ६७ ॥

तस्य कर्कशविहारसम्भवं स्वेदमाननविलग्नजालकम् ।
आचचाम सतुषारशीकरो भिन्नपल्लवपुटो वनानिलः ॥ ६८ ॥

अन्वयः—सतुषारशीकरः भिन्नपल्लवपुटः वनानिलः कर्कशविहारसम्भवम्, आननविलग्नजालकं तस्य स्वेदम् आचचाम ।

तस्येति । कर्कशविहारादतिव्यायामात्संभवो यस्य तम् । आनने विलग्नजालकं बद्धकदम्बकं तस्य नृपस्य स्वेदं सतुषारशीकरः शिशिराम्बुकणसहितः भिन्ना निर्दलिताः पल्लवानां पुटाः कोशा येन सः वनानिल आचचाम । जहारेत्यर्थः । रथोद्धतावृत्तमेतत् ।

भाषार्थ—कठिन परिश्रम से राजा दशरथ के मुंह पर जो पसीना छा गया था उसे वनके उस वायु ने सुखा दिया, जो ठण्डे जलकणों से युक्त और पल्लवों के बन्द कोशों को स्फुटित करने वाला था ॥ ६८ ॥

इति विस्मृतान्यकरणीयमात्मनः सचिवावलम्बिधुरं धराधिपम् ।
परिवृद्धरागमनुबन्धसेवया मृगया जहार चतुरेव कामिनी ॥ ६९ ॥

नवम सर्गः ३०९

अन्वयः— इति आत्मनः विस्मृतान्यकरणीयं सचिवावलम्बितधुरम् अनुबन्ध-सेवया परिवृद्धिरागं धराधिपं मृगया चतुरा कामिनी इव जहार ।

इतीति । इति पूर्वोक्तप्रकारेणात्मनो विस्मृतमन्यत्करणीयं कार्यं येन तम् । विस्मृतात्मकार्यान्तरमित्यर्थः । सचिवैरवलम्बिता धृता धूर्यस्य तम् । “ऋक्पूरब्धूः-पथामानक्षे” इति समासान्तोऽच्प्रत्ययः । अनुबन्धसेवया संततसेवया परिवृद्धो रागो यस्य तं धराधिपं मृग्यन्ते यस्यां मृगा इति मृगया । परिचर्यापरिसर्या-मृगयाटाट्यादानामुपसंख्यानम् इति शप्प्रत्ययान्तो निपातः । चतुरा विदग्धा कामिनीव जहाराचकर्ष । 'न जातु कामः कामानानुभोगेन शाम्यति । हविशा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥' इति भावः ।

भाषार्थ— इस प्रकार अपने दूसरे कर्तव्यों को भूले हुए, राज्य का भार मन्त्रियों पर छोड़ कर बन में आये हुए और निरन्तर सेवन करने से अधिक आसक्ति युक्त राजा दशरथ को शिकार के व्यसन ने वैसे ही लुभा लिया जैसे कोई चतुर स्त्री अपने पति की सेवा करके उसे अपने वश में कर लेती है । अर्थात् सब कार्य भूल कर राजा दशरथ शिकार में आसक्त हो गये ॥ ६९ ॥

स ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहौषधिदीपिकासनाथाम् ।
नरपतिरतिवाहयाम्बभूव क्वचिदसमेतपरिच्छदस्त्रियामाम् ॥ ७० ॥

अन्वयः— स नरपतिः ललितकुसुमप्रवालशय्यां ज्वलितमहोषधिदीपिका-सनाथां त्रियामां क्वचित् असमेतपरिच्छदः सन् अतिवाहयाम्बभूव ।

स इति । स नरपतिः ललितानि कुसुमानि प्रवालानि पल्लवानि शय्या यस्यां तां ज्वलिताभिर्महोषधीभिरेव दीपिकाभिः सनाथां तत्प्रधानामित्यर्थः । त्रियामां त्रयो यामा यस्याः सा ताम् रात्रि क्वचिदसमेतपरिच्छदः परिहृत-परिजनः सन्नित्यर्थः । अतिवाहयाम्बभूव गमयामास । पुष्पिताग्रावृत्तम् ।

भाषार्थ— शिकार के वशीभूत राजा दशरथ ने राजाओं के योग्य सामग्री की परवाह न करके कभी २ परिजनों के बिना अकेले ही कोमल-कोमल पुष्पों और नवपल्लवों को शय्या बनाकर तथा जंगल की जलती हुई महौषधियों को दीपक का प्रकाश समझकर रात बिताई ॥ ७० ॥

उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः ।
अरमत मधुराणि तत्र शृण्वन्विहगविकूजितबन्दिमङ्गलानि ॥ ७१ ॥

अन्वयः— उषसि पटुपटहध्वनिभिः गजयूथकर्णतालैः, विनीतनिद्रः सः तत्र मधुराणि, विहगविकूजितवन्दिमंगलानि शृण्वन् अरमत ।

३१०	रघुवंशमहाकाव्ये

उषसीति। उषसि प्रातः पटूनां पटहानाभिव ध्वनियैषां तैर्गजयूथानां हस्ति-समूहानां कर्णैरेव तालैर्वाद्यप्रभेदैर्विनीतनिद्रः स नृपस्तत्र वने मधुराणि विहगानां विहङ्गमानां विकूजितान्येव वन्दिनां मङ्गलाति मङ्गलगीतानि शृण्वन्नरमत।

भाषार्थ— वन में रहते हुए भी राजा दशरथ के सभी व्यवहार राजाओं के समान हुआ करते थे। प्रातःकाल जब बड़े-बड़े नगाड़ों के समान शब्द करने वाले हाथियों के कानों की फट-फट होती थी तब आंखें खुलती थी और उस समय वन के पक्षी चारणों के समान जो मंगल गीत गाते थे उन्हें सुन कर वे परम प्रसन्न होते थे॥ ७१ ॥

अथ जातु रुरोर्गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैरलक्ष्यमाणः।
श्रमफेनमुचा तपस्विगाढां तमसां प्राप नदीं तुरङ्गमेण॥ ७२ ॥

अन्वयः— अथ जातु रुरोः गृहीतवर्त्मा विपिने पार्श्वचरैः अलक्ष्यमाणः, श्रमफेनमुचा तुरङ्गमेण तपस्विगाढां तमसां नदीं प्राप ।

अथेति। अथ जातु कदाचिद्रुरोर्मृगस्य गृहीतवर्त्मा स्वीकृतरुरुमार्गो विपिने वनेपार्श्वचरैरनुचरैरलक्ष्यमाणः। तुरगवेगादित्यर्थः। श्रमेण फेनमुचा सफेनं स्विद्यतेत्यर्थः। तुरङ्गमेण तपस्विभिर्गाढामवगाढां सेवितां तमसां नाम नदीं सरितं प्राप।

