भारतकोश
संग्रह पर लौटें

श्रीमद्भगवद्गीता साधक-संजीवनी (परिशिष्टसहित)

Shrimad Bhagavad Gita Sadhak Sanjeevani

स्वामी रामसुखदास द्वारा

स्रोत: संवर्धित नब्बेवाँ संस्करण (90th Edition), गीता प्रेस गोरखपुर · गीताप्रेस, गोरखपुर · 2008 (उद्गम)

DevanagariHindipublished1,299 पृष्ठ

[ ७ ]

अर्जुनका प्रश्न भक्तिविषयक नहीं था, फिर भी भगवान्ने अपनी तरफसे भक्तिका वर्णन किया (अठारहवें अध्यायके छप्पनवेंसे छालठवें श्लोकतक)। भक्तिये समग्र परमात्माकी प्राप्ति होती है (सातवें अध्यायका उन्तीसवों-तीसवों श्लोक)।

गीताका सातवों, नवों और पन्द्रहवों अध्याय, दसवें अध्यायका आरम्भ तथा अठारहवें अध्यायके छप्पनवेंसे छालठवेंतकके श्लोक हमें बहुत विलक्षण दीखते हैं। इनमें 'अर्जुन उवाच' नहीं है अर्थात् ये भगवान्ने अपनी तरफसे अत्यन्त कृपा करके कहे हैं।

गीतामें कर्मयोगके वर्णनमें ज्ञानयोग-भक्तियोगकी, ज्ञानयोगके वर्णनमें कर्मयोग-भक्तियोगकी और भक्तियोगके वर्णनमें कर्मयोग-ज्ञानयोगकी बात भी आ जाती है। इसका तात्पर्य है कि साधक कोई भी योग करे तो उसको तीनों योगोंकी प्राप्ति हो जाती है अर्थात् उसको मुक्ति और भक्ति—दोनों प्राप्त हो जाते हैं। कारण कि परा और अपरा—दोनों प्रकृतियाँ भगवान्की ही हैं। ज्ञानयोग पराको लेकर और कर्मयोग अपराको लेकर चलता है। इसलिये किसी एक योगकी पूर्णता होनेपर तीनों योगोंकी पूर्णता हो जाती है। परन्तु इसमें एक शर्त यह है कि साधक अपने मतका आग्रह न रखे और दूसरेके मतका खण्डन या निन्दा न करे, दूसरेके मतको छोटा न माने। अपने मतका आग्रह रहनेसे और दूसरेके मतको छोटा मानकर उसका खण्डन या निन्दा करनेसे साधकको मुक्ति (तत्त्वज्ञान)-की प्राप्ति तो हो सकती है, पर भक्ति (परमप्रेम)-की अर्थात् समग्रताकी प्राप्ति नहीं हो सकती।

परिशिष्टके सम्बन्धमें

श्रीमद्भगवद्गीता एक ऐसा विलक्षण ग्रन्थ है, जिसका आजतक न तो कोई पार पा सका, न पार पाता है, न पार पा सकेगा और न पार पा ही सकता है। गहरे उत्तरकर इसका अध्ययन-मनन करनेपर नित्य नये-नये विलक्षण भाव प्रकट होते रहते हैं। गीतामें जितना भाव भरा है, उतना बुद्धिमें नहीं आता। जितना बुद्धिमें आता है, उतना मनमें नहीं आता। जितना मनमें आता है, उतना कहनेमें नहीं आता। जितना कहनेमें आता है, उतना लिखनेमें नहीं आता। गीता असीम है, पर उसकी टीका सीमित ही होती है। हमारे अन्तःकरणमें गीताके जो भाव आये थे, वे पहले 'साधक-संजीवनी' टीकामें लिख दिये थे। परन्तु उसके बाद भी विचार करनेपर भगवत्कृपा तथा सत्तकृपासे गीताके नये-नये भाव प्रकट होते गये। उनको अब 'परिशिष्ट भाव' के रूपमें 'साधक-संजीवनी' टीकामें जोड़ा जा रहा है।

'साधक-संजीवनी' टीका लिखते समय हमारी समझमें निर्गुणकी मुख्यता रही; क्योंकि हमारी पढ़ाईमें निर्गुणकी मुख्यता रही और विचार भी उसीका किया। परन्तु निष्पक्ष होकर गहरा विचार करनेपर हमें भगवान्के सगुण (समग्र) स्वरूप तथा भक्तिकी मुख्यता दिखायी दी। केवल निर्गुणकी मुख्यता माननेसे सभी बातोंका ठीक समाधान नहीं होता। परन्तु केवल सगुणकी मुख्यता माननेसे कोई सन्देह बाकी नहीं रहता। समग्रता सगुणमें ही है, निर्गुणमें नहीं। भगवान्ने भी सगुणको ही समग्र कहा है—'असंशयं समग्रं माम्' (गीता ७।१)।

परिशिष्ट लिखनेपर भी अभी हमें पूरा सन्तोष नहीं है और हमने गीतापर विचार करना बन्द नहीं किया है। अतः आगे भगवत्कृपा तथा सत्तकृपासे क्या-क्या नये भाव प्रकट होंगे—इसका पता नहीं! परन्तु मानव-जीवनकी पूर्णता भक्ति (प्रेम)-की प्राप्तिमें ही है—इसमें हमें किंचिन्मात्र भी सन्देह नहीं है।

पहले 'साधक-संजीवनी' टीकामें श्लोकोंके अर्थ अन्वयपूर्वक न करनेसे उनमें कहीं-कहीं कमी रह गयी थी। अब श्लोकोंका अन्वयपूर्वक अर्थ देकर उस कमीकी पूर्ति कर दी गयी है। अन्वयार्थमें कहीं अर्थको लेकर और कहीं वाक्यकी सुन्दरताको लेकर विशेष विचारपूर्वक परिवर्तन किया गया है।

पाठकोंको पहलेकी और बादकी (परिशिष्ट) व्याख्यामें कोई अन्तर दीखे तो उनको बादकी व्याख्याका भाव ही ग्रहण करना चाहिये। यह सिद्धान्त है कि पहलेकी अपेक्षा बादमें लिखे हुए विषयका अधिक महत्त्व होता है। इसमें इस बातका विशेष ध्यान रखा गया है कि साधकोंका किसी प्रकारसे अहित न हो। कारण कि यह टीका मुख्यरूपसे साधकोंके हितकी दृष्टिसे लिखी गयी है, विद्वताको दृष्टिसे नहीं।

साधकोंको चाहिये कि वे अपना कोई आग्रह न रखकर इस टीकाको पढ़ें और इसपर गहरा विचार करें तो वास्तविक तत्त्व उनकी समझमें आ जायगा और जो बात टीकामें नहीं आयी है, वह भी समझमें आ जायगी!

विनीत—

स्वामी रामसुखदास

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

नब्बेवाँ संस्करणका नम्र निवेदन

साधक महानुभावोंकी सेवामें 'साधक-संजीवनी' का संवर्धित नब्बेवाँ संस्करण प्रस्तुत करते हुए हमें अपार हर्ष हो रहा है! इस ग्रन्थके अन्तमें एक नया विषय—'साधक-संजीवनी-कोश' को सम्मिलित किया गया है। इस कोशका कार्य परमश्रद्धेय श्रीस्वामीजी महाराजकी इच्छासे उनके सशरीर विद्यमान रहते ही आरम्भ हो चुका था। इस कोशको सम्मिलित करनेसे ग्रन्थकी उपयोगितामें और अधिक वृद्धि हो गयी है।

आशा है कि पाठकगण 'साधक-संजीवनी'के इस संवर्धित संस्करणसे अधिक लाभान्वित होंगे और इस ग्रन्थमें आये हुए विभिन्न विषयोंका और अधिक गहराईसे अध्ययन-मनन कर सकेंगे।

—प्रकाशक

॥ श्रीहरिः ॥

विषय-सूची

श्लोक-संख्या विषय पृष्ठ-संख्या प्राकथन ..... ६-५

पहला अध्याय

१-११ पाण्डव और कौरव-सेनाके मुख्य-मुख्य महारथियोंके नामोंका वर्णन (विशेष बात ३५) ..... २५-३६ १२-१९ दोनों पक्षोंकी सेनाओंके शंखवादनका वर्णन ..... ३७-४२ २०-२७ अर्जुनके द्वारा सेना-निरीक्षण ..... ४३-४८ २८-४७ अर्जुनके द्वारा कायरता, शोक और पश्चातापयुक्त वचन कहना तथा संजयद्वारा शोकाविष्ट अर्जुनकी अवस्थाका वर्णन ..... ४८-६३ (विशेष बात ५५, ६१) पहले अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ..... ६४ पहले अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... ६४

दूसरा अध्याय

१-१० अर्जुनकी कायरताके विषयमें संजय-द्वारा भगवान् श्रीकृष्ण और अर्जुनके संवादका वर्णन ..... ६५-७६ (विशेष बात ७०) ११-३० सांख्ययोगका वर्णन ..... ७६-१११ (विशेष बात ८०, ८७; मार्मिक बात ८९; विशेष बात ९३, ९३, ९९, १०२; प्रकरण-सम्बन्धी विशेष बात १०९) ३१-३८ क्षात्रधर्मकी दृष्टिसे युद्ध करनेकी आवश्यकताका प्रतिपादन ..... १११-११७ (प्रकरण-सम्बन्धी विशेष बात ११६) ३९-५३ कर्मयोगका वर्णन ..... ११७-१४० (समता-सम्बन्धी विशेष बात १२०; विशेष बात १२४; मार्मिक बात १२८; बुद्धि और समता-सम्बन्धी विशेष बात १३२) ५४-७२ स्थितप्रज्ञके लक्षणों आदिका वर्णन ..... १४०-१६६ (मार्मिक बात १५३; अहंता-ममतासे रहित होनेका उपाय १६१; विशेष बात १६४) दूसरे अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ..... १६६ दूसरे अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... १६६

