रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

94 रत्नावली पादs not in similarity with other metres that consist of 4 पादs । Sloka 13. कुसुमायुध etc.—This is an address to the spring season that is described as the companion as well as messenger of the god of love. शिथिलित etc.—Adj. to दक्षिणपवनकः । Loosening the hard tie of sensitiveness i. e., with the advent of the spring season the ladies become overcome with the feeling of love and give up their sensitiveness. S'loka 14. विकसितबकुल etc.—Adj. to युवतिसार्थंकः । By whom the Ashoka and Vakula trees are caused to blossom. It is a poetic convention that the As'oka tree blossoms when struck with feet by young women and the Vakula tree blossom, when mouthful of wine is thrown at it by youthful ladies. “पादाघातादशोकः विकसति बकुलं योषितामास्यमद्यैः”—साः दः विकसित is here derived as वि - कस् + णिच् ( अन्तर्भावी ) + क्त कर्मणि । उत्कण्ठित etc.—Adj. to युवतिसार्थंकः । उत्कण्ठितानां प्रियाणां मेलकः । Those who cause the anxious to be united. मेलयतीति मिल + णिच्

• ण्वुल् । प्रतिपालन—Adj. to युवतिसार्थंकः । Unable to wait further. ताम्यति—pines away. तम् + लट् । ति ( दिवादि ) । युवतिसार्थंकः—युवतीनां सार्थः ( समूहः ) + स्वार्थे क । Ch. of Voice. विकसितबकुलाशोककेन उत्कण्ठितप्रियमेलकेन प्रतिपालना- समर्थकेन युवतिसार्थकेन ताम्यते । S'loka 15. लब्धप्रसरैः—Getting the opportunity. Adj. कुसुमबाणैः । लब्धः प्रसरः यैः ( बहु ) तैः ।

प्रथमोऽङ्कः 95 P. 33. कुसुमबाणैः—कुसुमानि च ते बाणाः (कर्मधा) तैः । The god of love has five flowers as his five arrows. Cf. “अरविन्दमशोकञ्च चूतञ्च नवमल्लिका । नीलोत्पलञ्च पञ्चैते पञ्चबाणस्य सायकाः” ॥ निर्भरः—Excessive. Ch. of voice.......मधुमासेन......क्रियन्ते । विध्यते......कामेन । P. 34. S'loka 16. स्तनभर etc.—Adverb to क्रीड़न्त्या ; स्तनयोः भरः (६ष्ठीतत्) तेन बिनमत् (३यातत्) तादृशं मध्यं (कर्मधा) तस्य भङ्गः (६ष्ठीतत्) तस्मिन् अनपेक्षं (७मीतत्) नास्ति अपेक्षा (regard) यस्मिन् यथा स्यात् तथा (बहु) इति अनपेक्षम् । अनपेक्ष means regardless, without paying any heed to. स्रग्दाम etc.—Obj. to त्यजति । स्रजः दाम (६ष्ठीतत्) तस्य शोभा (६ष्ठीतत्) ताम् । आकुल—dishevelled. केशपाशः—Beautiful tresses of hair. पाश is used here in the sense of excellence. क्षीवायाः—Intoxicated. “मत्ते शोण्डीत्कटक्षीबाः”। क्षीव् + क्त = क्षीबः निपातनात् साधुः । द्विगुणतरम्—Here तर has been used in the sense of intensity. N. B. The more the intoxicated woman is dancing and is thus moving her body vehemently, the more her anklets are making screaming sound as if out of pain. व्यस्तः—tossed to and gro. वि — अस् (क्षेपणे) + क्त कर्मणि । कम्पानुबन्धात्—कम्पस्य अनुबन्धः (६ष्ठीतत्) तस्मात् । अनुबन्ध means, succession, continuation.

96 रत्नावली N. B. In this shloka the King describes the boisterous dance of a woman who was under intoxication. The metre is here स्रग्धरा। The figure of speech is here उत्प्रेक्षा। Ch. of voice. स्खलेन चाकुलेन केशपाशेन विरचिता—शोभा व्यज्यते। नूपुराभ्यां पादलग्नाभ्यां चाभ्यां क्रन्दते। व्यसेन......हारेण दृश्यते। P. 35. हताश—Unfortunate ( lit. whose hopes are gone ) · हता आशा यस्य ( बहु ) सः तत्सम्बोधने । P. 38. दास्याः पुत्रि—Oh, the daughter of a maid-servant. It is used in the sense of opprobium, when it is in this अलुक् समास form. Here a woman may not actnally be the daughter of a maid-servant, but in the compounded form दासीपुत्री, the woman must be the daughter of a slave-girl. The expression दास्याः पुत्रि is often heard to be used in the Sanskrit dramas by the Vidu- shakas towards the female attendants of the harem. निर्वर्त्तयितव्या—should be performed. निर् + हत् + णिच् + तव्य + टाप् स्त्रियाम् । सन्निहित—Present ; सम् – नि + धा + क्त । स्वस्तिवाचनकम्—This means the benedictory saying uttered by a Brāhmana. Here it means the gift to be received by the विदूषक as a result of his uttering benediction. स्वस्ति ( कल्याण ) वाच्यते यस्मिन् इति स्वस्ति – वच् + णिच् + ल्युट् अधिकरणे । स्वस्तिवाचनमेव इति स्वस्तिवाचन + क स्वार्थे । P. 41. मलयमारुत etc.—Adj. to मकरन्दोद्यानम्। मलयमारुत — southern breeze. आन्दोलित—shaken. मुकुलायमान—budding, blossoming. सहकारमंजरी—Mango-blossom. प्रतिवद्ध—formed. पटवितान—canopy. मत्तमधुकर etc.—Adj. to मकरन्दोद्यानम् । झङ्कार—humming sound:

प्रथमोऽङ्कः 97 कोकिलालाप—songs of the cuckoo. सुखावह—pleasant. मत्ताः मधुकराः ( कर्मधा ) तैः मुक्तः ( ३यातत् ) तादृशः झङ्कारः ( कर्मधा ) तेन मिलितः ( ३यातत् ) तादृशः कोकिलालापः ( कर्मधा ) सः एव सङ्गीतम् ( कर्मधा ) तेन सुखावहम् ( ३या- तत् ) । आवहतीति आ - वह् + अच् पचादित्वात् आवहः meaning प्रापक । सुखस्य आवहः ( ६ठीतत् ) । तवागमन etc.—showing respect at your arrival. Adj. to मकरन्दोद्यानम् । आगमने दर्शितः ( सुप्सुपा ) तादृशः आदरः येन ( बहु ) तत् । Shloka 17. This shloka admits of double meaning as the trees are compared with drunken persons. उद्यद् etc.—having the lustre of an up-shooting coral. उद्यन् विद्रुमः ( कर्मधा ) तस्य कान्तिः इव कान्तिः यस्य ( बहु ) तैः । विद्रुम means ‘coral’ ‘विद्रुमो रत्नदण्डेऽपि प्रवालेऽपि पुमानयम्’—मेदिनी । Adj. to किसलयैः । ताम्रां त्विषम्—reddish hue ; त्विष् means कान्ति । N. B. Persons hard drunk assume a reddish hue in their face. कलैः भृङ्गालीविरुतैः—By sweet humming of swarms of bees. आली means समूह. कल means sweet. “ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कलः” । भृङ्गणाम् आली ( ६ठीतत् ) तस्याः विरुतानि ( ६ठीतत् ) । वि - रु + क्त = विरुत humming sound. तृतीया च उपलक्षणे । अविशदव्याहार etc.—Adj. to द्रुमाः । Displaying the fun of in- articulate speech. न विशदः ( clear ) ( नञ्तत् ) । अविशदः व्याहारः ( उक्तिः ) ( कर्मधा ) तस्य लीला ( ६ठीतत् ) तां बिभ्रति ये ते ( उपपदतत् ) । वि

• आ + हृ + घञ् = व्याहारः, speech. “व्याहार उक्तिर्लपितम्”—अमरः । अविशद- व्याहारलीला - भृ + क्विप् । The expression yields the meanings thus—(1) the trees with the humming bees are, as it were, speaking indistinctly, (2) as persons under intoxication speak unintelligibly. 7

98 रत्नावली मलयनिल etc.—shaken by the southern breeze. Adj. to शाखासमूहैः which is also तृतीया by “इत्थम्भूतलक्षणे ।” मलयागतः अनिलः ( शाकपार्थिववत् समासः ) तस्य आहतिः ( ६ठीतत् ) तया चलैः ( ३यातत् ) । घूर्णन्तः—reeling, moving to and fro. घूर्ण भ्रमणे + शतृ । N. B. (1) The trees are moving to and fro being tossed by the southern breeze, (2) as the drunken persons are found reeling under intoxication. मधुप्रसङ्गजनिताम्—Adj. to भान्तिम् । (1) Caused by the contact with मधु (spring season). (2) Caused by the contact with मधु (wine). भान्ति—(1) movement (in the case of trees) ; (2) stagge- ring (in the case of drunken persons). N. B. The reading भान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना etc., is bad, as it is very difficult to be construed. So the either of the two readings (1) भान्ति प्राप्य मधुप्रसङ्गमधुना मत्ता इवामी द्रुमाः or (2) भान्तिं प्राप्य मधुप्रसङ्गजनितां मत्ता इवामी द्रुमाः should be adopted for good construction. The metre is here शार्दूलविक्रीडित and the figure of speech is उपमा with श्लेष । Some hold that it is a case of स्वभावोक्ति as the characteristics of a drunken person have been aptly described. Change of Voice.—...विक्षोभिः......—द्भिः घूर्णद्भिः मत्तैः......द्रुमैः ( स्थीयते ) । P. 44. Shloka 18. गण्डूषसेकासवः—the mouthful of wine. गण्डूषश्चासौ सेकश्चेति (कर्मधा ) or गण्डूषस्य सेकः (६ठीतत्) तस्य आसवः (६ठीतत्) ; आसव means wine—“मैरेयमासवः शीधुः” इत्यमरः । The Vakula tree blossom by the mouthful of wine of the ladies. “विकसति बकुलो योषितामास्यमद्यैः” । वास्यते—is scented. वास् to make fragrant.

