रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

416 रत्नावली ततश्च दिवसैस्तत्र श्लाघनायमनन्दिता । सत्सङ्गतिरिवाचारं पुत्ररत्नमसूत सा ॥ ६८ ॥ श्रीमानुदयनो नामा राजा जातो महायशाः ॥ ६९ ॥ हरिणाखेटके जातु भ्राम्यन्नुदयनोऽथ सः । शबरेण दृढाक्रान्तमटव्यां सर्पमैक्षत ॥ ७२ ॥ उवाच मुच्यतामेष सर्पो मद्वचनादिति ॥ ७५ श्रुत्वेत्युदयनस्त्यागी दत्त्वार्घं शबराय तम् । कटकं जननीदत्तं स तं सर्पममोचयत् ॥ ७८ ॥ गृहीतकटके जातं शबरे पुरतो गतिम् । कृत्वा स भुजगः प्रीतो जगादोदयनं तदा ॥ ७९ ॥ वसुनेमिरिति ख्यातो ज्येष्ठो भ्रातास्मि वासुकेः । इमां वीणां गृहाण त्वं मत्तः स्वरचिताख्या ॥ ८० ॥ ॥ इति कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके प्रथमस्तरङ्गः ॥ तृतीयस्तरङ्गः ततः स वत्सराज्यञ्च प्राप्य पित्रा समर्पितम् । कौशाम्ब्यांवस्थितः सम्यक् शशासोदयनः प्रजाः ॥ १ ॥ यौगन्धरायणाद्येषु भरं विन्यस्य मन्त्रिषु । बभूव स शनैः राजा सुखेष्वेकान्ततत्परः ॥ २ ॥ सदा सिषेवे मृगयां वीणां घोषवतीं च ताम् । अस्तीहोज्जयिनी नाम नगरी भूषणं भुवः । यस्यां वसति विश्वेशो महाकालवपुः स्वयम् । तस्यां महेन्द्रवर्म्माख्यो राजाभूद् भूभृतां वरः । जयसेनाभिधानोऽस्य बभूव सदृशः सुतः ॥ ३३ ॥ जयसेनस्य तस्याथ पुत्रोऽप्रतिमविक्रमः । समुत्पन्नो महासेननामा नृपतिकुञ्जरः ॥ ३४

सोऽथ राजा स्वराज्यं तत् पालयन् समचिन्तयत् । न मे खङ्गोऽनुरूपोऽस्ति न च भार्या कुलोद्वहा ॥ ३५ ॥ इति सञ्चिन्त्य स नृपश्छिन्निकागृहमागमत् । तत्रातिष्ठन्निराहारी देवीमाराधयंश्चिरम् ॥ ३६ ॥ उत्कृत्याथ स्वमांसानि होमकर्म स चाकरोत् । ततः प्रसन्ना साक्षात् सा देवी चण्डी तमभ्यधात् ॥ ३७ ॥ प्रीतास्मि ते गृहाणैनं पुत्र खङ्गोत्तमं मम । एतत्प्रभावाच्छत्रूणामजेयस्त्वं भविष्यसि ॥ ३८ ॥ अतीव चण्डं कर्मेदं कृतं चैतद् यतस्त्वया । अतश्चण्डमहासेन इत्याख्या ते भविष्यति ॥ ४० ॥ स खङ्गो मत्तहस्तीन्द्रो नडागिरिरिति प्रभो । द्वे तस्य रत्ने शक्रस्य कुलिशैरावणाविव ॥ ४२ ॥ अगाच्चण्डमहासेनो मृगयायै महाटवीम् ॥ ४३ ॥ अतिप्रमाणं तत्रैकं वराह

एको गोपालको नाम द्वितीयः पालकस्तथा । ततस्तं नृपतिं स्वप्ने तुष्टो वक्ति स्म वासवः । प्राप्स्यस्यानन्यसदृशीं मत्प्रसादात् सुतामिति ॥ ७६ ॥ ततः कालेन जातास्य राज्ञः कन्या तु तन्वथ । दत्ता मे वासवेनेषा तुष्टेनेति स भूपतिः । नाम्ना वासवदत्तां तां तनयामकरोत्तदा ॥ ७८ ॥ ॥ इति कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके तृतीयस्तरङ्गः ॥