भाषार्थ— इससे बाद एक दिन रुरुमृग का पीछा करते हुए राजा दशरथ को साथियों से साथ छूट गया, थकावट के कारण उनका घोड़ा मुंह से फेन फेंकने लगा उसी पर चढे हुए वे तमसा नदी के उस तीर पर पहुँच गये जहाँ तपस्वि लोग स्नान करते थे॥ ७२ ॥

कुम्भपूरणभवः पटुरुच्चैरुच्चचार निनदोऽम्भसि तस्याः।
तत्र स द्विरदबृंहितशङ्की शब्दपातिनमिषुं विससर्ज ॥ ७३ ॥

अन्वयः— तस्याः अम्भसि कुम्भपूरणभवः पटुः उच्चै निनदः उच्चचार, तत्र सः द्विरदबृंहितशङ्की सन् शब्दपातिनम् इषुं विससर्ज।

कुम्भेति। तस्यास्तमसाया अम्भसि कुम्भपूरणेन भव उत्पन्नः। पचाद्यच्। पटुर्मधुरः उच्चैर्गम्भीरो निनदो ध्वनिरुच्चचारोदियाय। तत्र निनदे स नृपः द्विरदबृंहितं शङ्कित इति द्विरदबृंहितशङ्की सन् शब्देन शब्दानुसारेण पततीति शब्दपातिनमिषुं विससर्ज। स्वागतावृत्तम्।

भाषार्थ— उस तमसा नदी में श्रवण कुमार अपने अन्धे माता-पिता के लिए घड़े में पानी भर रहा था, घड़ा भरते समय जो गम्भीर शब्द उत्पन्न हुआ

नवमः सर्गः ३११

उसको राजा दशरथ ने हाथी का शब्द समझकर झट शब्दवेधी बाण उसपर चला ही दिया ॥ ७३ ॥

नृपतेः प्रतिषिद्धमेव तत्कृतवान्पङ्क्तिरथो विलङ्घ्य यत् ।
अपथे पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ॥ ७४ ॥

अन्वयः—पङ्क्तिरथः यत् नृपतेः प्रतिषिद्धम् एव, तत् विलङ्घ्य कृतवान् श्रुतवन्तः अपि रजोनिमीलिताः (सन्तः) अपथे पदम् अर्पयन्ति हि ।

नृपतेरिति । तत्कर्म नृपतेः क्षत्रियस्य प्रतिषिद्धमेव निषिद्धमेव यदेतत्कर्म गजवधरूप पङ्क्तिरथो दशरथो विलङ्घ्य ‘लक्ष्मीकामो युद्धादन्यत्र करिवधं न कुर्यात्’ इति शास्त्रमुल्लंघ्य कृतवान् । ननु विदुषस्तस्य कथमीदृग्विचेष्टितमत आह—अपथ इति । श्रुतवन्तोऽपि विद्वांसोऽपि रजोनिमीलिताः रजोगुणावृताः सन्तः न पन्था इत्यपथम् । "पथो विभाषा" इति वा समासान्तः । "अपथं नपुंसकम्" इति नपुंसकम् । ‘अपन्थ्यास्त्वपथं तुल्यम्’ इत्यमरः । तस्मिन्नपथेऽमार्गे पदमर्पयन्ति हि निक्षिपन्ति हि । प्रवर्तन्त इत्यर्थः । वैतालीय वृत्तम् ।

भाषार्थ—युद्ध स्थल से अन्यत्र कहीं भी राजा को हाथी का वध नहीं करना चाहिए, इस लिए राजा दशरथ ने जो किया, वह राजा के लिए उचित नहीं था । कभी-कभी विद्वान् लोग भी जब रजो गुण के आवेश में अन्धे हो जाते हैं तब वे अयोग्य कार्य कर बैठते हैं ॥ ७४ ॥

हा तातेति क्रन्दितमाकर्ण्य विषण्ण-
स्तस्यान्विष्यन्वेतसगूढं प्रभवं सः ।
शल्यप्रोतं प्रेक्ष्य सकुम्भं मुनिपुत्रं
तापादन्तःशल्य इवासीत्क्षितिपोऽपि ॥ ७५ ॥

अन्वयः—हा तात इति क्रन्दितम् आकर्ण्य विषण्णः सः तस्य वेतसगूढम् प्रभवम् अन्विष्यन् शल्यप्रोतम् सकुम्भम् मुनिपुत्रम् प्रेक्ष्य क्षितिपः अपि तापात् अन्तःशल्यः इव आसीत् ।

हा तातेति । हेत्यातौ तातो जनकः । ‘हा विषादशुगर्तिषु’ इति ‘तातस्तु जनकः पिता’ इति चामरः । हा तातेति क्रन्दितं क्रोशनमाकर्ण्य विषण्णो भग्नोत्साहः सन् तस्य क्रन्दितस्य वेतसैर्गूढं छन्नं प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणं तमन्विष्यञ्छल्येन शरेण प्रोतं स्यूतम् । ‘शल्यं शङ्कौ शरे वंशे’ इति विश्वः । सकुम्भं मुनिपुत्रं प्रेक्ष्य स क्षितिपोऽपि तापाद्दुःखादन्तःशल्यं यस्य सोऽन्तःशल्य इवासीत् । मत्तमयूरं वृत्तम् ।

३१२	रघुवंशमहाकाव्ये

**भाषार्थ—**हा पिताजी ! इस प्रकार श्रवणकुमार का करुण क्रन्दन सुनकर दुःखी होकर बेंतों के कुञ्जों में छिपे हुए उस करुण ध्वनि के उत्पत्ति स्थान को ढूंढते हुए राजा दशरथ ने देखा कि बेंत की झाड़ियों में बाणों से विद्ध घड़े पर झुका हुआ कोई मुनिकुमार पड़ा हुआ है उसे देखकर उनको ऐसा कष्ट हुआ मानों इन्हें ही बाण लग गया हो ॥ ७५ ॥

तेनावतीर्य तुरगात्प्रथितान्वयेन
पृष्टान्वयः स जलकुम्भनिषण्णदेहः ।
तस्मै द्विजेतरतपस्विसुतं स्खलद्भि-
रात्मानमक्षरपदैः कथयाम्बभूव ॥ ७६ ॥

**अन्वयः—**प्रथितान्वयेन तेन तुरगात् अवतीर्य पृष्टान्वयः जलकुम्भनिषण्ण-देहः सः तस्मै स्खलद्भिः अक्षरपदैः आत्मानं द्विजेतरतपस्विसुतम् कथयाम्बभूव ।