तीसरा अध्याय

१-८ सांख्ययोग और कर्मयोगकी दृष्टिसे

श्लोक-संख्या विषय पृष्ठ-संख्या

कर्तव्य-कर्म करनेकी आवश्यकता-का निरूपण ..... १६८-१८२ (मार्मिक बात १७१, १७३; विशेष बात १७५; साधन-सम्बन्धी मार्मिक बात १८१) ९-१९ यज्ञ और सृष्टिचक्रकी परम्परा सुरक्षित रखनेके लिये कर्तव्य-कर्म करनेकी आवश्यकताका निरूपण ..... १८२-२०८ (मार्मिक बात १८४; कर्तव्य और अधिकार-सम्बन्धी मार्मिक बात १८८; कर्तव्य-सम्बन्धी विशेष बात १९१; मार्मिक बात २०१; विशेष बात २०२, २०५; मार्मिक बात २०८)

२०-२९ लोकसंग्रहके लिये कर्तव्य-कर्म करनेकी आवश्यकताका निरूपण ... २०८-२२८ (परमात्मप्राप्ति-सम्बन्धी मार्मिक बात २०९; विशेष बात २१३, २१८, २१९, २२२, २२३; गुण-कर्मविभागको तत्वसे जाननेका उपाय २२५; प्रकृति-पुरुष-सम्बन्धी मार्मिक बात २२६; विशेष बात २२७)

३०-३५ राग-द्वेषरहित होकर स्वधर्मके अनुसार कर्तव्य-कर्म करनेकी प्रेरणा. २२९-२५१ (अर्पण-सम्बन्धी विशेष बात २२९; कामना-सम्बन्धी विशेष बात २३०; विशेष बात २३२; राग-द्वेषपर विजय पानेके उपाय २४०; सेवा-सम्बन्धी मार्मिक बात २४३; मार्मिक बात २४८; स्वधर्म और परधर्म-सम्बन्धी मार्मिक बात २५०)

३६-४३ पापोंके कारणभूत 'काम'को मारनेकी प्रेरणा ..... २५१-२७१ (कामना-सम्बन्धी विशेष बात २५३; विशेष बात २५६, २५९, २६२; मार्मिक बात २६७, २६९) तीसरे अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ..... २७१ तीसरे अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... २७१

चौथा अध्याय

१-१५ कर्मयोगकी परम्परा और भगवान्के जन्मों तथा कर्मोंकी दिव्यताका वर्णन ..... २७४-३१०

( ज )

श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
(विशेष बात २७६; मार्मिक बात २८१; विशेष बात २८७; अवतार-सम्बन्धी विशेष बात २८९; मार्मिक बात २९८; विशेष बात ३०४)
१६—३२कर्मिके तत्त्वका और तदनुसार यज्ञोंका वर्णन .....३१०—३३६
(विशेष बात ३१२; मार्मिक बात ३१२; विशेष बात ३२६; मार्मिक बात ३२८; विशेष बात ३३३)
३३—४२ज्ञानयोग और कर्मयोगकी प्रशंसा तथा प्रेरणा .....३३७—३५२
(ज्ञानप्राप्तिकी प्रचलित प्रक्रिया ३३७; विशेष बात ३४५, ३४७, ३४९)
चौथे अध्यायके पद, अक्षर और उवाच.....३५२
चौथे अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....३५२
पाँचवाँ अध्याय
१—६सांख्ययोग तथा कर्मयोगकी एकताका प्रतिपादन और कर्मयोगकी प्रशंसा .....३५३—३६६
(मार्मिक बात ३५९; विशेष बात ३६३)
७—१२सांख्ययोग और कर्मयोगके साधनका प्रकार .....३६६—३८०
(विशेष बात ३६७, ३७२; मार्मिक बात ३७८)
१३—२६फलसहित सांख्ययोगका विषय ....३८०—४०४
(समता-सम्बन्धी विशेष बात ३८९)
२७—२९ध्यान और भक्तिका वर्णन.....४०५—४०९
पाँचवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ....४०९
पाँचवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....४०९
छठा अध्याय
१—४कर्मयोगका विषय और योगारूढ़ मनुष्यके लक्षण .....४११—४२०
(विशेष बात ४१३)
५—९आत्मोद्धारके लिये प्रेरणा और सिद्ध कर्मयोगीके लक्षण .....४२०—४३१
(उद्धार-सम्बन्धी विशेष बात ४२९; विशेष बात ४२९)
१०—१५आसनकी विधि और फलसहित सगुण-साकारके ध्यानका वर्णन.....४३१—४३८
(विशेष बात ४३२)
१६—२३नियमोंका और फलसहित स्वरूपके ध्यानका वर्णन .....४३८—४५०
(विशेष बात ४४०, ४४२, ४४४)
श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
२४—२८फलसहित निर्गुण-निराकारके ध्यानका वर्णन .....४५०—४५९
(ध्यान-सम्बन्धी मार्मिक बात ४५२; परमात्मामें मन लगानेकी युक्तियाँ ४५६)
२९—३२सगुण और निर्गुणके ध्यान-योगियोंका अनुभव.....४५९—४६५
३३—३६मनके निग्रहका विषय.....४६५—४७१
(मार्मिक बात ४७०)
३७—४७योगभ्रष्टकी गतिका वर्णन और भक्ति-योगीकी महिमा.....४७१—४८८
(विशेष बात ४७३, ४७९, ४८१; मार्मिक बात ४८३, विशेष बात ४८७) छठे अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....४८८
छठे अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....४८८
सातवाँ अध्याय
१—७भगवान्के द्वारा समग्ररूपके वर्णनकी प्रतिज्ञा करना तथा अपरा-परा प्रकृतियोंके संयोगसे प्राणियोंकी उत्पत्ति बताकर अपनेको सबका मूल कारण बताना ४८९—५१०
(विशेष बात ४९१; शरणागतिके पर्याय ४९१; ज्ञान और विज्ञान-सम्बन्धी विशेष बात ४९४; विशेष बात ५०३)
८—१२कारणरूपसे भगवान्की विभूतियोंका वर्णन .....५१०—५२०
(विशेष बात ५१३, ५१८)
१३—१९भगवान्के शरण होनेवालोंका और शरण न होनेवालोंका वर्णन ....५२१—५४८
(विशेष बात ५२६, ५३१; मार्मिक बात ५३२, ५४२; महात्माओंकी महिमा ५४४)
२०—२३अन्य देवताओंकी उपासनाओंका फलसहित वर्णन .....५४८—५५४
(विशेष बात ५५३)
२४—३०भगवान्के प्रभावको न जाननेवालों-की निन्दा और जाननेवालोंकी प्रशंसा तथा भगवान्के समग्ररूपका वर्णन .५५४—५७७
(विशेष बात ५५५, ५६४; भगवान्के समग्ररूप-सम्बन्धी विशेष बात ५६८; अध्याय-सम्बन्धी विशेष बात ५७०) सातवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....५७६
सातवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....५७६

( ८ )

श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
सातवें अध्यायका सार .....५७६-५७७
आठवाँ अध्याय
१-७अर्जुनके सात प्रश्न और भगवान्के द्वारा उनका उत्तर देते हुए सब समयमें अपना स्मरण करनेकी आज्ञा देना .....५७९-५९३
(विशेष बात ५८३; मार्मिक बात ५८७; विशेष बात ५८९; स्मरण-सम्बन्धी विशेष बात ५९२)
८-१६सगुण-निराकार, निर्गुण-निराकार और सगुण-साकारकी उपासनाका फलसहित वर्णन .....५९४-६०५
(विशेष बात ६०२, ६०४, ६०४)
१७-२२ब्रह्मलोकतककी अवधिका और भगवान्की महत्ता तथा भक्तिका वर्णन .....६०५-६१३
(विशेष बात ६१२)
२३-२८शुक्ल और कृष्ण-गतिका वर्णन और उसको जाननेवाले योगीकी महिमा .....६१३-६२१
(विशेष बात ६१६)
आठवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ...६२१
आठवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....६२१
नवाँ अध्याय
१-६प्रभावसहित विज्ञानका वर्णन .....६२३-६३६
(ज्ञान और विज्ञान-सम्बन्धी विशेष बात ६२४; विशेष बात ६२८; मार्मिक बात ६३३; विशेष बात ६३५)
७-१०महासर्ग और महाप्रलयका वर्णन ...६३६-६४२
११-१५भगवान्का तिरस्कार करनेवाले एवं आसुरी, राक्षसी और मोहिनी प्रकृतिका आश्रय लेनेवालोंका कथन तथा दैवी प्रकृतिका आश्रय लेनेवाले भक्तोंके भजनका वर्णन .....६४२-६४९
१६-१९कार्य-कारणरूपसे भगवत्स्वरूप विभूतियोंका वर्णन .....६४९-६५४
२०-२५सकाम और निष्काम उपासनाका फलसहित वर्णन .....६५४-६६३
(विशेष बात ६५९, ६६२)
२६-३४पदार्थों और क्रियाओंको भगवदर्पण करनेका फल बताकर भक्तिके अधिकारियोंका और भक्तिका वर्णन .....६६३-६९०
(विशेष बात ६६४, ६६६, ६६८;
श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
मार्मिक बात ६७७; विशेष बात ६८१; मार्मिक बात ६८२, ६८४; विशेष बात ६८८; सातवें और नवें अध्यायके विषयकी एकता ६८८)
नवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....६९०
नवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....६९०
नवें अध्यायका सार .....६९१-६९२
दसवाँ अध्याय
१-७भगवान्की विभूति और योगका कथन तथा उनको जाननेकी महिमा ६९३-७०४ (विशेष बात ६९९, ७०२)
८-११फलसहित भगवद्भक्ति और भगवत्कृपाका प्रभाव .....७०४-७११
(विशेष बात ७०५, ७१०)
१२-१८अर्जुनके द्वारा भगवान्की स्तुति और योग तथा विभूतियोंको कहनेके लिये प्रार्थना .....७१२-७१८
१९-४२भगवान्के द्वारा अपनी विभूतियोंका और योगका वर्णन .....७१८-७४२
(विशेष बात ७३५, ७३९)
दसवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....७४२
दसवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....७४२
ग्यारहवाँ अध्याय
१-८विराट्रूप दिखानेके लिये अर्जुनकी प्रार्थना और भगवान्के द्वारा अर्जुनको दिव्यचक्षु प्रदान करना .....७४३-७५२
(विशेष बात ७५०, ७५१)
९-१४संजयद्वारा धृतराष्ट्रके प्रति विराट्रूपका वर्णन .....७५२-७५६
१५-३१अर्जुनके द्वारा विराट्रूपको देखना और उसकी स्तुति करना .....७५६-७७१
(विशेष बात ७५६; मार्मिक बात ७६२)
३२-३५भगवान्के द्वारा अपने अत्युग्र विराट्रूपका परिचय और युद्धकी आज्ञा .....७७१-७७६
(विशेष बात ७७५)
३६-४६अर्जुनके द्वारा विराट्रूप भगवान्की स्तुति-प्रार्थना .....७७६-७८८
(ग्यारहवें अध्यायमें ग्यारह रसोंका वर्णन ७८५, विशेष बात ७८६)
४७-५०भगवान्के द्वारा विराट्रूपके दर्शनकी