चतुर्थस्तरङ्गः ( वासवदत्ताहरणोद्योगः )

इति सञ्चिन्त्य संमन्त्र्य स राजा मन्त्रिभिः सह । अकारयत् स्वसदृशं महान्तं यन्त्रहस्तिनम् ॥ ४ ॥ तं चान्तर्वीरपुरुषैः कृत्वा च्छन्नैरधिष्ठितम् । विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यन्त्रमयं गजम् ॥ ५ ॥ तत्रे तं चारपुरुषाः पश्यन्ति स्म विदूरतः । गजबन्धरंसासक्तवत्सराजीपजीविनः ॥ ६ ॥ ते च त्वरितमागत्य वत्सराजं व्यजिज्ञपन् । देव दृष्टो गजोऽस्माभिरेको विन्ध्यावने भ्रमन् ॥ ७ ॥ प्रातश्च मन्त्रिवचनं त्यक्त्वा गजतृष्णया । पुरस्कृत्यैव तांश्चारान् ययौ विन्ध्याटवीं प्रति ॥ १२ ॥ प्राप्य विन्ध्याटवीं तस्य गजस्य क्षोभशङ्कया । वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयत् ॥ १४ ॥ चारमात्रसहायस्तु वीणां घोषवतीं दधत् । निजव्यसनविस्तीर्णां तां विवेश महाटवीम् ॥ १५ ॥

APPENDIX A 419 • ततोऽकस्माच्च निर्गत्य तस्माद् यन्त्रमयाद् गजात् । वत्सेश्वरं तं संनद्धाः पुरुषाः पर्यवारयन् ॥ २० ॥ भङ्गे तन्मिलितं सार्धं योधौघैः सैनिकैः सह । निन्युर्वत्सेश्वरं चण्डमहासेनान्तिकं च तम् ॥ २२ ॥ सती वासवदत्तां तां सुतां तत्रैव भूपतिः । वत्सराजाय गान्धर्व्वविधिनादितः समर्पयत् ॥ २७ ॥ तस्य दृष्ट्वा तु तां कन्यां वत्सराजस्य मानसम् । तथा चक्रेऽङ्गजम्भवन्न यथा मन्युर्मनागभूत् ॥ २८ ॥ गत्वा वसन्तकसखस्ततो यौगन्धरायणः । उज्जयिन्यां महाकालश्मशानं प्राप स क्रमात् ॥ ४७ ॥ तत्रैनं दर्शनप्रीतो मित्रभावाय तत्क्षणम् । योगेश्वराख्यो हूतवान् अभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः ॥ ४९ ॥ तेनोपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः ।

420 रत्नावली पञ्चमस्तरङ्गः ( वासवदत्ताहरणम् ) अथ वासवदत्ता सा शनैर्वत्सेश्वरं प्रति । गाढं बबन्ध सद्भावं पितृपक्षपराङ्मुखी ॥१॥ ततो वत्सेशनिकटं पुनर्यौगन्धरायणः । विवेशादर्शनं कृत्वा सर्व्वानन्यान् जनान् प्रति ॥२॥ वसन्तकसमक्षं च विजने तं व्यजिज्ञपत् । राजन् बद्धो भवांश्चण्डमहासेनेन मायया ॥३॥ सुतां च दत्त्वा संमान्य त्वामयं मोक्तुमिच्छति । तदस्यैनां स्वयं हृत्वा गच्छामस्तन्मयां वयम् ॥४॥ एवं ह्यस्य प्रतीकारो दृप्तस्य विहितो भवेत् । अपौरुषकृतं लोके नैव स्याल्लाघवं च वः ॥५॥ अस्ति चैतेन दत्तास्यास्नपनायाः करिण्यका । राज्ञा वासवदत्ताया नाम्ना भद्रवती नृप ॥६॥ सा चानुगन्तुं वेगेन शक्या नान्य

"नडागिरिम्".

Line 13: वत्सेशोऽपि तमायान्तं पथि बाणै रयोधयत् । Wait, "बाणैरयोधयत्" or "बाणै रयोधयत्"? It is printed as "बाणै रयोधयत्" with a space, and a small mark over 'णै'.