तेनेति। प्रथितान्वयेन प्रख्यातवंशेन । एतेन पापभीरुत्वं सूचितं । तेन राज्ञा तुरगादवतीर्य पृष्टान्वयी ब्रह्महत्याशङ्कया पृष्टकुलः जलकुम्भनिषण्णदेहः स मुनिपुत्रस्तस्मै राज्ञे स्खलद्भिः अशक्तिवशादर्धोच्चारितैरित्यर्थः । अक्षरप्रायैः पदैरक्षरपदैरात्मानं द्विजेतरश्चासौ तपस्विसुतश्च तं द्विजेतरतपस्विसुतं कथयाम्बभूव । न तावत्त्रैवर्णिक एवाहमस्मि किन्तु करणः ‘वैश्यात्तु करणः शूद्रायाम्’ इति याज्ञवल्क्यः कुतो ब्रह्महत्येत्यर्थः । तथा च रामायणे—‘‘ब्रह्महत्याकृतं पापं हृदयादपनीयताम् ॥ न द्विजातिरिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा । शूद्रायमस्मि वैश्येन जातो जनपदाधिप ॥’’

**भाषार्थ—**राजा दशरथ अत्यन्त पापभीरु थे इस लिए घोड़े से शीघ्र उतर कर उन्होने ब्रह्महत्या की आशंका से घड़े पर झुके हुए उस मुनिकुमार से पहले उसकी जाति और नाम पूछा, उसने भी उनका आशय समझ कर सड़खड़ाती वाणी से बताया कि मैं द्विज से भिन्न वैश्य पिता से शूद्रा माता से उत्पन्न करण संज्ञक मुनि कुमार हूँ । इसलिए राजा दशरथ अपने को ब्रह्महत्या से मुक्त समझे ॥ ७६ ॥

तच्चोदितः स तमनुद्धृतशल्यमेव
पित्रोः सकाशमवसन्नदृशोर्निनाय ।
ताभ्यां तयागतमुपेत्य तमेकपुत्र-
मज्ञानतः स्वचरितं नृपतिः शशंस ॥ ७७ ॥

नवमः सर्गः ३१३

अन्वयः—तच्चोदितं नृपतिः अनुद्धतशल्यम् एव तम् अवसन्नदृशोः पित्रोः सकाशं निनाय च, समागतम् एकपुत्रम् तम् उपेत्य अज्ञानतः स्वचरितं ताभ्यां शशंस।

तदिति। तच्चोदितस्तेन पुत्रेण चोदितः प्रेरितः पितृसमीपं प्रापयेत्युक्तः स नृपतिरनुद्धृतशल्यमनुत्पाटितशरमेव तं मुनिपुत्रम् अवसन्नदृशोर्नष्टचक्षुषोः अन्धयोरित्यर्थः। पित्रोर्मातापित्रोः। "पिता माता" इत्येकशेषः। सकाशं समीपं निनाय। इदं च रामायणविरुद्धम् तत्र—'अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशः- दुःखितौ। अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनि सह भार्यया॥' इति नदीतीर एव मृतं पुत्रं प्रति पित्रोरानयनाभिधानात्। तथागतं वेतसगूढम् एकश्चासौ पुत्रश्चैकपुत्रस्तम्। एकग्रहणं पित्रोरनन्यगतिकत्वसूचनार्थं तं मुनिपुत्रमुपेत्य संनिकृष्टं गत्वाज्ञानतः करिभ्रान्त्या स्वचरितं स्वकृतं ताभ्यां मातापितृभ्यां। क्रियाग्रहणाच्चतुर्थी। शशंस कथितवान्।

भाषार्थ—उस श्रवणकुमार ने राजा दशरथ से कहा कि मुझे मेरे अन्धे माता-पिता के पास पहुँचा दीजिए। यह सुनकर उन्होंने उस बाण से बिधे हुए मुनिकुमार को उठाकर उसके माता-पिता के पास ले जाकर उनसे सारी कथा बता दी कि मैंने भूल से आपके एकलौते पुत्र पर किस प्रकार बाण चला दिया॥ ७७॥

तौ दम्पती बहु विलप्य शिशोः प्रहर्त्रा
शल्यं निखातमुदहारयतामुरस्तः।
सोऽभूत्परासुरथ भूमिपतिं शशाप
हस्तार्पितैर्नयनवारिभिरेव वृद्धः॥ ७८॥

अन्वयः—तौ दम्पती बहु विलप्य शिशोः उरस्तः निखातम् शल्यम् प्रहर्त्रा उदहारयता सः गतासुः अभूत् अथ वृद्धःहस्तार्पितैः नयनवारिभिः एव भूमिपतिं शशाप।

ताविति। तौ जाया च पतिश्च दम्पती। राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दम्भावो जम्भावश्च विकल्पेन निपातितः। 'दम्पती जम्पती जायापती भार्यापती च तौ' इत्यमरः। बहु विलप्य भूरि परिदेव्य। 'विलापः परिदेवनम्' इत्यमरः। शिशोरुरस्तो वक्षसः। "पञ्चम्यास्तसिल्"। निखातं शल्यं शरं प्रहर्त्रा राज्ञोदा- हारयतामुद्धारयामासतुः। स शिशुः परासुर्गतप्राणोऽभूत्। अथ वृद्धो हस्तार्पितै- र्नयनवारिभिरेव शापदानस्य जलपूर्वकत्वात्तैरेव भूमिपतिं शशाप।

भाषार्थ—यह सुनते ही उन दोनों स्त्री पुरुषों ने बहुत विलाप कर अपने पुत्र के मारने वाले राजा दशरथ को आज्ञा दी कि छाती से बाण निकाल लो,

३१४ रघुवंशमहाकाव्ये

बाण निकालते ही श्रवणकुमार के प्राण विकल गये इस पर बूढ़े तपस्वी ने चुल्लू में आंसू का जल लेकर राजा को ऐसा शाप दिया कि ॥ ७८ ॥

दिष्टान्तमाप्स्यति भवानपि पुत्रशोका- दन्त्ये वयस्यहमिवेति तमुक्तवन्तम्। आक्रान्तपूर्वमिव मुक्तविषं भुजङ्गं प्रोवाच कोसलपतिः प्रथमापराधः ॥ ७९ ॥

**अन्वयः—**हे राजन् भवान् अपि अन्त्ये वयसि अहम् इव पुत्रशोकात् दिशान्तम् आप्स्यति इति उक्तवन्तं आक्रान्तपूर्वं मुक्तविषम् भुजगं इव तम् प्रथमापराधः कोशलपतिः प्रोवाच ।