( ७ )

श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
दुर्लभता बताना और भयभीत अर्जुनको आश्वासन देना.....७८८—७९५
(विशेष बात ७८९; संजय और अर्जुनकी दिव्यदृष्टि कबतक रही? ७९२)
५१—५५भगवान्के द्वारा चतुर्भुजरूपकी महत्ता और उसके दर्शनका उपाय बताना.....७९५—८०२
(विशेष बात ८००, ८०१)
ग्यारहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच ...८०२
ग्यारहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....८०२
बारहवाँ अध्याय
१—१२सगुण और निर्गुण-उपासकोंकी श्रेष्ठताका निर्णय और भगवत्प्राप्तिके चार साधनोंका वर्णन .....८०३—८३६
(विशेष बात ८११; विशेष बात—सगुण-उपासनाकी सुगमताएँ और निर्गुण-उपासनाकी कठिनताएँ ८१६; विशेष बात ८२३; भगवत्प्राप्ति-सम्बन्धी विशेष बात ८२५; कर्मफलत्याग-सम्बन्धी विशेष बात ८३३; साधन-सम्बन्धी विशेष बात ८३५)
१३—२०सिद्ध-भक्तोंके उन्तालीस लक्षणोंका वर्णन .....८३६—८५७
(मामिक बात ८५१; प्रकरण-सम्बन्धी विशेष बात ८५२)
बारहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच... ८५७
बारहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....८५७
तेरहवाँ अध्याय
१—१८क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा), ज्ञान और ज्ञेय (परमात्मा)-का भक्ति-सहित विवेचन .....८५९—८९२
(मामिक बात ८६१; विशेष बात ८६८, ८६९, ८७२, ८८०)
१९—३४ज्ञानसहित प्रकृति-पुरुषका विवेचन ८९२—९१४
(मामिक बात ९०४)
तेरहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....९१४
तेरहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....९१४
चौदहवाँ अध्याय
१—४ज्ञानकी महिमा और प्रकृति-पुरुषसे जगत्की उत्पत्ति .....९१५—९१९
५—१८सत्त्व, रज और तम—इन तीनों
श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
गुणोंका विवेचन .....९१९—९३९
(विशेष बात ९२०, ९२६; मामिक बात ९३१; विशेष बात ९३६, ९३८)
१९—२७भगवत्प्राप्तिका उपाय एवं गुणातीत पुरुषके लक्षण.....९३९—९५०
(विशेष बात ९४३)
चौदहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....९५०
चौदहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....९५०
पंद्रहवाँ अध्याय
१—६संसार-वृक्षका तथा उसका छेदन करके भगवान्के शरण होनेका और भगवद्भ्रामका वर्णन .....९५१—९७१
(विशेष बात ९५९; वैराग्य-सम्बन्धी विशेष बात ९६०; संसारसे सम्बन्ध-विच्छेदके कुछ सुगम उपाय ९६१; विशेष बात ९६७, ९६८)
७—११जीवात्माका स्वरूप तथा उसे जानने-वाले और न जानेवालेका वर्णन... ९७२—९९०
(विशेष बात ९७४, ९८१, ९८२; मामिक बात ९८४, ९८७)
१२—१५भगवान्के प्रभावका वर्णन.....९९०—९९९
(परमात्मप्राप्ति-सम्बन्धी विशेष बात ९९५; प्रकरण-सम्बन्धी विशेष बात ९९७; मामिक बात ९९९)
१६—२०क्षर, अक्षर और पुरुषोत्तमका वर्णन तथा अध्यायका उपसंहार... ९९९—१००९
(मामिक बात १००२; विशेष बात १००४) पंद्रहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच .....१००९
पंद्रहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द .....१००९
पंद्रहवें अध्यायका सार.....१००९—१०१०
सोलहवाँ अध्याय
१—५फलसहित दैवी और आसुरी सम्पत्तिका वर्णन.....१०१२—१०३४
(मामिक बात १०२८, १०३०)
६—८सत्कर्मोंसे विमुक्त हुए आसुरी-सम्पत्तिवाले मनुष्योंकी मान्यताओं-का कथन .....१०३५—१०४१
(विशेष बात १०३९)
९—१६आसुरी-सम्पत्तिवाले मनुष्योंके दुराचारों और मनोरथोंका फल-सहित वर्णन .....१०४१—१०४९
१७—२०आसुरी-सम्पत्तिवाले मनुष्योंके

( ३ )

श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
दुर्भाव और दुर्गतिका वर्णन ..... १०४९—१०५५
(विशेष बात १०५४)
२१—२४आसुरी-सम्पत्तिके मूलभूत दोष—
काम, क्रोध और लोभसे रहित
होकर शास्त्रविधिके अनुसार कर्म
करनेकी प्रेरणा ..... १०५५—१०६०
सोलहवें अध्यायके पद, अक्षर
और उवाच ..... १०६०
सोलहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... १०६०
सत्रहवाँ अध्याय
१—६तीन प्रकारकी श्रद्धाका और आसुर
निश्चयवाले मनुष्योंका वर्णन ... १०६१—१०६९
(मार्मिक बात १०६४; विशेष बात १०६९)
७—१०सात्विक, राजस और तामस
आहारीकी रुचिका वर्णन ..... १०६९—१०७५
(प्रकरण-सम्बन्धी विशेष बात १०७३;
भोजनके लिये आवश्यक विचार १०७४)
११—२२यज्ञ, तप और दानके तीन-तीन
भेदोंका वर्णन ..... १०७६—१०९२
(सात्विकताका तात्पर्य १०७६; मनकी
प्रसन्नता प्राप्त करनेके उपाय १०८३;
दान-सम्बन्धी विशेष बात १०९१; कर्म-
फल-सम्बन्धी विशेष बात १०९१)
२३—२८'अ' तत्सत्'के प्रयोगकी व्याख्या
और असत्-कर्मका वर्णन..... १०९३—१०९९
सत्रहवें अध्यायके पद, अक्षर और उवाच १०९९
सत्रहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... १०९९
अठारहवाँ अध्याय
१—१२संन्यास और त्यागके विषयमें
मतान्तर और कर्मयोगका वर्णन ११०२—११३२
(मार्मिक बात १११६; कर्म-सम्बन्धी
विशेष बात १११९)
१३—४०सांख्ययोगका वर्णन ..... ११३२—११७१
(मार्मिक बात ११४३; विशेष बात
श्लोक-संख्याविषयपृष्ठ-संख्या
११५२, ११६०, ११६७, ११६८)
४१—४८कर्मयोगका भक्तिसहित वर्णन.. ११७१—११९३
(विशेष बात ११७२; गोरक्षा-सम्बन्धी
विशेष बात ११७६; स्वाभाविक
कर्मोंका तात्पर्य ११७८; जाति जन्मसे
मानी जाय या कर्मसे ११७८; विशेष
बात ११८४, ११८७, ११९०)
४९—५५सांख्ययोगका वर्णन ..... ११९३—१२०२
(विशेष बात १२००)
५६—६६भगवद्भक्तिका वर्णन ..... १२०२—१२४३
(प्रेम-सम्बन्धी विशेष बात
१२०६; विशेष बात १२१०,
१२१३, १२१६; शरणागति-
सम्बन्धी विशेष बात १२२८;
शरणागतिका रहस्य १२३६)
६७—७८श्रीमद्भगवद्गीताकी महिमा ..... १२४३—१२६३
(मार्मिक बात १२५५)
अठारहवें अध्यायके पद, अक्षर और
उवाच ..... १२६३
अठारहवें अध्यायमें प्रयुक्त छन्द ..... १२६३
आरती ..... १२६४
साधक-संजीवनी-कोश ..... १२६५—१२९६
विषयानुक्रमणिका ..... १२६५—१२७९
साधक-संजीवनीमें आयी
गीता-सम्बन्धी मुख्य बातें..... १२८०
साधक-संजीवनीमें आयी
व्याकरण-सम्बन्धी बातें ..... १२८१
'साधक-संजीवनी' में मूल गीताके पाठभेद . १२८१
साधक-संजीवनीमें आयी कहानियाँ..... १२८२
उद्भुत श्लोकानुक्रमणिका ..... १२८३—१२८८
हिन्दी पद्यानुक्रमणिका..... १२८९—१२९१
नामानुक्रमणिका ..... १२९२—१२९३
पारिभाषिक शब्दावली
(साधक-संजीवनीके अनुसार) .. १२९३—१२९६

( रेखाचित्र )

क्रम-संख्यापृष्ठ-संख्याक्रम-संख्यापृष्ठ-संख्या
२७२६२२
४१०८५८
५७८११००

[ ४ ]

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

कृष्णां वन्दे जगदगुरुम्

पराकृतनमद्वन्धं परं ब्रह्म नराकृति। सौन्दर्यसारसर्वस्वं वन्दे नन्दात्मजं महः ॥ प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रैकपाणये। ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥ वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम्। देवकीपरमानन्दं कृष्णां वन्दे जगदगुरुम् ॥

-----

वंशीविभूषितकरान्नवनीरदाभात् पीताम्बरादरुणविम्बफलधरोष्ठात् । पूर्णन्दुसुन्दरमुखारविन्दनेत्रात् कृष्णात् परं किमपि तत्त्वमहं न जाने ॥

-----

भीष्मद्रोणतटा जयद्रथजला गान्धारनीलोत्पला शल्यग्राहवती कृपेण वहनी कर्णेन वेलाकुला। अश्वत्थामविकर्णघोरमकरा दुर्घोषनावर्तिनी सोत्तीर्णा खलु पाण्डवै रणनदी कैवर्तकः केशवः ॥

-----

एकं शास्त्रं देवकीपुत्रगीतमेको देवो देवकीपुत्र एव। एको मन्त्रस्तस्य नामानि यानि कर्माप्येकं तस्य देवस्य सेवा ॥