Line 14: नडागिरिः करेणुं तां दृष्ट्वा न प्रजहार च ॥ २९॥

Line 15: ततः स पालको भ्रात्रा पथादित्य न्यवर्त्तत । Wait, there is a dot/bullet on the left of line 15: "• ततः स पालको भ्रात्रा पथादित्य न्यवर्त्तत ।" Wait, let's look at "पथादित्य": Could it be "यथादित्य"? No, the first letter is definitely 'प' or 'य'. Wait, look at 'य' in 'यौगन्धरायण': 'य' has a flat left shoulder, curving down and up. Look at 'प' in 'पालको': 'प' has a rounded left corner. In line 15: "पथादित्य" -> wait, look at the first letter: it's 'प'. But wait, could it be "यथादिष्टं"? No, "पथादित्य" is what is printed. Wait, could it be

422 रत्नावली षष्ठस्तरङ्गः ( वत्सराजस्य कौशाम्ब्यागमनम् ) अथ विन्ध्यान्तरे तस्य वत्सराजस्य तिष्ठतः । पार्श्वं चण्डमहासेनप्रतीहारः समाययौ ॥१॥ स चागत्य प्रणम्यैनं राजानमिदमब्रवीत् । राजा चण्डमहासेनस्तव सन्दिष्टवानिदम् ॥२॥ युक्तं वासवदत्ता यत् स्वयमेव त्वया हृता । तदर्थमेव हि मया त्वमानीत इहाभवः ॥३॥ तदिदानीमविधिना ममास्या दुहितुर्यथा । न विवाहो भवेद्राजन् प्रतीक्षेथास्तथा मनाक् ॥५॥ गोपालको हि न चिरादत्रैवैष्यति मत्सुतः । स चास्याः स्वसुरुद्वाहं यथाविधि विधास्यति ॥६॥ स प्रतस्थे ततो देव्या सह वासवदत्तया । स्वपुरीं प्रति राजेन्द्रः प्रातरेवापरेऽहनि ॥१५॥ ददृशुश्चात्र पौरास्तं वत्सराजं वधूसखम् । प्रशान्तशोकाः शिखिनः सविद्युतमिवाम्बुदम् ॥१८॥ अथ वासवदत्ताया भ्राता गोपालकोऽचिरात् । आययौ सह कृत्वा तौ प्रतीहारपुलिन्दकौ ॥२२॥ ततो यथावद् वहते तस्या वत्सेश्वरस्य च । व्यधौ गोपालकोऽन्येद्युरुद्वाहमहोत्सवे ॥२६॥ रतिवल्लीविभिन्नमिव पल्लवमुज्ज्वलम् । पाणिं वासवदत्तायाः सोऽथ वत्सेश्वरोऽग्रहीत् ॥२७॥ गोपालकार्पितं रत्नं राज्ञा चोपायनैस्तदा । पूर्वोक्तैश्च ददौ सख्यां वत्सेश्वरो राजराजताम् ॥३१॥

निर्वर्त्तितविवाहौ तावादी लोकस्य चक्षुषे । वधूवरौ विविशतुः पश्चात् स्वं वासवेश्मनि ॥ ५२ ॥ अथ सम्मानयामास पट्टबन्धादिना स्वयम् । निजौत्सवे वत्सराजो गोपालकपुलिन्दकौ ॥ ५३ ॥ राज्ञां संभाजनार्थं च पौराणां च यथोचितम् । यौगन्धरायणेनेन रुमण्वन्तं न्ययुज्यत ॥ ५४ ॥ तौ चाप्यपूजयद्राजा सचिवौ स्वकरार्पितैः । वस्त्राङ्गरागाभरणैर्योम्यैश्च सवसन्तकी ॥ ६० ॥ कृतोद्वाहोत्सवः सोऽथ युक्तो वत्सेश्वरस्तया । मनोरथफलान्येव मेने वासवदत्तया ॥ ६२ ॥ गोपालकोऽथ वैवाहकत्तुः सन्देशतः पितुः । प्रययौ शीघ्रमाहर्त्तुं वत्सराजेन याचितः ॥ ६४ ॥ सोऽपि वत्सेश्वरो जातु चपलः पूर्वसङ्गताम् । गुप्तं विरचितां नाम भेजे