दिष्टान्तमिति । हे राजन् ! भवानप्यन्त्ये वयस्यहमिव पुत्रशोकाद्दिष्टान्तं कालावसानं मरणमित्यर्थः ‘दिष्टः काले च दैवे स्याद्दिष्टम्' इति विश्वः । आप्स्यति प्राप्स्यति प्राप्स्यसि इत्युक्तवन्तम् आक्रान्तः पादाहतः पूर्वमाक्रान्तपूर्वः । सुप्सुपेति समासः । "राजदन्तादिषु परम्" इत्यनेन परनिपातः । तं प्रथममपकृतमित्यर्थः । मुक्तविषमपकारात्पश्चादुत्सृष्टविषं भुजङ्गमिव स्थितं तं वृद्धं प्रति प्रथमापराधः प्रथमापराधी । कर्तरि क्तः । इदं च सहने कारणमुक्तम् । कोसलपतिर्दशरथः शापदानात्पश्चादप्येनं मुनिः प्रोवाच ।

**भावार्थ—**हे राजन् ! जाओ तुम भी वृद्धावस्था में मेरे ही समान पुत्र शोक में मरोगे । जिस प्रकार पैर से दबने पर सांप विष उगल कर शान्त हो जाता है उसी प्रकार शाप देकर जब वृद्ध मुनि शान्त हो हुये। तब पहले पहल अपराध करने वाले राजा दशरथ उनसे बोले ॥ ७९ ॥

शापोऽप्यदृष्टतनयाननपद्मशोभे सानुग्रहो भगवता मयि पातितोऽयत् । कृष्यां दहन्नपि खलु क्षितिमिन्धनेद्धो बीजप्ररोहजननीं ज्वलनः करोति ॥ ८० ॥

**अन्वयः—**अदृष्टतनयाननपद्मशोभे मयि भगवता पतितः अयं शापः अपि सानुग्रहः (एव) इन्धनेद्धः ज्वलनः कृष्याम् क्षितिम् दहन् अपि खलु बीजप्ररोहजननीं करोति ।

शाप इति । अदृष्टा तनयाननपद्मशोभा पुत्रमुखकमलश्रीयैन तस्मिन्नपुत्रके मयि भगवता पातितः वज्रप्रायत्वादित इत्युक्तम् । अयं पुत्रशोकान्निग्न्यस्वेत्येवंरूपः शापोऽपि सानुग्रहः वृद्धकुमारीवरन्यायेनेष्टावाप्तेरान्तरीयकत्वात्सोपकार एव । निग्राहकस्याप्यनुग्राहकत्वमर्थान्तरन्यासेनाह—कृष्यामिति । इन्धनैः काष्ठैरिद्धः प्रज्वलितो ज्वलनोऽग्नि कृष्यां कर्षणाहाम् । "ऋदुपधाच्चाक्लृपि चतेः" इति क्यप् । क्षिति दहन्नपि बीजप्ररोहाणां बीजांकुराणां जननीमुत्पादनक्षमां करोति ।

नवमः सर्गः ३१५

भाषार्थ—हे मुने ! मुझे आज तक पुत्र के मुखकमल का दर्शन तक नहीं हुआ है इसलिए मैं आपके इस शाप को वरदान ही समझता हूँ क्योंकि इसी व्याज से मुझे पुत्र तो प्राप्त होगा । घास फूस इन्धन आदि से प्रदीप्त अग्नि जिस प्रकार भूमि को जलाता हुआ भी बीज अंकुरित होने के योग्य बनाकर भूमिका उपकार ही करता है उसी प्रकार आपका शाप भी सफल होने के लिए.मुझे पुत्र उत्पन्न करके मेरा उपकारक ही होगा ॥ ८० ॥

इत्थं गते गतघृणः किमयं विधत्तां
वध्यस्तवेत्यभिहितो वसुधाधिपेन ।
एधान्हुताशनवतः स मुनिर्ययाचे
पुत्रं परासुमनुगन्तुमनाः सदारः ॥ ८१ ॥

अन्वयः—इत्थम् गते, ( सति ) वसुधाधिपेन गतघृणः तव वध्यः अयम् किं विधत्ताम् ? इति अभिहितः सदारः सः मुनिः परासुम् पुत्रम् अनुगन्तुमनाः ( सन् ) हुताशनवतः एधान् ययाचे ।

इत्यमिति । इत्थं गते प्रवृत्ते सति वसुधाधिपेन राज्ञा गतघृणो निष्करुणः । हन्तृत्वान्निष्कृप इत्यर्थः । अत एव तव वध्यो वधार्होऽयं जनः अयमिति राज्ञो निर्वेदादनादरेण स्वात्मनिर्देशः । किं विधत्तामित्यभिहित उक्तः । मया किं विधेयमिति विज्ञापित इत्यर्थः । स मुनिः सदारः सभार्यः परासुं पुत्रमनुगन्तुं मनो यस्य सोऽनुगन्तुमनाः सन् । “तुं काममनसोरपिः” इति मकारलोपः । हुताशनवतः साग्नीनेधान्काष्ठानि ययाचे । न चात्रात्मघातदोषः । 'अनुष्ठानासमर्थस्य वानप्रस्थस्य जीर्यतः । भृग्वग्निजलसंपातं मरणं प्रविधीयते ) इत्युक्तेः ।

भाषार्थ—यह कहकर राजा दशरथ ने पुनः उनसे कहा—मैं तो इसी योग्य हूँ कि आप मेरा वध कर दें, अब आप मुझे क्या आज्ञा देते हैं ? यह सुनकर उस मुनि ने कहा कि अब मैं और मेरी स्त्री दोनों अपने प्रिय पुत्र के साथ ही मर जायेंगे, अतः हमारे लिए अग्नि और ईंधन जुटा दो ॥ ८१ ॥

प्राप्तानुकः सपदि शासनमस्य राजा
सम्पाद्य पातकविलुप्तधृतिर्निवृत्तः ।
अन्तर्निविष्टपदमात्मविनाशहेतुम्
शापं दधज्ज्वलनमौर्वमिवाम्बुराशिः ॥ ८२ ॥

३१६	रघुवंशमहाकाव्ये

**अन्वयः—**प्राप्तानुगः, राजा सपदि अस्य शासनम् सम्पाद्य पातकविलुप्तधृतिः (सन्) अन्तर्निविष्टपदम् आत्मविनाशहेतुम् अम्बुराशिः और्वम् ज्वलनम् इव दधत् (वनात्) निवृत्तः।