-----

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

प्राक्कथन

वंशीधरं तोत्त्रधरं नमामि मनोहरं मोहहरं च कृष्णम्। मालाधरं धर्मधुरन्धरं च पार्थस्य सारथ्यकरं च देवम्॥ कर्तव्यदीक्षां च समत्वशिक्षां ज्ञानस्य भिक्षां शरणागतिं च। ददाति गीता करुणार्द्रभूता कृष्णेन गीता जगतो हिताय॥ संजीवनी साधकजीवनीयं प्राप्तिं हेरैवं सरलं ब्रवीति। करोति दूरं पथविघ्नबाधां ददाति शीघ्रं परमात्मसिद्धिम्॥*

गीताकी महिमा

श्रीमद्भगवद्गीताकी महिमा अगाध और असीम है। यह भगवद्गीताग्रन्थ प्रस्थानत्रयमें माना जाता है। मनुष्यमात्रके उद्धारके लिये तीन राजमार्ग 'प्रस्थानत्रय' नामसे कहे जाते हैं—एक वैदिक प्रस्थान है, जिसको 'उपनिषद्' कहते हैं; एक दार्शनिक प्रस्थान है, जिसको 'ब्रह्मसूत्र' कहते हैं और एक स्मार्त प्रस्थान है, जिसको 'भगवद्गीता' कहते हैं। उपनिषदोंमें मन्त्र हैं, ब्रह्मसूत्रमें सूत्र हैं और भगवद्गीतामें श्लोक हैं। भगवद्गीतामें श्लोक होते हुए भी भगवान्की वाणी होनेसे ये मन्त्र ही हैं। इन श्लोकोंमें बहुत गहरा अर्थ भरा हुआ होनेसे इनको सूत्र भी कह सकते हैं। 'उपनिषद्' अधिकारी मनुष्योंके कामकी चीज है और 'ब्रह्मसूत्र' विद्वानोंके कामकी चीज है; परन्तु 'भगवद्गीता' सभीके कामकी चीज है।

भगवद्गीता एक बहुत ही अलौकिक, विचित्र ग्रन्थ है। इसमें साधकके लिये उपयोगी पूरी सामग्री मिलती है, चाहे वह किसी भी देशका, किसी भी वेशका, किसी भी समुदायका, किसी भी सम्प्रदायका, किसी भी वर्णका, किसी भी आश्रमका कोई व्यक्ति क्यों न हो। इसका कारण यह है कि इसमें किसी समुदाय-विशेषकी निन्दा या प्रशंसा नहीं है, प्रत्युत वास्तविक तत्त्वका ही वर्णन है। वास्तविक तत्त्व (परमात्मा) वह है, जो परिवर्तनशील प्रकृति और प्रकृतिजन्य पदार्थोंसे सर्वथा अतीत और सम्पूर्ण देश, काल, वस्तु, व्यक्ति, परिस्थिति आदिमें नित्य-निरन्तर एकरस-एकरूप रहनेवाला है। जो मनुष्य जहाँ है और जैसा है, वास्तविक तत्त्व वहाँ वैसा ही पूर्णरूपसे विद्यमान है। परन्तु परिवर्तनशील प्रकृतिजन्य वस्तु, व्यक्तियोंमें राग-द्वेषके कारण उसका अनुभव नहीं होता। सर्वथा राग-द्वेषरहित

होनेपर उसका स्वतः अनुभव हो जाता है।

भगवद्गीताका उपदेश महान् अलौकिक है। इसपर कई टीकाएँ हो गयीं और कई टीकाएँ होती ही चली जा रही हैं, फिर भी सन्त-महात्माओं, विद्वानोंके मनमें गीताके नये-नये भाव प्रकट होते रहते हैं। इस गम्भीर ग्रन्थपर कितना ही विचार किया जाय, तो भी इसका कोई पार नहीं पा सकता। इसमें जैसे-जैसे गहरे उतरते जाते हैं, वैसे-ही-वैसे इसमेंसे गहरी बातें मिलती चली जाती हैं। जब एक अच्छे विद्वान् पुरुषके भावोंका भी जल्दी अन्त नहीं आता, फिर जिनका नाम, रूप आदि यावन्मात्र अन्त है, ऐसे भगवान्के द्वारा कहे हुए वचनोंमें भरे हुए भावोंका अन्त आ ही कैसे सकता है ?

इस छोटे-से ग्रन्थमें इतनी विलक्षणता है कि अपना वास्तविक कल्याण चाहनेवाला किसी भी वर्ण, आश्रम, देश, सम्प्रदाय, मत आदिका कोई भी मनुष्य क्यों न हो, इस ग्रन्थको पढ़ते ही इसमें आकृष्ट हो जाता है। अगर मनुष्य इस ग्रन्थका थोड़ा-सा भी पठन-पाठन करे तो उसको अपने उद्धारके लिये बहुत ही सन्तोषजनक उपाय मिलते हैं। हेरक दर्शनके अलग-अलग अधिकारी होते हैं, पर गीताकी यह विलक्षणता है कि अपना उद्धार चाहनेवाले सब-के-सब इसके अधिकारी हैं।

भगवद्गीतामें साधनोंका वर्णन करनेमें, विस्तारपूर्वक समझानेमें, एक-एक साधनको कई बार कहनेमें संकोच नहीं किया गया है, फिर भी ग्रन्थका कलेवर नहीं बढ़ा है। ऐसा संक्षेपमें विस्तारपूर्वक यथार्थ और पूरी बात बतानेवाला दूसरा कोई ग्रन्थ नहीं दीखता। अपने कल्याणकी उत्कट अभिलाषावाला मनुष्य हेरक परिस्थितिमें परमात्मतत्त्वको

  • 'जो अपने हाथोंमें वंशी तथा चाबुक और गलेमें दिव्य माला धारण किये हुए हैं एवं जो प्राणियोंके मनका तथा मोहका हरण करनेवाले हैं, उन पार्थसारथि धर्मधुरन्धर दिव्यस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णको मैं प्रणाम करता हूँ।'

'भगवान् श्रीकृष्णके द्वारा गायी हुई करुणार्द्रभूता गीता जगत्के हितके लिये कर्तव्यकी दीक्षा, समताकी शिक्षा, ज्ञानकी भिक्षा और शरणागतिका तत्त्व प्रदान करनेवाली है।'

'परमात्मप्राप्तिको सरल बनानेवाली और साधकोंका जीवन यह 'साधक-संजीवनी' साधन-पथकी विघ्न-बाधाओंको दूर करके शीघ्र ही परमात्मप्राप्तिरूप परमसिद्धिको प्रदान करनेवाली है।'

[ त ]

प्राप्त कर सकता है; युद्ध-जैसी घोर परिस्थितिमें भी अपना कल्याण कर सकता है—इस प्रकार व्यवहारमात्रमें परमार्थकी कला गीतामें सिखायी गयी है। अतः इसके जोड़ेका दूसरा कोई ग्रन्थ देखनेमें नहीं आता।

गीता एक प्रासादिक ग्रन्थ है। इसका आश्रय लेकर पाठ करनेमात्रसे बड़े विचित्र, अलौकिक और शान्तिदायक भाव स्फुरित होते हैं। इसका मन लगाकर पाठ करनेमात्रसे बड़ी शान्ति मिलती है। इसकी एक विधि यह है कि पहले गीताके पूरे श्लोक अर्थसहित कण्ठस्थ कर लिये जायें, फिर एकान्तमें बैठकर गीताके अन्तिम श्लोक ‘यत्र

गीताका खास लक्ष्य

गीता किसी वादको लेकर नहीं चली है अर्थात् द्वैत, अद्वैत, विशिष्टाद्वैत, द्वैताद्वैत, विशुद्धाद्वैत, अचिन्त्यभेदाभेद आदि किसी भी वादको, किसी एक सम्प्रदायके किसी एक सिद्धान्तको लेकर नहीं चली है। गीताका मुख्य लक्ष्य यह है कि मनुष्य किसी भी वाद, मत, सिद्धान्तको माननेवाला क्यों न हो, उसका प्रत्येक परिस्थितिमें कल्याण हो जाय, वह किसी भी परिस्थितिमें परमात्मप्राप्तिसे वंचित न रहे; क्योंकि जीवमात्रका मनुष्ययोनियें जन्म केवल अपने कल्याणके लिये ही हुआ है। संसारमें ऐसी कोई भी परिस्थिति नहीं है, जिसमें मनुष्यका कल्याण न हो सकता हो। कारण कि परमात्मतत्त्व प्रत्येक परिस्थितिमें समानरूपसे विद्यमान है। अतः साधकके सामने कोई भी और कैसी भी परिस्थिति आये, उसका केवल सदुपयोग करना है। सदुपयोग करनेका अर्थ है—दुःखदायी परिस्थिति आनेपर सुखकी इच्छाका त्याग करना; और सुखदायी परिस्थिति आनेपर सुखभोगका तथा ‘वह बनी रहे’ ऐसी इच्छाका त्याग करना और उसको दूसरोंकी सेवामें लगाना। इस प्रकार सदुपयोग करनेसे मनुष्य दुःखदायी और सुखदायी—दोनों परिस्थितियोंसे ऊँचा उठ जाता है अर्थात् उसका कल्याण हो जाता है।

सुष्टिसे पूर्व परमात्मामें ‘मैं एक ही अनेक रूपोंमें हो जाऊँ’ ऐसा संकल्प हुआ। इस संकल्पसे एक ही परमात्मा प्रेमवृद्धिकी लीलाके लिये, प्रेमका आदान-प्रदान करनेके लिये स्वयं ही श्रीकृष्ण और श्रीजी (श्रीराधा)—इन दो

गीताका योग

गीतामें ‘योग’ शब्दके बड़े विचित्र-विचित्र अर्थ हैं। उनके हम तीन विभाग कर सकते हैं—(१) ‘युजिर् योगे’ धातुसे बना ‘योग’ शब्द, जिसका अर्थ है—समरूप परमात्माके साथ

योगेश्वरः कृष्णः.....’—यहाँसे लेकर गीताके पहले श्लोक ‘धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे.....’—यहाँतक बिना पुस्तकके उलटा पाठ किया जाय तो बड़ी शान्ति मिलती है। यदि प्रतिदिन पूरी गीताका एक या अनेक बार पाठ किया जाय तो इससे गीताके विशेष अर्थ स्फुरित होते हैं। मनमें कोई शंका होती है तो पाठ करते-करते उसका समाधान हो जाता है।

वास्तवमें इस ग्रन्थकी महिमाका वर्णन करनेमें कोई भी समर्थ नहीं है। अनन्तमहिमाशाली ग्रन्थकी महिमाका वर्णन कर ही कौन सकता है ?