...? Wait, look at line 24-25: अकालकुसुम etc.—न ( अन्यस्मिन् ) कालः = अकालः तस्मिन् कुसुमसमृद्धिः(wait, line 24:कुसुमसमृद्धमः? No, look at the dot above: is there a dot? No.) Wait, look at line 25: ( ७मीतत् ) तस्मिन् शृङ्गारः? Wait, let's read: ( ७मीतत् ) तस्मिन्Then:शृorस? Wait! Is it सङ्गात्? Look at the characters: स? No, it has a vertical line, wait: सwithऋ? No, Sanskrit doesn't have सृङ्गार. Look at शृङ्गारःin Sanskrit:शृङ्गार= love / decoration. Wait, "कुसुमसमृद्धेः तस्मिन् शृङ्गारः"? Wait! Could it be:कुसुमसमृद्धः ( ७मीतत् ) तस्मिन् शृङ्गारः ( ७मीतत् ) तेन ।? Wait, look at line 24 end: तस्मिन् कुसुमसमृद्धमः-> wait, is the last letterमःorयः? In old Indian prints, य`

100 रत्नावली श्रद्धालु—means 'having confidence.' 'श्रद्धालुः श्रद्धया युक्तो' इत्यमरः । श्रत् + धा - आलुच् ताच्छील्ये = श्रद्धालु । अनुदिनम्—Throughout these days. दिनं दिनम् प्रति ( अव्ययीभावः ) । आयास्यते—is troubled. आ - यस् + णिच् + लट्_ ते कर्मणि । नवमालिका—This is a kind of creeper of which the flower is used as an arrow of Cupid. प्रकाशम्—Loudly. This is a dramatic direction. “सर्व्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ।” दृष्टिगोचरम्—obj. to पतिता । दृष्टेः गोचरः ( ६ष्ठीतत् ) तम् । गोचर means विषय । गावः ( अक्षीणि ) चरन्ति यस्मिन् इति गो + चर् + अधिकरणे घः i.e., in which the senses like eyes and others are concentrated. मदनमहोत्सव etc.—मदनस्य महोत्सवः ( ६ष्ठीतत् ) तस्मिन् पराधीनः (७मीतत्) “परतन्त्रः पराधीनः” । Engaged in the Cupid-festival. पुष्पावचयम्—Plucking of flowers. पुष्पाणाम् अवचयः ( ६ष्ठीतत् ) अव - चि + अच् = अवचयः Plucking. There is a difference between अवचय and अवचाय । If the flowers or fruits are plucked by one's own hand then the form अवचाय is used. Bhattoji says “हस्तादान इत्यनेन प्रत्यासत्तिरादेयस्य लक्ष्यते । पुष्पप्रचायः । हस्तादाने किम् ? वृक्षाग्रस्थानां फलानां यष्ट्या प्रचयं करोति । अस्तेये किम् ? पुष्पप्रचयश्चौर्येण ।” Cf.—वामन ( काव्य- लङ्कारसूत्र )—“अवसरावचायङ्गद्योर्दीर्घञ्चक्रस्तव्यासी बालानाम्” ( ५।२।४० )। But if those are plucked by means of a stick or other things then the form अवचय is used. Again, when the stealing of flowers by a thief is indicated then अवचय is used. Here from the expression पुष्पावचयं करोति is appears that Ságariká was plucking flowers from long trees by means of some other thing than hands. P. 51. प्रद्युम्नम्—The son of Krishna and Rukmini. He is