Manohārikā / Bandhumatī! Padmāvatī? No, Bandhumatī! Look at verse 72: "ददौ बन्धुमतीं राज्ञे पेशलं हि सतीमनः ॥ ७२ ॥" Yes, Bandhumatī! "सा तां प्रच्छाद्य मञ्जूषां तया सैव कृताज्ञया"? Wait, what is the word? म ङ्कि कौ ? म ङ्गि कौ ? म ङ्गि को ? Wait: "सा तां प्रछाद्य मञ्जिकौ"? Wait, in KSS 2.6: "सा तां प्रच्छाद्य मञ्जूषां"? No, look at the letters in the image: म (ma) ङ्कि or ङ्गि or ङ्क? Then: कौ or कौं? Wait, "मङ्किकौ"? "मङ्गिकौ"? Look at the characters: म (ma) ङ् (ṅ) कि (ki) with au? No: It's: म (ma) - ङ्कि (ṅki) - कौ (kau)? No, look at the anusvara / dot: It has ङ् joined with something: Is it म ङ्गि कौ ? Wait, look at 'ङ्क': Could it be "मञ्जूषां"? No, it doesn't look like मञ्जूषां at all. It

क्तया युक्त्या वत्सराजं सवल्लभम् । (Wait, पूर्व्वोक्तया: 'र्व्वो' has double va: पूर्व्वोक्तया) Line 8: यौगन्धरायणाद्यास्ते निन्युर्लावाणकं प्रति ॥ १ ॥ Line 9: एकस्मिन् दिवसे तस्मिन् राजन्याखेटकं गते । Line 10: कर्त्तव्यसंविदं कृत्वा गोपालकसमन्वितः ॥ ६ ॥ Line 11: यौगन्धरायणो धीमान् सरुमण्डिडसखः । (or सरुमण्वत्सखः / सरुमण्डिसखः - let's see) Line 12: देव्या वासवदत्ताया विजनं निकटं ययौ ॥ ७ ॥ Line 13: सानुमेने च विरहक्लेशदायि तदात्मनः । Line 14: किं नाम न सहन्ते हि भर्तृभक्ताः कुलाङ्गनाः ॥ ८ ॥ (Wait, look at verse number: ॥ ८ ॥, wait, is that ८? Yes, 8). Line 15: ततस्तां ब्राह्मणीरूपां देवीं यौगन्धरायणः । Line 16: स चकार कृती दत्त्वा योगं रूपविवर्त्तनम् ॥ १० ॥ Line 17: वसन्तकं च कृतवान् काणं वटुक

विद्याधराधिपः पुत्रो देव्यास्तस्या भविष्यति" (the son of that queen Vasavadatta will become the king of Vidyadharas, i.e., Naravahanadatta!). Look at the text: is it 'पुत्री' or 'पुत्रो'? In the image: 'पु' then 'त्री' or 'त्रो'? Wait, look at line 22: पु (pu) then त्र (tra) with a vertical line on the right, and a curve on top: wait, does it curve to the right (ी) or is it an 'ो' (vertical line + top slant)? It has a top stroke with a vertical bar: that is 'ो' (o-matra) or 'ी' (i-matra)? Wait, look at 'पुत्री' vs 'पुत्रो': The stroke goes up and curves to the left, with an aa-kār bar: that's 'ो'! Wait, look at 'पुत्रो' or 'पुत्री'? In print, the top stroke is slanted to the left, like 'ो'. But the right vertical bar has a slight curve at top. Wait, look at 'पु' - then 'त्री' in 'राजपुत्री' (line 4). In line 4, 'राजपुत्री' has a clear curve going to the right for 'ी'. In line 22, the stroke above त्र goes to the LEFT! That means it's an e/o matra: पुत्रो