रूपोंमें प्रकट हो गये। उन दोनोंपर स्पष्ट लीला करनेके लिये एक खेल रचा। उस खेलके लिये प्रभुके संकल्पसे अनन्त जीवोंकी (जो कि अनादिकालसे थे) और खेलके पदार्थों—(शरीरादि—) की सृष्टि हुई। खेल तभी होता है, जब दोनों तरफके खिलाड़ी स्वतन्त्र हों। इसलिये भगवान्ने जीवोंको स्वतन्त्रता प्रदान की। उस खेलमें श्रीजीका तो केवल भगवान्की तरफ ही आकर्षण रहा, खेलमें उनसे भूल नहीं हुई। अतः श्रीजी और भगवान्में प्रेमवृद्धिकी लीला हुई। परन्तु दूसरे जितने जीव थे, उन सबने भूलसे संयोगजन्य सुखके लिये खेलके पदार्थों—(उत्पत्ति-विनाशशील प्रकृतिजन्य पदार्थों—)के साथ अपना सम्बन्ध मान लिया, जिससे वे जन्म-मरणके चक्करमें पड़ गये।

खेलके पदार्थ केवल खेलके लिये ही होते हैं, किसीके व्यक्तिगत नहीं होते। परन्तु वे जीव खेल खेलना तो भूल गये और मिली हुई स्वतन्त्रताका दुरुपयोग करके खेलके पदार्थोंको अर्थात् शरीरादिको व्यक्तिगत मानने लग गये। इसलिये वे उन पदार्थोंमें फँस गये और भगवान्से सर्वथा विमुख हो गये। अब अगर वे जीव शरीरादि उत्पत्ति-विनाशशील पदार्थोंसे विमुख होकर भगवान्के सम्मुख हो जायें, तो वे जन्म-मरणरूप महान् दुःखसे सदाके लिये छूट जायें। अतः जीव संसारसे विमुख होकर भगवान्के सम्मुख हो जायें और भगवान्के साथ अपने नित्ययोग—(नित्य सम्बन्ध—)को पहचान लें—इसीके लिये भगवद्गीताका अवतार हुआ है।

नित्यसम्बन्ध; जैसे—‘समत्वं योग उच्यते’ (२।४८) आदि। यही अर्थ गीतामें मुख्यतासे आया है।

(२) ‘युज् समाधी’ धातुसे बना ‘योग’ शब्द, जिसका अर्थ है—चित्तकी स्थिरता अर्थात् समाधिमें

[ ४ ]

स्थिति; जैसे—'यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया' (६।२०) आदि।

(३) 'युजु संयमने' धातुसे बना 'योग' शब्द, जिसका अर्थ है—संयमन, सामर्थ्य, प्रभाव; जैसे—'पश्य मे योगमेश्वरम्' (९।५) आदि।

गीतामें जहाँ कहीं 'योग' शब्द आया है, उसमें उपर्युक्त तीनोंमेंसे एक अर्थकी मुख्यता और शेष दो अर्थोंकी गौणता है; जैसे—'युजिर् योगे' वाले 'योग' शब्दमें समता-(सम्बन्ध-) की मुख्यता है, पर समता आनेपर स्थिरता और सामर्थ्य१ भी स्वतः आ जाती है। 'युजु समाधी' वाले 'योग' शब्दमें स्थिरताकी मुख्यता है, पर स्थिरता आनेपर समता और सामर्थ्य भी स्वतः आ जाती है। 'युजु संयमने' वाले 'योग' शब्दमें सामर्थ्यकी मुख्यता है, पर सामर्थ्य आनेपर समता और स्थिरता भी स्वतः आ जाती है। अतः गीताका 'योग' शब्द बड़ा व्यापक और गम्भीरार्थक है।

पातंजलयोगदर्शनमें चित्तवृत्तियोंके निरोधको 'योग' नामसे कहा गया है—'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' (१।२) और उस योगका परिणाम बताया है—द्रष्टाकी स्वरूपमें स्थिति हो जाना—'तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्' (१।३)। इस प्रकार पातंजलयोगदर्शनमें योगका जो परिणाम बताया गया है, उसीको गीतामें 'योग' नामसे कहा गया है (दूसरे अध्यायका अड़तालीसवाँ और छठे अध्यायका तेईसवाँ श्लोक)। तात्पर्य है कि गीता चित्तवृत्तियोंसे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेदपूर्वक स्वतःसिद्ध सम-स्वरूपमें स्वाभाविक स्थितिको योग कहती है। उस समतामें स्थिति (नित्ययोग) होनेपर फिर कभी उससे वियोग नहीं होता, कभी वृत्तिरूपता नहीं होती, कभी व्युत्थान नहीं होता। वृत्तियोंका निरोध होनेपर तो 'निर्विकल्प अवस्था' होती है, पर समतामें स्थिति होनेपर 'निर्विकल्प बोध' होता है। 'निर्विकल्प बोध'

१-भगवान्में संसारमात्रकी उत्पत्ति, स्थिति, प्रलय आदिकी जो सामर्थ्य है, वह सामर्थ्य योगीमें नहीं आती—'जगदव्यापारवर्जम्' (ब्रह्मसूत्र ४।४।१७)। योगीमें जो सामर्थ्य आती है, उससे वह संसारमात्रपर विजय प्राप्त कर लेता है (गीता ५।१९) अर्थात् कैसी ही अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थिति आनेपर भी उसपर कोई असर नहीं पड़ता।

२-श्रीमद्भागवतमें भगवान्को कहा है—

योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधितस्या। ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्तु कुत्रचित् ॥ (११।२०।६)

'अपना कल्याण चाहनेवाले मनुष्योंके लिये मैंने तीन योग-मार्ग बताये हैं—ज्ञानयोग, कर्मयोग और भक्तियोग। इन तीनोंके सिवा दूसरा कोई कल्याणका मार्ग नहीं है।'

यही बात अध्यात्मरामायण और देवीभागवतमें भी आयी है—

(क) मार्गस्त्रयो मया प्रोक्ताः पुरा मोक्षापित्साधकाः। कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च शाश्वतः ॥ (अध्यात्म ७।७।५९)

(ख) मार्गस्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्ती नगाधिप। कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम ॥ (देवी ७।३७।३)

अवस्थातीत और सम्पूर्ण अवस्थाओंका प्रकाशक है।

समता अर्थात् नित्ययोगका अनुभव करानेके लिये गीतामें तीन योग-मार्गोंका वर्णन किया गया है—कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग। स्थूल, सूक्ष्म और कारण—इन तीनों शरीरोंका संसारके साथ अभिन्ना सम्बन्ध है। अतः इन तीनोंको दूसरोंकी सेवामें लगा दे—यह कर्मयोग हुआ; स्वयं इनसे असंग होकर अपने स्वरूपमें स्थित हो जाय—यह ज्ञानयोग हुआ; और स्वयं भगवान्के समर्पित हो जाय—यह भक्तियोग हुआ। इन तीनों योगोंको सिद्ध करनेके लिये अर्थात् अपना उद्धार करनेके लिये मनुष्यको तीन शक्तियाँ प्राप्त हैं—(१) करनेकी शक्ति (बल), (२) जाननेकी शक्ति (ज्ञान) और (३) माननेकी शक्ति (विश्वास)। करनेकी शक्ति निःस्वार्थभावसे संसारकी सेवा करनेके लिये है, जो कर्मयोग है; जाननेकी शक्ति अपने स्वरूपको जाननेके लिये है, जो ज्ञानयोग है और माननेकी शक्ति भगवान्को अपना तथा अपनेको भगवान्का मानकर सर्वथा भगवान्के समर्पित होनेके लिये है, जो भक्तियोग है। जिसमें करनेकी रुचि अधिक है, वह कर्मयोगका अधिकारी है। जिसमें अपने-आपको जाननेकी जिज्ञासा अधिक है, वह ज्ञानयोगका अधिकारी है। जिसका भगवान्पर श्रद्धा-विश्वास अधिक है, वह भक्तियोगका अधिकारी है। ये तीनों ही योग-मार्ग परमात्मप्राप्तिके स्वतन्त्र साधन हैं। अन्य सभी साधन इन तीनोंके ही अन्तर्गत आ जाते हैं१।

सभी साधनोंका खास काम है—जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद करना। अतः जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद करनेकी प्रणालियों-(साधनों- ) में तो फरक रहता है, पर जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर सभी साधन एक हो जाते हैं अर्थात् अन्तमें सभी साधनोंसे एक ही समरूप परमात्मतत्त्वकी प्राप्ति होती है। इस समरूप परमात्मतत्त्वकी

[ द ]

प्राप्तिको ही गीताने 'योग' नामसे कहा है, और इसीको 'नित्ययोग' कहते हैं।

गीतामें केवल कर्मयोगका, केवल ज्ञानयोगका अथवा केवल भक्तियोगका ही वर्णन हुआ हो—ऐसी बात भी नहीं है। इसमें उपर्युक्त तीनों योगोंके अलावा यज्ञ, दान, तप, ध्यानयोग, प्राणायाम, हठयोग, लययोग आदि साधनोंका भी वर्णन किया गया है। इसका खास कारण यही है कि गीतामें अर्जुनके प्रश्न युद्धके विषयमें नहीं हैं, प्रत्युत कल्याणके विषयमें हैं और भगवान्के द्वारा गीता कहनेका उद्देश्य भी युद्ध