पञ्चमोऽङ्क 101 regarded as an incarnation of Kámádeva who was burnt by Shiva, and Shiva afterwards repenting his deed allowed Káma to be born again in the womb of Rukmini, as he was very much moved at the lamentation of Rati. Pradyumna killed Shambara a demon who stole Pradyumna from the lying-in-room ; and the latter was brought up in the demon's harem without his knowledge. Shloka 19. कुसुमसुकुमार etc.—कुसुमम् इव सुकुमारा ( उपमितकर्मधा ) तादृशी मूर्त्तिः यस्याः ( बहु ) सा । नियमेन—By observance of vows. तनुतरं मध्यम्—slenderer waist. Cf: "वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखी धृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घं विरहव्रतं बिभर्त्ति ॥" S'ákuntala. मकरकेतोः—The fish-bannered god (Cupid). पार्श्वस्था चापयष्टिः—Like the bow lying by the side. Here the image of प्रद्युम्न with his bow and arrows placed under the Ashoka tree is meant. The metre is here आर्या and the figure of speech is उपमा । Ch. of Voice—मूर्त्ता...दधत्या......पार्श्वस्थया चापयष्ट्या...आभायते । P. 53. Shloka 20. This shloka admits of double meaning as Vásavadattá is compared with a creeper clinging to a tree. प्रत्यग्रमज्जन etc.—(1) With your complexion brightened with a fresh auspicious bath (that the Queen took for adoring कामदेव ) । (2) With the lustre (of the creeper) being brightened by a fresh sprinkling of water. प्रत्यग्र' मज्जनम् ( कर्मधा ) तस्य विविक्तः ( तृतीतत् ) तेन विविक्ता ( ष्यातत् ) तादृशी कान्तिः यस्याः ( बहु ) सा । प्रत्यग्र means 'fresh.' वि—विच् + क्त = विविक्त, bright.

102 रत्नावली कौसुम्भराग etc.—(1) With the skirt of the cloth (of Vāsavadattā) being beautifully dyed with the scarlet colour of कुसुम्भ flower, (N. B. The Queen wore a scarlet cloth to worship the deity). (2) Charming ( कान्ता ) with shining rays of the Sun and beautiful (रुचिर) on account of having the colour of a कुसुम्भ flower (i. e., at the advent of the spring the creeper assumed a garment of newly sprouted foliage reddish in colour). कौसुम्भस्य रागः ( लौहित्यं ) ( ६ष्ठीतत् ) तेन रुचिरः ( ३यातत् )...रुचिरः स्फुरन् च ( कर्मधा ) तादृशः अंशुकान्तः यस्याः ( बहु ) सा । Or कौसुम्भः रागः ( कर्मधा ) तेन रुचिरः ( ३यातत् ) । स्फुरन्तः अंशवः (कर्मधा) तैः कान्ता ( ३यातत् ) । कौसुम्भरागरुचिरा स्फुरदंशुकान्ता च (कर्मधा) । कुसुम्भ here means कुसुम्भद्रव in the case of the Queen. कुसुम्भ- विकारः इति कौसुम्भः meaning कुसुम्भ flowers. But in the case of the creeper कौसुम्भ means कुसुम्भपुष्पसम्बन्धी । In the previous case कौसुम्भ is noun meaning flower and in the latter case कौसुम्भ is adjective to राग । अंशुक means वस्त्र । बालप्रवाल etc.—Adj. to लता। बालानि प्रवालानि, यस्य ( बहु ) सः; तादृशः विटपी ( कर्मधा ) स प्रभवः ( उत्पत्तिस्थानं ) यस्याः ( बहु ) सा । प्रवाल means tender foliages. 'प्रवालोऽस्त्री किसलये वीणादण्डे च विद्रुमे'—इति मेदिनी। प्रभवति अस्मात् इति प्र-भू + अप् । = प्रभवः ( Source ). “प्रभवो जन्मकारणम्”...हैमः । विटपाः शाखाः अस्य सन्तीति विटप + अस्त्यर्थे इन् । विभ्राजसे—shine वि-भ्राज् + लट् + से । मकरकेतनम्—मकरः केतनम् ( चिह्नं ) यस्य ( बहु ) तम् । The metre is here वसन्ततिलक and the figure of speech is उपमा given rise to by श्लेष । Ch. of voice.—कान्ता...कान्तया अर्चयन्ती—अर्चयन्त्या प्रभवा—प्रभवया लतया...विभ्राज्यते । P. 54. Sloka 21. हरपूजा etc.—Engaged in worshipping हर

प्रथमोऽङ्कः 103 (god of love). The name स्मर is due to the loss of physical existence by कामदेव and to being only remembered in mind. उद्भिनापर etc.—Adj. to अशोकः। Having another tender twig sprouted up. उद्भिन्नः अपरः मृदुतरः किसलयः यस्य ( बहु ) सः। उद्—भिद् + क्त = उद्भिन्न shooting up. N. B. The Queen put her hand on the Ashoka tree and her hand being of reddish colour it seemed as if another tender twig sprouted up. The metre is आर्या and the figure of speech is उत्प्रेक्षा। Ch. of voice.—स्पृष्टं—किसलयम् अशोकं लक्षयामि ( अहम् )। Shloka 22. पाणिसम्पर्श etc. The joy of the touch of your hands. पाण्घोः स्पर्शः ( ६षीतत् ) तस्य उत्सवः ( ६षीतत् )। उत्सव means 'joy' here. अनङ्गत्वम्... The bodilessness is due to his being burnt by Shiva. The figure of speech is उत्प्रेक्षा and the metre is अनुष्टुप्। Ch. of voice.—अनङ्गेन अनेन...निन्दिष्यते।......पाणिसम्पर्शोत्सवेन... सम्भाव्येन......( भूयते )। or असौ संभाववान् पाणिसम्पर्शोत्सवं...। P. 56. कुसुमलोभ etc.—Adj. to मया। कुसुमस्य लोभः ( ६षीतत् ) तेन उत्क्षिप्तं ( ३यातत् ) तादृशं हृदयं यस्याः ( बहु ) तया। शुभदर्शनः—Of auspicious view. अमोघदर्शनः... with a view yielding success. By these two epithets Ságariká sincerely wishes her desire to be fulfilled in the form of her marriage with the King. P. 59. वैतालिकः—Bard; विविधः तालः = वितालः तेन जीवतीति विताल + ठक् = वैतालिकः who sings with different तालs।