ौ दिव्यावालोक्य तौ निजौ ।" Then he thinks: "These were made by Vasavadatta!" How does Kṣemendra express: "made by her"? "एतौ कृता..." Wait! "एतौ कृतावभासेते"? No. "एतौ कृतावन्यया नो"? "एतौ कृतान्यया..." Wait! Who made them? Vasavadatta! Did he think: "Were these made by someone else?" or "Made by my beloved"? Wait, in Svapnavasavadatta, Avantika weaves the garland. In Bṛhatkathāmañjarī: Let's recall the Sanskrit: "एतौ कृतावन्यया..." Wait! Look at the image again: Could it be: "एतौ कृताऽन्यया दूतेत्यवं"? Wait, why would it say "दूतेत्यवं"? Wait, look at the word: "दूतेत्यवं" -> wait, is it "दूतेत्येवं"? Wait! Look at the letter: द + ू = दू ? त + े = ते ? त्य + े = त्ये ? व + ं = वं ? Wait, why would it be "दूतेत्येवं"? "दूत्या इत्येवं"? "दूतेत्येवं" = दूता + इत्येवं? Or दूत्या + इत्येवं? Wait,

428 रत्नावलो ततः स कृतिनां धुर्यो धीमान् योगन्धरायणः । आचम्य प्राङ्मुखः शुद्ध इति वाचमुदैरयत् ॥ ११७ ॥ यद्यहं हितकृद् राज्ञो देवी शुचिमती यदि । ब्रूत भो लोकपालास्तन्न चेद्देऽहं त्यजाम्यहम् ॥ ११८ ॥ इत्युक्त्वा विरते तस्मिन् दिव्या वागुदभूदियम् । धन्यस्त्वं नृपते यस्य मन्त्री यौगन्धरायणः ॥ ११९ ॥ यस्य वासवदत्ता च भार्या प्राग्जन्मदेवता । न दोषः कश्चित् तस्या इत्युक्त्वा वागुपारमत् ॥ ॥ इति कथासरित्सागरे लावणकलम्बके द्वितीयस्तरङ्गः ॥ बृहत्कथामञ्जरी कथासुखनामा द्वितीयो लम्बकः प्रथमो गुच्छः भुजङ्गभक्तिसुभगा कन्दर्पजयशालिनी । कौशाम्बी शाम्भवीव द्यौर

APPENDIX A 429 वर्त्तमाने दिवि महासङ्गरे सुररक्षसाम् । आनिनाय शतानीकं साहाय्ये तं पुरन्दरः ॥ २२ ॥ नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्द्धरः । विधाय प्रेक्षकान् देवान् जघान दितिजान् रणे ॥ २३ ॥ महिम्ना सह भुपाले संप्राप्ते कीर्त्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मन्त्रिणां गिरा ॥ २६ ॥ स्वर्योषिद् ब्रह्मणः शापाद् अयोध्यायाम लम्बुषा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः ॥ २८ ॥ ततः कालेन तनयां क्ष्मापतेः कृतवर्मणः । तामाससाद दयितां सर्व्वस्वं पुष्पधन्वनः ॥ ३५ ॥ मृगावतीं समासाद्य विलासतरुवल्लरीम् । सा तस्माद् गर्भमादाय भवानीवेन्दुशेखरात् । पाण्डिम्ना शशिखेव पीयूषक्षालिता बभौ ॥ ३७॥ अत्रान्तरे

430 रत्नावली सुतेवाश्वासिता तव कृपया मम दयिता । असूत तनयं काले सेनान्यमिव पार्वती ॥५१॥ तस्याकाशभवा वाणी चकारोदयनाभिधाम् । निजवंशशशाङ्कस्य भविष्यच्चक्रवर्त्तिनः ॥५२॥ आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकस्ततः । ववृधे बालकशशी सह मातुर्मनोरथैः ॥५३॥ विद्याकलाकलितधीर्युवा नयननन्दनः । सोऽपश्यन् मृगयासक्तो व्याधबद्धं भुजङ्गमम् ॥५४॥ स सर्पो मोचितस्तेन नागो भूत्वा कृताञ्जलिः । सख्यं विधाय पातालं निनाय तमुदारधीः ॥५५॥ पाताले प्रेमविनतस्तं वयस्यमपूजयत् । भगिनीं ललिताभिख्यां ददावुदयनाय सः ॥५७॥ ताम्बूलं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि । अवाप्य राजतनयः फणीन्द्रात् स्वाश्रयं ययौ ॥६०॥ अत्रान्तरे स शबरः कौशाम्ब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामाङ्कमणिकङ्कणविक्रयी ॥६२॥ आदाय रत्नकटकं स बिभीतो महीभुजे । निवेद्य शबरीपतेः प्रणम्य स ययौ वणिक् ॥६३॥ मृगावतीवियोगाग्निदह्यमानतनुर्नृपः । तदाह्ववल्लरीसङ्गसुघटं प्राप्य कङ्कणम् ॥६४॥ मुनिना पूजितस्तत्र दयितां विरहार्दिताम् । लेभे हर्षविशीर्णाक्षस्तनयं चातुलद्युतिः ॥१४०॥ अयं त्वत्तो नरपते मृगावत्यां यशोनिधिः । जातः श्रीमान् शुभो जेता धनञ्जय इवापरः ॥१४१॥ उक्तेति मुनिना दत्तं गृहीत्वोदयनं नृपः । प्रियसहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मन्त्रिभिर्वृतः ॥१४२॥