साधनकी दो शैलियाँ

जीवमें एक तो चेतन परमात्माका अंश है और एक जड़ प्रकृतिका अंश है। चेतन-अंशकी मुख्यतासे वह परमात्माकी इच्छा करता है और जड़-अंशकी मुख्यतासे वह संसारकी इच्छा करता है। इन दोनों इच्छाओंमें परमात्माकी इच्छा तो पूरी होनेवाली है, पर संसारकी इच्छा कभी पूरी होनेवाली है ही नहीं। कुछ सांसारिक इच्छाओंकी पूर्ति होती हुई दीखनेपर भी वास्तवमें उनकी निवृत्ति नहीं होती, प्रत्युत संसारकी आसक्तिके कारण नयी-नयी कामनाएँ पैदा होती रहती हैं। वास्तवमें सांसारिक इच्छाओंकी पूर्ति अर्थात् सांसारिक वस्तुओंकी प्राप्ति इच्छाके अधीन नहीं है, प्रत्युत कर्मके अधीन है। परन्तु परमात्माकी प्राप्ति कर्मके अधीन नहीं है। स्वयंकी उत्कट अभिलाषामात्रसे परमात्माकी प्राप्ति हो जाती है। इसका कारण यह है कि प्रत्येक कर्मका आदि और अन्त होता है; इसलिये उसका फल भी आदि-अन्तवाला ही होता है। अतः आदि-अन्तवाले कर्मोंसे अनादि-अनन्त परमात्माकी प्राप्ति कैसे हो सकती है ? परन्तु साधकोंने प्रायः ऐसा समझ रखा है कि जैसे क्रियाकी प्रधानतासे सांसारिक वस्तुकी प्राप्ति होती है, ऐसे ही परमात्माकी प्राप्ति भी उसी प्रकार क्रियाकी प्रधानतासे ही होगी और जैसे सांसारिक वस्तुकी प्राप्तिके लिये शरीर-इन्द्रियाँ-मन-बुद्धिकी सहायता लेनी पड़ती है, ऐसे ही परमात्माकी प्राप्तिके लिये भी उसी प्रकार शरीर-इन्द्रियाँ-मन-बुद्धिकी सहायता लेनी पड़ेगी। इसलिये ऐसे साधक जडता-(शरीरादि)-की सहायतासे अभ्यास करते हुए परमात्माकी तरफ चलते हैं।

जैसे ध्यानयोगमें दीर्घकालतक अभ्यास करते-करते अर्थात् परमात्मामें चित्तको लगाते-लगाते जब चित्त निरुद्ध हो जाता है, तब उसमें संसारकी कोई इच्छा न रहनेसे और स्वयं जड़ होनेके कारण परमात्माको ग्रहण न कर सकनेसे वह (चित्त) संसारसे उपराम हो जाता है। चित्तके उपराम

करानेका बिलकुल नहीं है। अर्जुन अपना निश्चित कल्याण चाहते थे (दूसरे अध्यायका सातवाँ, तीसरे अध्यायका दूसरा और पाँचवें अध्यायका पहला श्लोक)। इसलिये शास्त्रोंमें जितने कल्याणकारक साधन कहे गये हैं, उन सम्पूर्ण साधनोंका गीतामें संक्षेपसे विशद वर्णन मिलता है। उन साधनोंको लेकर ही साधक-जगत्में गीताका विशेष आदर है। कारण कि साधक चाहे किसी मतका हो, किसी सम्प्रदायका हो, किसी सिद्धान्तको माननेवाला हो, पर अपना कल्याण तो सबको अभीष्ट है।

होनेसे साधकका चित्तसे अर्थात् जडतासे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद हो जाता है और वह स्वयंसे परमात्मतत्त्वका अनुभव कर लेता है (गीता—छठे अध्यायका बीसवाँ श्लोक)। परन्तु जो साधक आरम्भसे ही परमात्माके साथ अपना स्वतःसिद्ध नित्य-सम्बन्ध मानकर और जडतासे अपना किंचिन्मात्र भी सम्बन्ध न मानकर साधन करता है, उसको बहुत जल्दी और सुगमतापूर्वक परमात्मतत्त्वका अनुभव हो जाता है।

इस प्रकार परमात्मतत्त्वकी प्राप्ति चाहनेवाले साधकोंके लिये साधनकी दो शैलियाँ हैं। जिस शैलीमें अन्तःकरणकी प्रधानता रहती है अर्थात् जिसमें साधक जडताकी सहायता लेकर साधन करता है, उसको 'करण-सापेक्ष-शैली' नामसे और जिस शैलीमें स्वयंकी प्रधानता रहती है अर्थात् जिसमें साधक आरम्भसे ही जडताकी सहायता न लेकर स्वयंसे साधन करता है, उसको 'करण-निरपेक्ष-शैली' नामसे कह सकते हैं। यद्यपि इन दोनों ही साधन-शैलियोंसे परमात्म-तत्त्वकी प्राप्ति कारण-निरपेक्षतासे अर्थात् स्वयंसे (जडतासे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर) ही होती है, तथापि 'करण-सापेक्ष-शैली'से चलनेपर उसकी प्राप्ति देरीसे होती है और 'करण-निरपेक्ष-शैली'से चलनेपर उसकी प्राप्ति शीघ्रतासे होती है। साधनकी इन दोनों शैलियोंमें चार मुख्य भेद हैं—

(१) कारण-सापेक्ष-शैलीमें जडता-(शरीर-इन्द्रियाँ-मन-बुद्धि-का) आश्रय लेना पड़ता है, पर कारण-निरपेक्ष-शैलीमें जडताका आश्रय नहीं लेना पड़ता, प्रत्युत जडतासे माने हुए सम्बन्धका विच्छेद करना पड़ता है।

(२) कारण-सापेक्ष-शैलीमें एक नयी अवस्थाका निर्माण होता है, पर कारण-निरपेक्ष-शैलीमें अवस्थाओंसे सम्बन्धविच्छेद होकर अवस्थातीत तत्त्वका अनुभव होता है।

(३) कारण-सापेक्ष-शैलीमें प्राकृत शक्तियों-(सिद्धियों-)की प्राप्ति होती है, पर कारण-निरपेक्ष-शैलीमें प्राकृत शक्तियोंसे

[ ४ ]

‘सम्बन्ध-विच्छेद होकर सीधे परमात्मतत्त्वका अनुभव होता है।’

(४) करण-सापेक्ष-शैलीमें कभी तत्काल सिद्धि नहीं मिलती, पर करण-निरपेक्ष-शैलीमें जड़तासे सर्वथा सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर, अपने स्वरूपमें स्थित होनेपर अथवा भगवान्के शरण होनेपर तत्काल सिद्धि मिलती है।

पातंजलयोगदर्शनमें तो योगकी सिद्धिके लिये करण-सापेक्ष-शैलीको महत्त्व दिया गया है, पर गीतामें योगकी सिद्धिके लिये करण-निरपेक्ष-शैलीको ही महत्त्व दिया गया है। परमात्मामें मन लग गया, तब तो ठीक है, पर मन नहीं लगा तो कुछ नहीं हुआ—यह करण-सापेक्ष-शैली है। परमात्मामें मन लगे या न लगे, कोई बात नहीं, पर स्वयं परमात्मामें लग जाय—यह करण-निरपेक्ष-शैली है। तात्पर्य यह है कि करण-सापेक्ष-शैलीमें परमात्माके साथ मन-बुद्धिका सम्बन्ध है और करण-निरपेक्ष-शैलीमें मन-बुद्धिसे सम्बन्ध-विच्छेदपूर्वक परमात्माके साथ स्वयंका सम्बन्ध है। इसलिये करण-सापेक्ष-शैलीमें अभ्यासके द्वारा क्रमसे सिद्धि होती है, पर करण-निरपेक्ष-शैलीमें अभ्यासकी आवश्यकता नहीं है। कारण कि स्वयंका परमात्माके साथ स्वतःसिद्धि नित्य-सम्बन्ध (नित्ययोग) है। अतः भगवान्ने सम्बन्ध मानने अथवा जाननेमें अभ्यासकी आवश्यकता नहीं है; जैसे—विवाह होनेपर स्त्री पुरुषको अपना पति मान लेती है, तो ऐसा माननेके लिये उसको कोई अभ्यास नहीं करना पड़ता। इसी तरह किसीके बतानेपर ‘यह गंगाजी हैं’—ऐसा जाननेके लिये भी कोई अभ्यास नहीं करना पड़ता१। करण-सापेक्ष-शैलीमें तो अपने लिये साधन करने—(क्रिया-) की मुख्यता रहती है, पर करण-निरपेक्ष-शैलीमें जानने (विवेक) और मानने—(भाव-) की मुख्यता रहती है।

‘मेरा जड़ता—(शरीरादि-—)से सम्बन्ध है ही नहीं’—ऐसा अनुभव न होनेपर भी जब साधक इसको आरम्भसे

ही दृढ़तापूर्वक मान लेता है, तब उसे ऐसा ही स्पष्ट अनुभव हो जाता है। जैसे वह ‘मैं शरीर हूँ और शरीर मेरा है’—इस प्रकार गलत मान्यता करके बँधा था, ऐसे ही ‘मैं शरीर नहीं हूँ और शरीर मेरा नहीं है’—इस प्रकार सही मान्यता करके मुक्त हो जाता है; क्योंकि मानी हुई बात न माननेसे मिट जाती है—यह सिद्धान्त है। इसी बातको भगवान्ने गीतामें कहा है कि अज्ञानी मनुष्य शरीरसे सम्बन्ध जोड़कर उससे होनेवाली क्रियाओंका कर्ता अपनेको मान लेता है—‘अहंकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते’ (३। २७)। परन्तु ज्ञानी मनुष्य उन क्रियाओंका कर्ता अपनेको नहीं मानता—‘नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्’ (५। ८)। तात्पर्य यह हुआ कि अवास्तविक मान्यताको मिटानेके लिये वास्तविक मान्यता करनी जरूरी है।

‘मैं हिन्दू हूँ’, ‘मैं ब्राह्मण हूँ’, ‘मैं साधु हूँ’ आदि मान्यताएँ इतनी दृढ़ होती हैं कि जबतक इन मान्यताओंको स्वयं नहीं छोड़ता, तबतक इनको कोई दूसरा नहीं छोड़ा सकता। ऐसे ही ‘मैं शरीर हूँ’, ‘मैं कर्ता हूँ’ आदि मान्यताएँ भी इतनी दृढ़ हो जाती हैं कि उनको छोड़ना साधकको कठिन मालूम देता है। परन्तु ये लौकिक मान्यताएँ अवास्तविक, असत्य होनेके कारण सदा रहनेवाली नहीं हैं, प्रत्युत मिटनेवाली हैं। इसके विपरीत ‘मैं शरीर नहीं हूँ’, ‘मैं भगवान्का हूँ’ आदि मान्यताएँ वास्तविक, सत्य होनेके कारण कभी मिटती ही नहीं, प्रत्युत उनकी विस्मृति होती है, उनसे विमुखता होती है। इसलिये वास्तविक मान्यता दृढ़ होनेपर मान्यतारूपसे नहीं रहती, प्रत्युत बोध—(अनुभव-—)में परिणत हो जाती है।