104 रत्नावली Shloka 23. अस्तापास्त etc.—Adj. to रवौ। having all his rays cast on the Setting-mountain. अस्ते ( अस्ताचले ) अपास्ताः ( क्षिप्तात् ) तादृशाः समस्ताश्च ( कर्मधा ) तादृशः भासः यस्य ( बहु ) तस्मिन् । रवौ—भावे ७नी । सायन्तने—सायं + ट्युट् तुट्, च ( तन ) । आस्थानीम्—Assembly hall ; आतिष्ठन्ति अस्याम् इति आ - स्था + ल्युट्, by the rule 'करणाधिकरणयोश्च' स्त्रियां ङीप् । 'आस्थानी क्लीवमास्थानम्'—अमरः । सम्पतन्—Being assembled. सरोरुह etc.—Adj. to पादान् । Robbing the lotuses of their lustre. N. B. The King's feet are more beautiful than lotuses. At the rise of the moon lotuses lose their beauty. सरोरुहाणां द्युतिः ( ६तीतत् ) तान् मुष्णातीति सरोरुहद्युति-मुष् + क्विप् । Conj. मुष्णाति ( क्रयादि ) । प्रीत्युत्कर्षकन्तः—Adj. to तव and इन्दोः ; causing excessive delight. प्रीतेः उत्कर्षः (६तीतत् ) तं करोतीति प्रीत्युत्कर्ष - कृ + क्विप् । पादान्—(1) feet, (2) moon-beams. “पादा रश्म्यङ्घ्रितूर्यांशाः”—अमरः । उदयनस्य—(1) of the king उदयन, (2) rising ( moon ). उत् - दृ + ल्युट् । प्रतीक्षते—(1) waiting, (2) looking up ( in case of the moon). The metre is here शार्दूलविक्रीड़ित and the figure of speech is उपमा accentuated by श्लेष । Ch. of voice.......नृपजनेन...सम्पतता...प्रतीक्ष्यते । परप्रेष्य etc.—परस्य प्रेषणम् ( आदिेशः ) ( ६तीतत् ) तेन कर्षितम् । Troubled by carrying out the order of others (i. e., the Queen ). बहुमतम्—much valued. उत्सवपहृत etc.—Adj. to प्रजाभिः । उत्सवेन अपहृतं ( तृयातत् ) तादृशं चेतः येषां ( बहु ) तैः । Shloka 24. उदयतट etc.—Adj. to विभाभावम् । उदयस्य ( उदय-

, like ३! Yes, ३ (three)! ३यातत् = तृतीयातत्पुरुष. And ६ष्ठीतत् = षष्ठीतत्पुरुष. And what about after ।? अन्तः + धृ + क्त कर्त्तरि = Wait, let's look at the letter between + and +: Could it be हृ? No, it's: अन्तः + Wait, look at the glyph: Is it ऋ? In Bengali script, ऋ is ঋ. In Devanagari, ऋ has an upper left part, lower left part, and a vertical right line with a loop. Here, the letter is: A vertical stroke on the right, top bar. On the left, it has a shape like... wait, could it be इ? Wait! In some fonts, इ has a loop, but here it looks like: Top bar, short down stroke, then a loop to the left and back? Wait, what if it is धृ? No, why would it be धृ? Wait, what is the root of अन्तरित? अन्तर् + इ (इण्) + क्त! Wait, could it be इ? Look at इ in इति (line 13): In line 13: इति:

106 रत्नावली पङ्केन etc., the moon-like face is identified with the lotus (by त्वन्मुखपङ्कजेन ) । Here the face overshadowing the moon that is the cause of the निर्जितत्व of शङ्क, becomes lotus-like. Hence the identification of cause and effect here is giving rise to the figure of speech हेतु which is again mixed up with उत्प्रेक्षा। Again from the हेत्वलङ्कार arises the figure of speech प्रतीप which is defined as 'प्रसिद्धस्योपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्' ।—साः दः । निष्क्रान्ताः—Exeunt. At the end of an Act all the actors finish- ing the business as occuring in one day, should all go out of the stage. Cf. प्रत्यक्षनेतृचरितो बिन्दुव्याप्तिपुरस्कृतः । अङ्को नानाप्रकारार्थसंविधानरसाश्रयः ॥ “एकाहाचरितं कार्यमित्यासन्ननायकम् । पात्रै स्त्रिचतुरैरङ्कः तेषामन्तेऽस्य निर्गमः”— दशरूपक ( ३।३६-३७ ) । अङ्कः—"अङ्क इति रूढिशब्दो भावं रसैश्च रोहयत्यर्थान् । नानाविधानयुक्तो यस्मात्- त्माद भवेदङ्कः ॥"—भरत-नाट्यशास्त्रे । Also, vide verses 15-31, Ch. 20, ( Benares Ed. ). CRITICAL REMARKS Ratnávali belongs to a class of उपरूपक called नाटिका and is based pre-eminently upon the dramaturgic rules. In the first Act the action of which is centred in the royal palace of Udayana where on the occasion of the celebration of the Cupid- festival the heroine Ságariká, introduced as an attendant of Vásavadattá, catches the first sight of the hero and thus her attachment towards him begins. After the conventional Nándi songs and the introduction of the drama (Prologue) by Sutra- dhára, यौगन्धरायण by a tacit reference to a past incident gives rise to what is called बीज ( germ or seed of the plot ). This germ is

प्रथमोऽङ्कः 107 developed in course of the मुखसन्धि which with its twelve aspects उपक्षेप etc., connect the different incidents of the plot, viz., the Cupid-festival, enjoyment of the same by the King, invita- tion of the King by वासवदत्ता to मकरन्द garden to attend Cupid- worship, the accompaniment of सागरिका with वासवदत्ता there, Ságariká's first sight of the King and her excessive feeling of love towards the hero—and thus make an organic whole of the preliminary part of the plot. The मुखसन्धि works wholly throughout the 1st Act upon which the denouement of the drama in the subsequent Acts mainly depends. Throughout this Act the characters have been simply introduced with various incidents, but their individual peculiarities have not been given attention to. The heroine's falling in love with the King at the very first sight, that has been brought about by the ingenious arrangement of the incidents in the 1st Act, forms the solid foundation of the development of the main plot, viz., the marriage of उदयन and रत्नावली in the last Act. Therefore, बीज and प्रारम्भ—the two preliminary aspects of the plot together with the मुखसन्धि—form parts of what has transpired in the 1st Act.

द्वितीयोऽङ्कः

( ततः प्रविशति सारिकापञ्जरव्यग्रहस्ता^१ सुसङ्गता )

सुसङ्गता । हद्धी हद्धी ! अह कहिं दाणिं मम हत्थे इमं सारिअं णिक्खिविअ गदा मे पिअसही सागरिआ ? ता कहिं उण एणं पेक्खिस्सं ? ( अग्रतो विलोक्य^२ ) कहं एसा क्खु णिउणिआ इदो जेव्व आअच्छदि । ता जाव एदं पुच्छिस्सं । (क)

( ततः प्रविशति निपुणिका )

निपुणिका—( सविस्मयम् ) अच्चरिअं अच्चरिअं ! अणस्स- सरिसो पहावो मण्णे देवदाए । उवलद्धो क्खु मए भट्टिणो^३ वृत्तंतो । ता गदुअ भट्टिणीए णिवेदइस्सं । ( इति परिक्रामति) (ख)

सुसङ्गता—( उपसृत्य ) हला णिउणिए, कहिं दाणिं विब्भन्तचित्तसरिच्छा विअ इह

द्वितीयोऽङ्कः 109 निपुणिका—कहं सुसंगदा ! हला$^१$ सुसङ्गदे, सुट्ठु तुए जाणिदं । एदं खु मम विस्रम्भस्स कारणं ।—अज्ज किल भट्ठा सिरिपव्वदादो आगदस्स सिरिकंठ$^२$नामधेयस्स धम्मिअस्स सकासादो अकालकुसुम-संजणण$^३$दोहअं सिक्खिअ अत्तणो पडिग्गहिदं णोमालिअं कुसुमसमिद्धिसोभिअं करिस्सदित्ति तहिं एदं वुत्तंतं जाणिदुं देवीए पेसिदम्हि । तुमं उण कहिं पत्थिदा ? (क) सुसङ्गता—पिअसहिं सागरिअं अन्वेसिदुं । (ख) निपुणिका—सहि दिट्ठा मए दे पिअसही सागरिआ गहीद-समुग्गअचित्तफलअवट्टिआ ससुब्बिग्गा विअ कदलीघरं पबिसंती । ता गच्छ पिअसहिं । अहंपि देवीसआसं गमिस्सं । (ग) इति निष्क्रान्ते इति प्रवेशकः (क) कथं सुसङ्गता ! हला सुसङ्गते ! सुष्ठु त्वया ज्ञातम् । एतत् खलु मम विश्रम्भस्य कारणम्—अद्य किल भर्त्ता श्रीपर्वतात् आगतस्य श्रीकण्ठनामधेयस्य धार्मिकस्य सकाशात् अकाल-कुसुम-सञ्जननदोहदं शिक्षित्वा आत्मनः परिगृहीतां नवमालिकां कुसुम- समृद्धिशोभितां करिष्यति इति तत्र एतत् वृत्तान्तं ज्ञातुं देव्या प्रेषितास्मि । त्वं पुनः कुत्र प्रस्थिता ? (ख) प्रियसखीं सागरिकां अन्वेष्टुम् । (ग) सखि, दृष्टा मया प्रियसखी सागरिका गृहीतसमुद्गकचित्रफलकवर्तिका समुद्विग्ना इव कदलीगृहं प्रविशन्ती । तद् गच्छ प्रियसखीम् । अहमपि देवीसकाशं गमिष्यामि । 1 सखि । 2 सिरिखंडदाए । 3 समुग्गम ।