प्राप्तेति। प्राप्तानुगः प्राप्तानुचरो राजा सपद्यस्य मुनेः शासनं काष्ठसम्भाष-णरूपं प्रागैकोऽपि सम्प्रति प्राप्तानुचरत्वात्त्वात्सम्पाद्य पातकेन मुनिवधरूपेण विलुप्तम् धृतिर्नष्टोत्साहः सन् अन्तर्निविष्टपदमन्तर्लब्धस्थानमात्मविनाशहेतुं शापम् अम्बुराशि-रौर्वं ज्वलनं वडवानलमिव। 'आर्वस्तु वाडवो वडवानलः' इत्यमरः। दधद्दधृतवान् निवृत्तः। वनादिति शेषः।

इति महामहोपाध्यायकोलचलमल्लिनाथसूरिविरचितया संजीविनीसमाख्यया व्याख्यया समेतो महाकविश्रीकालिदासकृतौ रघुवंशे महाकाव्ये मृगयावर्णनं नाम नवमः सर्गः॥ ६॥

**भाषार्थ—**इतने में राजा दशरथ के अनुचर भी तब तक वहाँ पहुँच गये, तत्काल इन्धन और अग्नि जुटा दी गई। जिस प्रकार समुद्र के अन्दर वडवाग्नि जला करता है उसी प्रकार अपने पाप से अधीर हृदय में अपने विनाश का कारण मुनि का शाप लिए हुए राजा दशरथ अपने घर लौट आये ॥ ८२ ॥

यह त्रिपाठ्युपाव्ह पं० श्रीकृष्णमणिशास्त्री द्वारा लिखित अन्वय और चन्द्रकला नाम की हिन्दी टीका में रघुवंश महाकाव्य का मृगयावर्णन नामक नवम सर्ग समाप्त हुआ ॥ ९ ॥

---

दशमः सर्गः

आशंसे नित्यमानन्दं रामनामकथामृतम्।
सद्भिः स्वश्रवणैर्नित्यं पेयं पापं प्रणुदितुम्॥
पृथिवीं शासत्तस्तस्य पाकशासनतेजसः।
किंचिदूनमनूनर्द्धेः शरदमयुतं ययौ ॥ १ ॥

**अन्वयः—**पृथिवीं शासतः पाकशासनतेजसः अनूनर्द्धेः तस्य किञ्चित् ऊनम् अयुतम् शरदम् ययौ।

पृथिवीमिति। पृथिवीं शासतः पालयतः पाकशासनतेजस इन्द्रवर्चसः अनूनर्द्धे-

दशमः सर्गः ३१७

र्महासमृद्धैस्तस्य दशरथस्य किञ्चिदूनमीषन्न्यूनं शरदां वत्सराणाम् । 'स्यादृतौ वत्सरे शरत्' इत्यमरः । अयुतं दशसहस्रं ययौ 'एकदशशतसहस्राण्ययुतं लक्षं तथा प्रयु-तम् । कोट्यर्बुदं च पद्मं स्थानात्स्थानं दशगुणं स्यात् ॥' इत्यार्यभट्टः । इदं च मुनिशापात्परं वेदितव्यं न तु जननात् । 'षष्टिवर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक । दुःखेनोत्पादितश्चमं न रामं नेतुमर्हसि ॥' इति रामायणविरोधात् । नाप्यभिषेकात्परं तस्यापि 'सम्यग्विनीतमथ वर्महरं कुमारमादिश्य रक्षणविधौ विधिवत्प्रजानाम्' इति कौमारानुष्ठितत्वाभिधानात्स एव विरोध इति ।

भाषार्थ—महासमृद्धिशाली और इन्द्र के समान तेजस्वी राजा दशरथ को पृथ्वी का पालन करते हुए लगभग दस हजार वर्ष बीत गये ॥ १ ॥

न चोपलेभे पूर्वेषामृणनिर्मोक्षसाधनम् ।
सुताभिधानं स ज्योतिः सद्यः शोकतमोपहम् ॥ २ ॥

अन्वयः—सः पूर्वेषाम् ऋणनिर्मोक्षसाधनम् सद्यः शोकतमोपहम् सुताभिधानम्, ज्योतिः न च उपलेभे ।

न चेति । स दशरथः पूर्वेषां पितॄणामृणनिर्मोक्षसाधनम् 'एष वा अनृणो यः पुत्री' इति श्रुतेः । पितॄणामृणविमुक्तिकारणं सद्यः शोक एव तमस्तममपहन्तीति शोकतमोपहम् । अत्राभयंकर इतिवदुपपदेऽपि तदन्तविधिमाश्रित्य । "अपक्लेशतमसः" इति डप्रत्ययः । सुताभिधानं सुताख्यं ज्योतिर्नोपलेभे न प्राप ।

भाषार्थ—किन्तु अभी तक पितरों का ऋण से मुक्त करने का साधन ओर शोकरूपी अन्धकार को दूर करने वाली वह ज्योति उन्हें नहीं मिली, जिसे पुत्र कहते हैं । अर्थात् अभी तक राजा की पुत्र नहीं हुआ ॥ २ ॥

अतिष्ठत्प्रत्ययापेक्षसंततिः स चिरं नृपः ।
प्राङ्मन्थानदनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिरिवार्णवः ॥ ३ ॥

अन्वयः—प्रत्ययापेक्षसन्ततिः स नृपः मन्थात् प्राक् अनभिव्यक्तरत्नोत्पत्तिः अर्णवः इव चिरम् अतिष्ठत् ।

अतिष्ठदिति । प्रत्ययं हेतुमपेक्षत इतिम्प्रत्ययापेक्षा सन्ततिर्यस्य स तथोक्तः । 'प्रत्ययोऽधीनशपथज्ञानविश्वासहेतुषु' इत्यमरः । स नृपः मन्थात्प्राङ्मन्थानात्पूर्वमनभिव्यक्ताऽदृष्टा रत्नोत्पत्तिर्यस्य सोऽर्णव इव चिरमतिष्ठत् । सामग्रग्रभावाद्दि-लम्बो न तु वन्ध्यत्वादिति भावः ।

भाषार्थ—जिस प्रकार समुद्रों में रत्नों के रहते हुए भी मन्थन के पहले वे

३१८	रघुवंशमहाकाव्ये

प्रकट नहीं होते, उसी प्रकार दशरथ के भाग्य में पुत्रों के रहते हुए भी पुत्रेष्टि यज्ञ रूप कारण की अपेक्षा करने वाले पुत्र भी दशरथ को नहीं उत्पन्न हुए ॥ ३ ॥

ऋष्यशृङ्गादयस्तस्य सन्तः संतानकाङ्क्षिणः। आरेभिरे जितात्मानः पुत्रीयामिष्टिमृत्विजः ॥ ४ ॥