यद्यपि गीतामें करण-सापेक्ष-शैलीका भी वर्णन किया गया है (जैसे चौथे अध्यायके चौबीसवेंसे तीसवेंतक तथा चौतीसवों श्लोक, छठे अध्यायके दसवेंसे अठ्ठाईसवेंतक, आठवें अध्यायके आठवेंसे सोलहवेंतक और पन्द्रहवें

१-अगर करण-सापेक्ष-शैली—(चित्तवृत्तिनिरोध-—)से सीधे परमात्मतत्त्वकी प्राप्ति हो जाती, तो पातंजलयोगदर्शनका ‘विभूतिपाद’ (जिसमें सिद्धियोंका वर्णन है) व्यर्थ हो जाता। करण-सापेक्ष-शैलीसे जिन सिद्धियोंकी प्राप्ति होती है, वे तो परमात्मतत्त्वकी प्राप्तिमें विघ्न हैं। पातंजलयोगदर्शनमें भी उन सिद्धियोंको विघ्नरूपसे माना गया है—‘ते समाधावृत्तिसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः’ (३। ३७) अर्थात् वे (सिद्धियाँ) समाधिकी सिद्धिमें विघ्न हैं और व्युत्थान—(व्यवहार-—)में सिद्धियाँ हैं; ‘स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गमयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात्’ (३। ५१) अर्थात् लोकपाल देवताओंके द्वारा (अपने लोकोंके भोगोंका लालच देकर) बुलानेपर न तो उन भोगोंमें राग करना चाहिये और न अभिमान करना चाहिये; क्योंकि ऐसा करनेसे पुनः अनिष्ट (पतन) होनेकी सम्भावना है।

२-वास्तवमें परमात्माको मानने अथवा जाननेके विषयमें संसारका कोई भी दृष्टान्त पूरा नहीं घटता। कारण कि संसारको मानने अथवा जाननेमें तो मन-बुद्धि साथमें रहते हैं, पर परमात्माको मानने अथवा जाननेमें मन-बुद्धि साथमें नहीं रहते अर्थात् परमात्माका अनुभव स्वयंसे होता है, मन-बुद्धिसे नहीं। दूसरी बात, संसारको मानने अथवा जाननेका तो आरम्भ और अन्त होता है, पर परमात्माको मानने अथवा जाननेका आरम्भ और अन्त नहीं होता। कारण कि वास्तवमें संसारके साथ हमारा (स्वयंका) सम्बन्ध है ही नहीं, जबकि परमात्माके साथ हमारा सम्बन्ध सदासे ही है और सदा ही रहेगा।

[ ८ ]

अध्यायका ग्यारहवाँ श्लोक आदि) तथापि मुख्यरूपसे करण-निर्पेक्ष-शैलीका ही वर्णन हुआ है। (जैसे दूसरे अध्यायका अड़तालीसवाँ तथा पचपनवाँ, तीसरे अध्यायका सत्रहवाँ, चौथे अध्यायका अड़तीसवाँ, पाँचवें अध्यायके बारहवेंका पूर्वार्ध, छठे अध्यायका पाँचवाँ, नवें अध्यायका तीसवाँ-इकतीसवाँ, बारहवें अध्यायका बारहवाँ, अठारहवें अध्यायका बासठवाँ, छाछठवाँ तथा तिहतरवाँ श्लोक आदि-आदि)। इसका कारण यह है कि भगवान् साधकोंको शीघ्रतासे और सुगमतापूर्वक अपनी प्राप्ति कराना चाहते हैं। दूसरी बात, अर्जुनने युद्धकी परिस्थिति प्राप्त होनेके समय अपने कल्याणका उपाय पूछा है। अतः उनके कल्याणके लिये करण-निर्पेक्ष-शैली ही काममें आ सकती है; क्योंकि करण-निर्पेक्ष-शैलीमें मनुष्य प्रत्येक परिस्थितिमें और सम्पूर्ण शास्त्रविहित कर्म करते हुए भी अपना कल्याण कर सकता है। इसी शैलीके अनुसार (अभ्यास किये बिना) अर्जुनका मोह नाश हुआ और उनको स्मृतिकी प्राप्ति हुई (अठारहवें अध्यायका तिहतरवाँ श्लोक)।

साधनकी करण-निर्पेक्ष-शैली सबके लिये समानरूपसे उपयोगी है; क्योंकि इसमें किसी विशेष योग्यता, परिस्थिति आदिकी आवश्यकता नहीं है। इस शैलीमें केवल परमात्म-प्राप्तिकी उत्कट अभिलाषा होनेसे ही तत्काल जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद होकर नित्यप्राप्त परमात्मतत्त्वका अनुभव हो जाता है। जैसे कितने ही वर्षोंका अँधेरा हो, एक दियासलाई जलाते ही वह नष्ट हो जाता है, ऐसे ही जड़ताके साथ कितना ही पुराना (अनन्त जन्मोंका) सम्बन्ध हो, परमात्मप्राप्तिकी उत्कट अभिलाषा होते ही वह मिट जाता है। इसलिये उत्कट अभिलाषा करण-सापेक्षतासे होनेवाली समाधिसे भी ऊँची चीज है। ऊँची-से-ऊँची निर्विकल्प समाधि हो, उससे भी व्युत्थान होता है और फिर व्यवहार होता है अर्थात् समाधिका भी आरम्भ और अन्त होता है। जबतक आरम्भ और अन्त होता है, तबतक जड़ताके साथ सम्बन्ध है। जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर साधनका आरम्भ और अन्त नहीं होता, प्रत्युत परमात्मासे नित्ययोगका अनुभव हो जाता है*।

वास्तवमें देखा जाय तो परमात्मासे वियोग कभी हुआ ही नहीं, होना सम्भव ही नहीं। केवल संसारसे माने हुए संयोगके कारण परमात्मासे वियोग प्रतीत हो रहा है। संसारसे माने हुए संयोगका त्याग करते ही परमात्मतत्त्वके अभिलाषी मनुष्यको तत्काल नित्ययोगका अनुभव हो जाता है और उसमें स्थायी

स्थिति हो जाती है।

अन्तःकरणको शुद्ध करनेकी आवश्यकता भी करण-सापेक्ष-शैलीमें ही है, करण-निर्पेक्ष-शैलीमें नहीं। जैसे कलम बढ़िया होनेसे लिखाई तो बढ़िया हो सकती है, पर लेखक बढ़िया नहीं हो जाता, ऐसे ही करण (अन्तःकरण) शुद्ध होनेसे क्रियार्थ तो शुद्ध हो सकती है, पर कर्ता शुद्ध नहीं हो जाता। कर्ता शुद्ध होता है—अन्तःकरणसे सम्बन्ध-विच्छेद होनेसे; क्योंकि अन्तःकरणसे अपना सम्बन्ध मानना ही मूल अशुद्धि है।

नित्यप्राप्त परमात्मतत्त्वके साथ जीवका नित्ययोग स्वतःसिद्ध है; अतः उसकी प्राप्तिमें करणकी अपेक्षा नहीं है। केवल उधर दृष्टि डालनी है, जैसा कि श्रीरामचरितमानसमें आया है—‘संकर सहज सरूपु सम्हारा’ (१।५८।४) अर्थात् भगवान् शंकरने अपने सहज स्वरूपको सँभाला, उसकी तरफ दृष्टि डाली। सँभाली चीज वह होती है, जो पहलेसे ही हमारे पास हो और केवल दृष्टि डालनेसे पता लग जाय कि यह है। ऐसे ही दृष्टि डालनेमात्रसे नित्ययोगका अनुभव हो जाता है। परन्तु सांसारिक सुखकी कामना, आशा और भोगके कारण उधर दृष्टि डालनेमें, उसका अनुभव करनेमें कठिनता मालूम देती है। जबतक सांसारिक भोग और संग्रहकी तरफ दृष्टि है, तबतक मनुष्यमें यह ताकत नहीं है कि वह अपने स्वरूपकी तरफ दृष्टि डाल सके। अगर किसी कारणसे, किसी खास विवेचनसे उधर दृष्टि चली भी जाय, तो उसका स्थायी रहना बड़ा कठिन है। कारण कि नाशवान् पदार्थकी जो प्रियता भीतरमें बैठी हुई है, वह प्रियता भगवान्के स्वतःसिद्ध सम्बन्धको समझने नहीं देती; और समझमें आ जाय तो स्थिर नहीं रहने देती। हाँ, अगर उत्कट अभिलाषा जाग्रत हो जाय कि उस तत्त्वका अनुभव कैसे हो? तो इस अभिलाषामें यह ताकत है कि यह संसारकी आसक्तिका नाश कर देगी।

गीतोक्त कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग—तीनों ही साधन करण-निर्पेक्ष अर्थात् स्वयंसे होनेवाले हैं। कारण कि क्रिया और पदार्थ अपने और अपने लिये नहीं हैं, प्रत्युत दूसरोंके और दूसरोंकी सेवाके लिये हैं; मैं शरीर नहीं हूँ और शरीर मेरा नहीं है, मैं भगवान्का हूँ और भगवान् मेरे हैं—इस प्रकार विवेकपूर्वक क्रिया गया विचार अथवा मान्यता करण-सापेक्ष (अभ्यास) नहीं है; क्योंकि इसमें जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद है। अतः कर्मयोगमें स्वयं ही जड़ताका

  • जबतक जड़ताका सम्बन्ध रहता है, तबतक दो अवस्थाएँ रहती हैं; क्योंकि परिवर्तनशील होनेसे जड़ प्रकृति कभी एकरूप नहीं रहती। अतः समाधि और व्युत्थान—ये दोनों अवस्थाएँ जड़ताके सम्बन्धसे ही होती हैं। जड़तासे सम्बन्ध-विच्छेद होनेपर ‘सहजावस्था’ होती है, जिसे सन्तोने ‘सहज समाधि’ कहा है। इससे फिर कभी व्युत्थान नहीं होता।