ततः प्रविश्य कौशाम्बीं तनयाय ददौ नृपः । पुत्रान् युगन्धरादीनां पौरराज्यश्रिया सह ॥१४२॥ यौगन्धरायणो मन्त्री रुमण्वान् वाहिनीपतिः । वसन्तको नर्मसुहृद् राजसूनोरभूत्सतः ॥१४४॥ ॥ इति क्षेमेन्द्रविरचितायां बृहत्कथायां कथामुखलम्बके प्रथमो गुच्छः ॥ द्वितीयो गुच्छः अत्रान्तरे श्लथारम्भं तं ज्ञात्वोज्जयिनीपतिः । चक्रे चण्डमहासेनस्तज्जय्याय ततं मनः ॥४॥ कन्या वासवदत्तेयं तद्योग्यैका सुता मम । निसर्गशत्रुनार्थ्यो मे मानी स च न याचते ॥५॥ पुत्री मे कुलसर्व्वस्वमियं गान्धर्व्ववेदिनः । वीणायां श्रुतितत्त्वज्ञशिष्यतां तव वाञ्छति ॥१२॥ तदेत्योज्जयिनीं देव प्रणयाद्गन्तुमर्हसि । इत्युक्ता प्रेषितो

Here is the complete line-by-line transcription of the text from the image:

तच्छ्रुत्वा स्वयमेत्याह पुनरुज्जयिनीपतिः । वत्सेश्वरं समासाद्य स विवेश निजां पुरीम् ॥४४॥ इत्युक्त्वा तनयामस्मै न्यवेदयदमन्दधीः । वीणागेयकलाज्ञाने शिष्येयं भवतामिति ॥४७॥ तां ददर्श ततो राजा नीलनीरजलोचनाम् । शृङ्गारमारुताधूतकचराशेर्लहरीमिव ॥४८॥ अवान्तरं तथाभूतं कृत्वा वत्सनरेश्वरम् । संमन्त्र्य सेनापतिना सह पौरैश्च दुःखितः ॥५८॥ यौगन्धरायणो धीमान् निर्ययौ योगकोविदः । व्रजन् विन्ध्याटवीं प्राप्य त्वरितस्तरुमालिनीम् । तत्र योगेश्वराख्येन निवतां ब्रह्मरक्षसा । प्राप्य रूपपरावृत्तिं योगं सेभे महामतिः ॥६६॥ वसन्तः सोऽपि तेनैव नीतः क्षिप्रं विरूपताम् । बभूव विकटाकारी ह्म्यातयत

निशि सर्व्वायुधोपेती हत्वा नगररक्षिणः । ययौ करेणुकावेगहृतद्वारतरङ्गितः ॥१३७॥ प्रयाते वत्सनृपतौ बभूवोज्जयिनीपतिः । मिलत्-समस्त-सुभट-व्रातकोलाहलः पुरे ॥१३८॥ नडागिरिं समारुह्य पालकः कुपितोऽथ तम् । पृष्ठतोऽभिससारैकस्तज्ज्ञात्वावन्तिपोऽब्रवीत् ॥१३९॥ कोपनः पालकः शूरो मान्यो वत्सेश्वरश्च नः । गच्छ गोपाल तद्युद्धं निवारय जवादिति ॥१४०॥ अथाभ्येति समादाय रथाश्ववरकुञ्जरान् । गोपालकस्तद्विवाहे विसृष्टोऽवन्तिभूभुजा ॥१५४॥ इति पान्थवणिग्वाक्यं ज्ञात्वा राजा प्रियासखः । विसृज्य दूतान् स्वपुरं स्वसैन्याय व्यलम्बत ॥१७५॥ अथ गोपालके प्राप्ते प्रहृष्टे च महीत्सवे । विवाह