अन्वयः—ऋष्यशृङ्गादयः जितात्मानः ऋत्विजः सन्तानकाङ्क्षिणः तस्य पुत्रीयाम् इष्टिम् आरेभिरे।

ऋष्यशृङ्गेति। ऋष्यशृङ्गादयः ऋष्यशृङ्गो नाम कश्चिदृषिः तदादयः ऋतमृतो वा यजन्तीत्यृत्विजो याज्ञिकाः। 'ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च' इत्यनेन क्यबन्तो निपातः। जितात्मानः जितान्तःकरणाः सन्तः सतामकाङ्क्षिणः पुत्रार्थिनस्तस्य दशरथस्य पुत्रीयां पुत्रनिमित्ताम्। "पुत्राच्छ चः' इति छप्रत्ययः। इष्टिं यागमारेभिरे प्रचक्रमिरे।

भाषार्थ—तब ऋष्यशृङ्गादि जितेन्द्रिय और अन्य ऋत्विजों ने सन्तान चाहने वाले राजा दशरथ के लिए पुत्रेष्टि यज्ञ करना आरम्भ किया ॥ ४ ॥

तस्मिन्नवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुता हरिम्। अभिजग्मुर्निदाघार्ताश्छायावृक्षमिवाध्वगाः ॥ ५ ॥

अन्वयः—तस्मिन् अवसरे देवाः पौलस्त्योपप्लुताः, (सन्तः) निदाघार्ता अध्वगाः छायावृक्षम् इव हरिं अभिजग्मुः।

तस्मिन्निति। तस्मिन्नवसरे पुत्रकामेष्टिप्रवृत्तिसमये देवाः पुलस्त्यस्य गोत्रापत्यं पुमान्पौलस्त्यो रावणः तेनोपप्लुप्ताः पीडिताः सन्तः निदाघार्ता घर्मातुराः। अध्वानं गच्छन्तीत्यध्वगाः पन्थाः। "अन्तर्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु ड" इति डप्रत्ययः। छायाप्रधानं वृक्षं छायावृक्षमिव। शाकपार्थिवादित्वात्समास। हरिं विष्णुमभिजग्मुः।

भाषार्थ—उसी समय रावण के अत्याचार से घबड़ाकर देवता लोग उसी प्रकार भगवान् विष्णु के शरण में गये, जिस प्रकार धूप से व्याकुल होकर पथिक छायादार वृक्ष के नीचे जाते हैं ॥ ५ ॥

ते च प्रापुरुदन्वन्तं बुबुधे चादिपूरुषः। अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणम् ॥ ६ ॥

अन्वयः—ते च उदन्वन्तं प्रापुः च आदिपुरुषः बुबुधे, हि अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेः लक्षणम्।

त इति। ते देवाश्चोदन्वन्तं समुद्रम्। "उदन्वानुदधौ च" इति निपातः। प्रापुः। आदिपुरुषो विष्णुश्च बुबुधे योगनिद्रां जहावित्यर्थः। गमनप्रतिबोधयोरविलम्बार्थो

दशमः सर्गः ३१९

चकार। तथा हि अव्याक्षेपो गम्यस्याव्यासङ्ग अविलम्ब इति यावत् । भविष्यन्त्याः कार्यसिद्धेर्लक्षणं लिङ्गं हि । उक्तं च —"अनन्यपरता चास्य कार्यसिद्धेस्तु लक्षणम् ॥" इति ।

भाषार्थ—देवता लोग ज्यों ही क्षीरसागर में पहुँचे त्यों ही भगवान् विष्णु भी योगनिद्रा से जग उठे । किसी कार्य में विलम्ब न होना पूर्ण होनेवाले कार्य की सिद्धि का शुभ लक्षण है ॥ ६ ॥

भोगिभोगासनासीनं ददृशुस्तं दिवौकसः ।
तत्फणामण्डलादर्चिर्मणियोतितविग्रहम् ॥ ७ ॥

अन्वयः—दिवौकसः भोगिभोगासनासीनम् तत्फणामण्डलादर्चिर्मणियोतितविग्रहम् तम् ( विष्णुम् ) ददृशुः ।

भोगीति । द्योरौको येषां ते दिवौकसो देवाः । पृषोदरादित्वात्साधुः । यद्वा दिवशब्दन्तोऽप्यस्ति । तथा च बुद्धचरिते—"न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ।" इति 'दिवु क्रीडादौ' इति धातोः "इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" इति कः । दिवमोक एषामिति विग्रहः । भोगिनः शेषस्य भोगः शरीरम् । 'भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । स एवासनं सिंहासनं तत्रासीनमुपविष्टम् । आस्ते शानच् 'इदास' इतीकारादेशः । तस्य भोगिनः फणमण्डले य उदचिष उद्रश्मयो मणयस्तैद्योतितविग्रहं विष्णुं ददृशुः ॥ ७ ॥

भाषार्थ—देवताओं ने देखा कि भगवान् विष्णु शेष शय्या पर लेटे हुए हैं और शेष के फणों की किरण मणियों से उनका शरीर और भी अधिक चमक उठा है ॥ ७ ॥

श्रियः पद्मनिषण्णायाः क्षौमान्तरितमेखले ।
अङ्के निक्षिप्तचरणमास्तीर्णकरपल्लवे ॥ ८ ॥

अन्वयः—( दिवौकसः कथंभूतं विष्णुं ददृशुः ) पद्मनिषण्णायाः श्रियः क्षौमान्तरितमेखले आस्तीर्णकरपल्लवे अङ्के निक्षिप्तचरणम् ।

श्रिय इति । कीदृशं विष्णुं पद्मे निषण्णाया उपविष्टायाः श्रियं क्षौमान्तरिता दुकूलव्यवहिता मेखला यस्य तस्मिन् । आस्तीणौ करपल्लवो पाणिपल्लवौ तस्मिन् । विशेषणद्वयेनापि चरणयोः सौकुमार्यात्कटिमेखलास्पर्शासहत्वं सूच्यते । तस्मिन्नङ्के निक्षिप्तौ चरणौ येन तम् ।

भाषार्थ—देवताओं ने देखा कि कमल पर बैठी हुई लक्ष्मी विष्णु के चरण

३२० रघुवंशमहाकाव्ये

को अपनी गोद में रखकर दबा रही हैं, विष्णु के चरणों में करधनी न चुभे इसलिए करधनी पर अपनी साड़ी का अंचला बिछाया है। इसपर जब लक्ष्मी जी को सन्तोष न हुआ तब उन्होंने अंचला पर अपना कर पल्लव रख दिया ॥ ८ ॥

प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं बालातपनिभांशुकम् ।
दिवसं शारदमिव प्रारम्भसुखदर्शनम् ॥ ६ ॥