-ত-চ-ি-ত্-ত-া). Then: "অবধীর্য্য" (অ-ব-ধ-ী-র্য্য).

Let's check line : তিরস্কৃত্য অনালোক্য ইতি যাবৎ। শ্রীপর্ব্বতাৎ এতন্নাম্নঃ তান্ত্রিকাধিষ্ঠিতাৎ পর্ব্বতাৎ। "তিরস্কৃত্য অনালোক্য ইতি যাবৎ। শ্রীপর্ব্বতাৎ এতন্নাম্নঃ তান্ত্রিকাধিষ্ঠিতাৎ পর্ব্বতাৎ।"

Let's check line : অকালকুসুমসঞ্জননদোহদম্ অকালে স্বভাবতঃ উৎপত্তিকালাদন্যস্মিন্ সময়ে কুসুম- "অকালকুসুমসঞ্জননদোহদম্ অকালে স্বভাবতঃ উৎপত্তিকালাদন্যস্মিন্ সময়ে কুসুম-"

Let's check line : সঞ্জননম্ এব যঃ দোহদঃ, দোহং দদাতি ইতি 'খ্যাতৌঽনুপসর্গে কঃ', তম্ মন্ত্রাদিভিঃ Wait, look at "'খ্যাতৌঽনুপসর্গে কঃ'": Wait, is it 'খ্যাতৌ' or 'খাদৌ' or 'আতো'? Wait! Pāṇini sutra: "आतोऽनुपसर्गे कः" (ātō'nupasarge kaḥ, 3.2.3)! Look closely at the text: '

দ্বিতীয়োঽঙ্কঃ 111 নিকট হইতে অকালে কুসুমোৎপত্তি-ক্রিয়া শিক্ষা করিয়া তাঁহার নিজের পরিগৃহীত নব- মালিকাকে কুসুমরূপ ঐশ্বর্য্য দ্বারা শোভিত করিবেন—এই সংবাদ জানিবার জন্য দেবী আমাকে তথায় পাঠাইয়াছিলেন। তুমি আবার কোথায় যাইতেছ? সুসঙ্গতা—প্রিয়সখী সাগরিকাকে অন্বেষণ করিবার জন্য। নিপুণিকা—সখি, আমি তোমার প্রিয়সখী সাগরিকাকে মসীপাত্র, চিত্রফলক ও লেখনী (তূলিকা) লইয়া উদ্বিগ্নভাবে কদলীগৃহে প্রবেশ করিতে দেখিয়াছি। এখন সেই তোমার প্রিয়সখীর কাছে যাও। আমিও দেবীর নিকট যাইব। (নিষ্ক্রান্ত) প্রবেশক সমাপ্ত ( Enter Susangatá busily with a Sáriká in a cage. ) Eng. Trans. Alas! Alas! Where my dear friend Ságariká has gone now leaving this Sáriká (the talking bird) in my hand! Where shall I find her out? (Looking forward) Here comes Nipuniká; I shall enquire of her. ( Enter Nipuniká ) Nipuniká—(With wonder). It is really strange! Un- common is the power of the gods—I think. I have gathered the news of the lord ( King ) ; and now I shall go and report to the Queen." Susangatá ( Approaching ) Hallo Nipuniká! Where are you now going away in haste with your heart transported by wonder, disregarding me standing here? Nipuniká. How now, Susangatá ! Oh Susangatá! you have rightly ascertained. This is the cause of my wonder that to- day the lord (King), having learnt the craft of making flowers blossom out of season from a sage named Shrikantha hailing from the Shriparvata, will beautify his favourite Navamáliká (jasmine) with a luxuriance of flowers. This news, I have been sent there by the Queen to gather. But where are you going? Susangatá. To enquire of my dear friend Ságariká.