434 रत्नावली श्रुत्वेति मन्त्रिवचनं सेनापतिरभाषत । चक्रवर्त्तिवधूः सा हि भाविनीति श्रुतं मया ॥१३॥ न हि वासवदत्तायां सत्तायास्मै महीभुजे । ददाति मगधाधीशो याचितोऽपि प्रियां सुताम् ॥१४॥ इत्याकर्ण्याब्रवीन्मन्त्री दग्धा देवीति कृत्रिमम् । कृत्वा प्रयोगं सावद्यं लभ्यते मगधात्मजा ॥१५॥ मन्त्रयित्वेति विश्रब्धं बहु यौगन्धरायणः । गोपालमानिनायाशु स्वपुरीं नृपसेवने ॥५५॥ कृत्वा विदितवृत्तान्तं तं नरेन्द्रहिते रतम् । कूटं वासवदत्तायाः दाहे निश्चयमाप्तवान् ॥५६॥ स लावाणकयात्रायां चक्रे भूपतिमुत्सुकम् । देवी च को हि जानीते चरितं प्रौढमन्त्रिणाम् ॥५७॥ अथ तस्मिन् मृगयायां क्रीडार्थं विपिनं गते । यौगन्धरायणोऽभ्येत्य सार्धं गोपालकादिभिः ॥७१॥ कृत्वा ज्ञातकथां देवीं प्राणैः पत्युरिहैषिणीम् । गूढं वसन्तकोपेतां निनाय मगधान् क्षणात् ॥७२॥ तेषु यातेषु मगधान् गोपालोऽपि रुमण्वता । सह लावाणकं दग्ध्वा गूढमन्वचरोऽभवत् ॥७४॥ मन्त्री वृद्धद्विजाकारः प्रविश्य मगधापतेः । कन्यकान्तःपुरं प्राह प्रौढः पद्मावतीं शनैः ॥७५॥ राजपुत्री सुतेयं मे रूपिणी तनयोऽप्ययम् । अन्वेष्टुमस्या गच्छामि चिरविप्रोषितं पतिम् ॥७६॥ निक्षिप्तेयं त्वयि मया सुतस्यायं प्रियंवदः । इत्युक्त्वा प्रययौ मन्त्री तथेत्यभिहितस्तया ॥७७॥ अवन्तिकाभिधानां तां कृत्वा वीक्ष्य द्विजन्मजाम् । मागधी देवतां मेने 'रूपलावण्यराशिभिः ॥७८॥

अत्रान्तरे मृगक्रीड़ानिवृत्तौ वत्सभूपतिः । देवीं लावणके दग्धामज्ञासीत् सवसन्तकाम् ॥८६॥ स समाश्वास्यमानोऽपि यत्नाद् गोपालकादिभिः । आससाद धृतिं राजा नयहीन इव श्रियम् ॥८७॥ प्रद्योतो मगधाधीशो दूतेनाभ्यर्थ्य भूभुजे । दातुं पद्मावतीमैच्छत् पार्वतीमिव शूलिने ॥८८॥ प्रियं प्राप्स्यति तां प्राप्य श्रुत्वेति सचिवात्नृपः । अमन्यत निजोद्वाहं विरहानलदुःसहः ॥८९॥ ततस्तुरगसैन्येन मागधीं प्राप्य भूपतिः । विवाहवसुधां भेजे राजपुत्र्या सहोचिताम् ॥९५॥ अवन्तिकाविरचितां तिलकं मालिकां तथा । पद्मानां वीक्ष्य भूपालो वर्णयित्वा धृतिं ययौ ॥९८॥ कथं जीवति मे देवी नान्या वेत्ति तया विना । मालिकां तिलकं चेदमिति ध्यात्वा जहर्ष