अन्वयः— (पुनः कथंभूतम् ) प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षम् बालातपनिभांशुकम् प्रारम्भ- मुखदर्शनम् शारदम् दिवसम् इव (स्थितम् )।

प्रबुद्धेति। पुनः कीदृशम् । प्रबुद्धे विकसिते पुण्डरीके सिताम्भोजे इवाक्षिणी यस्य तम् । दिवसे तु पुण्डरीकमेवाक्षि यस्येति विग्रहः । बालातपनिभमंशुकं यस्य तं पिताम्बरधरमित्यर्थः । अन्यत्र बालातपव्याजांशुकमित्यर्थः । 'निभो व्याज- सदृशयोः' इति विश्वः । प्रकृष्ट आरम्भो योगो येषां ते प्रारम्भाः योगिनः तेषां सुखदर्शनम् । अन्यत्र प्रारम्भ आदौ सुखदर्शनं शारदं शरत्सम्बन्धिनं दिवसमिव स्थितम् ।

**भाषार्थ'--**खिले हुए श्वेत कमल के समान नेत्रवाले, प्रातःकाल' की धूप के समान सुनहले पीताम्बर वस्त्र पहने हुए, आरम्भ सुख देने वाले और देखने में सुन्दर शरद ऋतु के दिन के समान आनन्द पहले देनेवाले भगवान् विष्णु को देखा ॥ ९ ॥

प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणम् ।
कौस्तुभाख्यमपां सारं बिभ्राणं बृहतोरसा ॥ १० ॥

अन्वयः— (पुनः कीदृशम् ? ) प्रभानुलिप्तश्रीवत्सं लक्ष्मीविभ्रमदर्पणं कौस्तुभाख्यम् अपाम् सारम् बृहता उरसा बिभ्राणम् ।

प्रभेति । पुनः किंविधं प्रभयाऽलिप्तमनुरंजितं श्रीवत्सं नाम लाञ्छनं येन तं । लक्ष्म्या विभ्रमदर्पणः । कौस्तुभ इत्याख्या यस्य तम् । अपां समुद्राणां सारं स्थिरांशम् । अम्मयमणिमित्यर्थः । वृहतोरसा विशालवक्षः स्थलेन बिभ्राणम् ।

**भाषार्थं—**विष्णु भगवान् के विशाल वक्षस्थल पर कौस्तुभ मणि चमक रहा था जिसमें लक्ष्मी जी कभी-कभी शृंगार के समय अपना मुंह देख लिया करती और जिसकी प्रभाव से भृगु के चरण के प्रहार से बना हुआ श्रीवत्स चिह्न भी चमक उठता था ॥ १० ॥

बाहुभिर्विटपाकारैर्दिव्याभरणभूषितै ।
आविर्भूतमपां मध्ये पारिजातमिवापरम् ॥ ११ ॥

दशमः सर्गः ३२१

अन्वयः— ( पुनः किंवधम् ? ) विटपाकारैः दिव्याभरणभूषितैः बाहुभिः अपां मध्ये अपरं परिजातम् इव आविर्भूतम् ।

बाहुभिरिति । विटपाकारैः शाखाकारैः दीर्घपीवरैरित्यर्थः । दिव्याभरणभूषितैर्बाहुभिरुपलक्षितं अत एवापां सैन्धवानां मध्य आविर्भूतमपरं द्वितीयं पारिजातमिव स्थितम् ।

भाषार्थ— दिव्य आभरणों से अलंकृत भगवान् विष्णु की बड़ी-बड़ी भुजायें वृक्ष की शाखा के समान थीं और उनसे वे ऐसे लगते थे मानो समुद्र में एक दूसरा कल्पवृक्ष निकल आया हो ॥ ११ ॥

दैत्यस्त्रीगण्डलेखानां मदरागविलोपिभिः ।
हेतिभिश्चेतनावद्भिरुदीरितजयस्वनम् ॥ १२ ॥

अन्वयः— ( पुनः कथंभूतम् ? ) दैत्यस्त्रीगण्डलेखानाम् मदरागविलोपिभिः चेतनावद्भिः, हेतिभिः उदीरितजयस्वनम् ।

दैत्येति । दैत्यस्त्रीगण्डलेखानामसुर्राङ्गनागण्डस्थलीनां यो मदरागस्तं विलोम्पन्ति हरन्तीति मदरागविलोपिभिः । तैश्चेतनावद्भिः सजीवैर्हेतिभिः सुदर्शनादिभिः शस्त्रैः । 'रवेरर्चिश्च शस्त्रं च वह्निज्वाला च हेतयः' इत्यमरः । उदीरितजयस्वनं जयशब्दमुद्घोषयन्तीभिर्मूर्तिमतीभिरस्त्रदेवताभिरुपास्यमानमित्यर्थः ।

भाषार्थ— असुरों को मारकर उनकी स्त्रियों के गले से मद की लाली मिटाने वाले उनके चक्र गदा आदि अस्त्र सजीव होकर उनकी जय-जयकार कर रहे थे ॥ १२ ॥

मुक्तशेषविरोधेन कुलिशव्रणलक्ष्मणा ।
उपस्थितं प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता ॥ १३ ॥

अन्वयः— ( पुनश्च कथंभूतम् ? ) मुक्तशेषविरोधेन कुलिशव्रणलक्ष्मणा प्राञ्जलिना विनीतेन गरुत्मता उपस्थितम् ।

मुक्तेति । मुक्तो भगवत्सन्निधानात्त्यक्तः शेषेणाहीश्वरेण सह विरोधः सहजमपि वैरं येन तेन कुलिशव्रणा वज्रव्रणा अमृताहरणकाल इन्द्रयुद्धे ये वज्रप्रहारास्त एव लक्ष्माणि यस्य स तेन प्रबद्धोऽञ्जलिर्येन तेन प्राञ्जलिना । प्रबद्धाञ्जलिनेत्यर्थः । विनीतेनानुद्धतेन गरुत्मतोपस्थितमुपासितम् । पुरा किल मातलिप्रार्थितेन भगवता तद्दुहितुर्गुणकेश्याः पत्युः कस्यचित्सर्पस्य गरुडादभयदाने कृते स्वविपक्षरक्षणक्षुभितं पक्षिराजं त्वद्वोढाऽहं त्वत्तो बलाढ्य इति गर्वितं स्वावामतर्जनीभारेणैव भङ्क्त्वा भगवान्विनिनायेति महाभारतीयां कथां सूचयति विनीतेनेत्यनेन ।