112 रत्नावली Nipunika. I saw your dear friend Sagarika entering the plantain-bower uneasy in mind with a casket, picture-board and a pen (brush). So go there to your dear friend. I too shall go to the Queen. (Exeunt) Here ends the Praveshaka (Interlude of an inferior type) (ततः प्रविशति गृहीतचित्रफलकवर्तिका मदनावस्थां नाटयन्ती सागरिका) सागरिका—¹हिअअ ! पसीद पसीद । किं इमिणा आया- समेत्तफलएण दुल्लहजणप्पत्थणाणुबन्धेण ? अच्चं च जेण एव्व दिट्ठेण दे ईरिसो संतावो णं वड्ढइ । (सविस्मयम्) पुणो वि तं ज्जेव पेक्खिदुं अहिलससित्ति अहो दे मूढदा ! अइ णिसंस² हिअअ ! जम्हादो पहुदि सह संवड्ढिदं इमं जणं परिहरिअ खणमेत्तदंसणपरिचिदं जणं अणुगच्छंतो कहं ण [L1

द्वितीयोऽङ्कः 113 जणस्स अण्णो दंसणोवाओ णत्थित्ति, ता जहा तहा आलि- क्खिअ णं पेक्खिस्सं । ( इति नाटेन लिखति ) (क) (क) हृदय, प्रसीद प्रसीद । किमनेन आयासमात्रफलेन दुर्लभजनप्रार्थनानुबन्धेन ? अप्यञ्च, येन दृष्टेन ते संवृद्धः सन्तापः ननु वर्द्धते पुनरपि तमेव प्रेक्षितु मभिलषसि इति अहो ते मूढता ! अयि नृशंस हृदय ! जन्मतः प्रभृति सह संवर्द्धितम् इमं जनं परित्यज्य क्षणमात्रदर्शनपरिचितं जनम् अनुगच्छन् कथं न लज्जसे ? अथवा कः तव दोषः ? अनङ्गशरपतनभीतेन त्वया एवं व्यवसितम् । अनङ्ग' तावदुपालभे । भगवन् कुसुमायुध, निर्ज्जितसकलसुरासुरो भूत्वा कथ' स्त्रीजनं प्रहरन् न लज्जसे ? अथवा अनङ्गो- ऽसि । सर्व्वथा मम मन्दभाग्याः अनेन दुर्निमित्तेन अवश्य' मरणमेव उपस्थितम् । तद् यावत् इह कोऽपि न आगच्छति तावदेव आलेख्यसमर्पितं जनं प्रेक्ष्य यथा- समीहित' करिष्यामि । यद्यपि मे अतिसाध्वसेन वेपते अयमतिमात्रम् अयमहस्तः, तथापि तस्य जनस्य अन्यो दर्शनोपायो नास्तीति, तत् यथा तथा आलिख्य ननु प्रेक्षिष्ये । हृदय प्रसीदेत्यारभ्य द्वितीयाङ्कस्य समाप्ति' यावत् प्रतिमुखसन्धिः । विस्तरः उपरिष्टाद् द्रष्टव्यम् । आयासमात्रफलेन श्रममात्रफलेन । प्रार्थनानुबन्धेन । प्रार्थनायाः अनुबन्धः पौनःपुन्यं तेन । मूढता अपाण्डित्यम् । व्यवसितम् अध्यवसितम् । निर्ज्जिताः निःशेषेण जिताः सकलाः सुराश्च असुराश्च येन सः । सर्व्वेषामुपरि अनङ्गस्य प्रभावो अनुक्त एव । अनङ्गोऽसीति। अनङ्गत्वेन हृदयराहित्यात् दयादिशीलोऽपि नास्ति, तस्मात् उपालम्भोऽपि निरर्थक एव । दुर्निमित्तेन अनङ्गबाणपतनरूपायुधलक्षणेन इत्यर्थः । आलेख्यसमर्पितम् चित्राङ्कितम् । यथासमीहितं यथेप्सितं मरणम् इति यावत्, करिष्यामि । उपरिष्टात् उद्वन्धनेन सागरि- कायाः प्राणत्यागप्रयासेन इदं समीहितं स्फुटीभविष्यति । अतिसाध्वसेन अतिभयेन । अयमहस्तः अयमसौ हस्तश्चेति समासः अवयवावयविनोरभेदात् । ( তারপর চিত্রফলক ও লেখনী লইয়া মদনাবেশ অভিনয় করিতে করিতে সাগরিকার প্রবেশ ) Beng. Trans. সাগরিকা—হৃদয়, প্রসন্ন হও, প্রসন্ন হও। কেবল দুঃখমাত্র-ফল এই দুর্লভ ব্যক্তির পুনঃ পুনঃ প্রার্থনায় কি প্রয়োজন? (সবিস্ময়ে) অধিকন্তু, যাহাকে দেখিলে তোমার সন্তাপ পরিবর্ধিত হয় পুনরায় তাহাকেই দেখিবার জন্য তুমি অভিলাষ 8