२१ र० सम्पू०

३२२ | रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—शेषनाग से स्वाभाविक विरोध छोड़कर इन्द्र के वज्र की चोट का चिह्न धारण किए हुए गरुड़जी बड़ी नम्रता से हाथ जोड़कर उनकी सेवा में खड़े थे ॥ १३ ॥

योगनिद्रान्तविशदैः पावनैरवलोकनः ।
भृग्वादीननुगृह्णन्तं सौखशायनिकानृषीन् ॥ १४ ॥

अन्वयः— ( पुनः कथंभूतम् ? ) योगनिद्रान्तविशदैः पावनैः अवलोकनैः सौखशायनिकान् भृग्वादीन् ऋषीन् अनुगृह्णन्तम् ।

योगेति । योगो मनसो विषयान्तरव्यावृत्तिः । तद्रूपा या निद्रा यस्य अन्तेऽवसाने विशदैः प्रसन्नैः पावनैः शोभनैरवलोकनैः सुखशयनं पृच्छन्तीति सौखशायनिकास्तान् * पृच्छन्तो सुस्नातादिभ्यः * इत्युपसंख्यानाद्वक्प्रत्ययः । भृग्वादीनृषी-ननुगृह्णन्तम् ।

भावार्थ— योगनिद्रा से उठने के कारण निर्मल और पवित्र दृष्टि से सुख-पूर्वक सोने का कुशल पूछने के लिए आये हुए भृगु आदि ऋषियों को अनुगृहीत करते हुए ॥ १४ ॥

प्रणिपत्य सुरास्तस्मै शमयित्रे सुरद्विषाम् ।
अथैनं तुष्टुवुः स्तुत्यमवाङ्मनसगोचरम् ॥ १५ ॥

अन्वयः— अथ सुरा सुरद्विषाम् शमयित्रे तस्मै प्रणिपत्य स्तुत्यम् अवाङ्मनसगोचरम् एनं तुष्टुवुः ।

प्रणिपत्येति । अथ दर्शनान्तरं सुराः सुरद्विषामसुराणां शमयित्रे विनाशकाय तस्मै विष्णवे प्रणिपत्य स्तुत्यं स्तोत्राहंम् "एतिस्तुशास्वृहजुषः क्यप्" इति क्यप्प्रत्ययः । वाक्च मनश्च वाङ्मनसे । "अचतुर०" इत्यच्प्रत्ययान्तो निपातः । तयोर्गोचरो विषयो न भवतीत्यवाङ्मनसगोचरः यदा "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुते.। तमेनं विष्णुं तुष्टुवुरस्तुवन् ।

भावार्थ— इसके बाद देवता लोग असुरों को मारने वाले, नमस्कार करने योग्य और अवाङ्मनस-गोचर विष्णु की स्तुति करने लगे ॥ १५ ॥

नमो विश्वसृजे पूर्वं विश्वं तदनु बिभ्रते ।
अथ विश्वस्य संहर्त्रे तुभ्यं त्रेधा स्थितात्मने ॥ १६ ॥

अन्वयः— पूर्वम् विश्वसृजे तदनु विश्वं बिभ्रते अथ विश्वस्य संहर्त्रे ( एवं ) त्रेधास्थितात्मने तुभ्यं नमः ।

नम इति । पूर्वमादौ विश्वसृजे विश्वस्रष्ट्रे "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति श्रुतेः । तदनु सर्गानन्तरं विश्वं बिभ्रते पुष्णते अथ विश्वस्य संहर्त्रे एवं त्रेधा

दशमः सर्गः । ३२३

सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृत्वेन स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य तस्मै ब्रह्मविष्णुहरात्मने तुभ्यं नमः।

भाषार्थ—पहले संसार की सृष्टि करने वाले, उसके बाद विश्व का पालन करने वाले और अन्त में उनका संहार करने वाले, इस प्रकार तीन रूपों में स्थित आपको प्रणाम है ॥ १६ ॥

ननु कूटस्थस्य कथं त्रैरूप्यमित्याशङ्क्योपाधिकमित्याह—

रसान्तराण्येकरसं यथा दिव्यं पयोऽश्नुते ।
देशे देशे गुणेष्वेवमवस्थास्त्वमविक्रियः ॥ १७ ॥

अन्वयः—यथा एकरसं दिव्यं पयः देशे देशे रसान्तराणि अश्नुते एवम् अविक्रियः त्वं गुणेषु अवस्थाः ( अश्नुषे )।

रसान्तराणीति । एकरसं मधुरैकरसं दिवि भवं दिव्यं पयो वर्षोदकं देशे देशे ऊषरादिदेशेऽन्यान्रसान्रसान्तराणि लवणादीनि यथाश्नुते प्राप्नोति एवमविक्रयी निर्विकारः एकरूप इत्यर्थः। त्वं गुणेषु सत्त्वादिष्ववस्थाः स्रष्टृत्वादिरूपा अश्नुते।

भाषार्थ—जिस प्रकार एक रस वर्षा का जल भिन्न-भिन्न स्थानों में गिरकर अनेक रसवाला हो जाता है उसी प्रकार सब प्रकार के विकारों से दूर होते हुए भी आप सत्त्व, रज एवं तम इन तीनों गुणों के सम्बन्ध से अनेक रूप धारण कर लेते हैं ॥ १७ ॥

अमेयो मितलोकस्त्वमनर्थी प्रार्थनावहः ।
अजितो जिष्णुरत्यन्तमव्यक्तो व्यक्तकारणम् ॥ १८ ॥

अन्वयः—( हे देव ? ) त्वम् अमेयः ( सन् ) मितलोकः, अनर्थी ( सन् ) प्रार्थनावहः, अजितः ( सन् ) जिष्णुः, अत्यन्तम् अव्यक्तः ( सन् ) व्यक्तकारणम् ( असि )।

अमेय इति । हे देव ! त्वममेयो लोकैरियतया न परिच्छेद्यः मितलोकः परिच्छिन्नलोकः अनर्थी निस्पृहः। आवहतीत्यावहः। पचाद्यच्। प्रार्थनानामावहः कामदः अजितोऽन्यैर्न जितः जिष्णुर्जयशीलः अत्यन्तमव्यक्तोऽतिसूक्ष्मरूपः व्यक्तस्य स्थूलरूपस्य कारणम्।

भाषार्थ—हे विष्णो ! आप अपरिमेय होते हुए भी संसार को मापने वाले हैं, आप स्वयं निस्पृह होते हुए भी दूसरों की इच्छाओं को पूर्ण करने वाले हैं, आपको कोई नहीं जीत सकता, पर आपने सबको जीत लिया है और आप स्वयं सूक्ष्म होने पर भी स्थूल रूप के कारण हैं ॥ १८ ॥