[ प ]

त्याग करता है, ज्ञानयोगमें स्वयं ही स्वयंको जानता है और भक्तियोगमें स्वयं ही भगवान्के शरण होता है।

गीताकी इस 'साधक-संजीवनी' टीकामें भी साधनकी

टीकाके सम्बन्धमें

छोटी अवस्थामें ही मेरी गीतामें विशेष रुचि रही है। गीताका गम्भीरतापूर्वक मनन-विचार करनेसे तथा अनेक सन्त-महापुरुषोंके संग और वचनोंसे मुझे गीताके विषयको समझनेमें बड़ी सहायता मिली। गीतामें महान् संतोष देनेवाले अनन्त विचित्र-विचित्र भाव भरे पड़े हैं। उन भावोंको पूरी तरह समझनेकी और उनको व्यक्त करनेकी मेरेमें सामर्थ्य नहीं है। परन्तु जब कुछ गीताप्रेमी सज्जनोंने विशेष आग्रह किया, हठ किया, तब गीताके मार्मिक भावोंका अपनेको बोध हो जाय तथा और कोई मनन करे तो उसको भी इनका बोध हो जाय—इस दृष्टिसे गीताकी व्याख्या लिखवानेमें प्रवृत्ति हुई।

सबसे पहले एक बारहवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको संवत् २०३०में 'गीताका भक्तियोग' नामसे प्रकाशित किया गया। इसके कुछ वर्षोंके बाद तेरहवें और चौदहवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी, जिसको संवत् २०३५ में 'गीताका ज्ञानयोग' नामसे प्रकाशित किया गया। इसको लिखवानेके बाद ऐसा विचार हुआ कि कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग—ये तीन योग हैं, अतः इन तीनों ही योगोंपर तीन पुस्तकें तैयार हो जायें तो ठीक रहेगा। इस दृष्टिसे पहले बारहवें अध्यायकी व्याख्याका संशोधन-परिवर्धन किया गया और उसके साथ पंद्रहवें अध्यायकी व्याख्याको भी सम्मिलित करके संवत् २०३९ में 'गीताका भक्तियोग' (द्वितीय संस्करण) नामसे प्रकाशित किया गया। फिर तीसरे, चौथे और पाँचवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको 'गीताका कर्मयोग' नामसे दो खण्डोंमें प्रकाशित किया गया। इसका प्रकाशन विलम्बसे संवत् २०४० में हुआ।

उपर्युक्त 'गीताका भक्तियोग', 'गीताका ज्ञानयोग' और 'गीताका कर्मयोग'—इन तीनों पुस्तकोंमें लिखनेकी शैली कुछ और रही अर्थात् पहले सम्बन्ध, फिर श्लोक, फिर भावार्थ, फिर अन्वय और फिर पद-व्याख्या—इस शैलीसे लिखा गया। परन्तु इन तीनों पुस्तकोंके बाद लिखनेकी शैली बदल दी गयी अर्थात् पहले सम्बन्ध, फिर श्लोक और फिर व्याख्या—इस शैलीसे लिखा गया। इसमें दूसरोंकी प्रेरणा भी रही। शैली बदलनेमें भाव यह रहा कि पाठ कुछ कम हो जाय और जल्दी लिखा जाय, जिससे पाठकोंको

करण-निरपेक्ष-शैलीको ही मुख्यता दी गयी है; क्योंकि साधकोंका शीघ्रतासे और सुगमतापूर्वक कल्याण कैसे हो—इस बातको सामने रखते हुए ही यह टीका लिखी गयी है।

पढ़नेमें अधिक समय न लगे और पुस्तक भी जल्दी तैयार होकर साधकोंके हाथ पहुँच जाय। इसी शैलीसे पहले सोलहवें और सत्रहवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको संवत् २०३९ में 'गीताकी सम्पत्ति और श्रद्धा' नामसे प्रकाशित किया गया। इसके बाद अठारहवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको संवत् २०३९ में 'गीताका सार' नामसे प्रकाशित किया गया।

जब सोलहवें, सत्रहवें और अठारहवें अध्यायकी व्याख्या छप गयी, तब किसोने कहा कि अगर श्लोकोंके अर्थ भी दे दिये जायें तो ठीक रहेगा; क्योंकि पहले पाठक श्लोकका अर्थ समझ लेगा, तो फिर व्याख्या समझनेमें सुविधा रहेगी। अतः 'गीताकी सम्पत्ति और श्रद्धा' के दूसरे संस्करण (संवत् २०४०)—में श्लोकोंके अर्थ भी दे दिये गये। श्लोकोंके अर्थ देनेके साथ-साथ पदोंकी व्याख्या करनेका क्रम भी कुछ बदल गया।

इसके बाद दसवें और ग्यारहवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको 'गीताकी विभूति और विश्वरूप-दर्शन' नामसे प्रकाशित किया गया। फिर सातवें, आठवें और नवें अध्यायकी व्याख्या लिखवायी, जिसको 'गीताकी राजविद्या' नामसे प्रकाशित किया गया। इसके बाद छठे अध्यायकी व्याख्या लिखवायी, जो 'गीताका ध्यानयोग' नामसे प्रकाशित की गयी। अन्तमें पहले और दूसरे अध्यायकी व्याख्या लिखवायी। इसको 'गीताका आरम्भ' नामसे प्रकाशित किया गया। ये चारों पुस्तकें संवत् २०४९ में प्रकाशित हुई।

इस प्रकार भगवत्कृपासे पूरी गीताकी टीका अलग-अलग कुल दस खण्डोंमें गीताप्रेससे प्रकाशित हुई। इनको प्रकाशित करनेके कार्यमें कागज आदिकी कई कठिनाइयाँ आती रहीं, फिर भी सत्संगी भाइयोंके उद्योगसे इनको प्रकाशित करनेका कार्य चलता रहा। लोगोंने भी इन पुस्तकोंको उत्साह एवं प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार किया, जिससे कई पुस्तकोंके दो-दो, तीन-तीन संस्करण भी निकल गये।

इस टीकाको एक जगह बैठकर नहीं लिखवाया गया है और इसको पहले अध्यायसे लेकर अठारहवें अध्यायतक क्रमसे भी नहीं लिखवाया गया है। इसलिये इसमें पूर्वापरकी दृष्टिसे कई विरोध आ सकते हैं। परन्तु इससे साधकोंको कहीं

[ फ ]

भी बाधा नहीं लगेगी। कहीं-कहीं सिद्धान्तोंके विवेचनमें भी फरक पड़ा है; परन्तु कर्मयोग, ज्ञानयोग और भक्तियोग—ये तीनों स्वतन्त्रतापूर्वक परमात्मतत्त्वकी प्राप्ति करानेवाले हैं—इसमें कोई फरक नहीं पड़ा है। टीका लिखवाते समय ‘साधकोंको शीघ्र लाभ कैसे हो’—ऐसा भाव रहा है। इस कारण टीकाकी भाषा, शैली आदिमें परिवर्तन होता रहा है।

इस टीकामें बहुत-से श्लोकोंका विवेचन दूसरी टीकाओंके विपरीत पड़ता है। परन्तु इसका तात्पर्य दूसरी टीकाओंको गलत बतानेमें किंचिन्मात्र भी नहीं है, प्रत्युत मेरेको जैसा निर्विवादरूपसे उचित, प्रकरण-संगत, युक्ति-युक्त, संतोषजनक और प्रिय मालूम दिया, वैसा ही विवेचन मैंने किया है। मेरा किसीके खण्डनका और किसीके मण्डनका भाव बिलकुल नहीं रहा है।

श्रीमद्भगवद्गीताका अर्थ बहुत ही गम्भीर है। इसका पठन-पाठन, मनन-चिन्तन और विचार करनेसे बड़े ही विचित्र और नये-नये भाव स्फुरित होते रहते हैं, जिससे मन-बुद्धि चकित होकर तृप्त हो जाते हैं। टीका लिखवाते समय जब इन भावोंको लिखवानेका विचार होता, तब एक ऐसी विचित्र बाढ़ आ जाती कि कौन-कौन-से भाव लिखवाऊँ और कैसे लिखवाऊँ—इस विषयमें अपनेको बिलकुल ही अयोग्य पाता। फिर भी मेरे जो साथी हैं, आदरणीय मित्र हैं, उनके आग्रहसे कुछ लिखवा देता। वे उन भावोंको लिख लेते और संशोधित करके उनको पुस्तकरूपसे प्रकाशित करवा देते। फिर कभी उन पुस्तकोंको देखनेका काम पड़ता तो उनमें कई जगह कर्मियाँ मालूम देतीं और ऐसा मालूम देता कि पूरी बातें नहीं आयीं हैं, बहुत-सी बातें छूट गयीं हैं! इसलिये उनमें बार-बार संशोधन-परिवर्धन किया जाता रहा। अतः पाठकोंसे प्रार्थना है कि वे पहले लिखे गये विषयकी अपेक्षा बादमें लिखे गये विषयको ही महत्त्व दें और उसीको स्वीकार करें।

पूरी गीताकी टीकाके अलग-अलग कई खण्ड रहनेसे

उनके पुनर्मूद्रणमें और उन सबके एक साथ प्राप्त होनेमें कठिनाई रहती है—ऐसा सोचकर अब पूरी गीताकी टीकाको एक जिल्दमें प्रस्तुत ग्रन्थके रूपमें प्रकाशित किया गया है। ऐसा करनेसे पहले पूर्व-प्रकाशित सम्पूर्ण टीकाको एक बार पुनः देखा है और उसमें आवश्यक संशोधन, परिवर्तन और परिवर्धन भी किया है। तेरहवें और चौदहवें अध्यायकी व्याख्या भी दुबारा लिखवायी गयी है। भाषा और शैलीको भी लगभग एक समान बनानेकी चेष्टा की गयी है। कई बातोंको अनावश्यक समझकर हटा दिया है, कई नयी बातें जोड़ दी हैं और कई बातोंको एक स्थानसे हटाकर दूसरे यथोचित स्थानपर दे दिया है। जिन बातोंकी ज्यादा पुनरुक्तियाँ हुई हैं, उनको यथासम्भव हटा दिया है, पर सर्वथा नहीं। विशेष ध्यान देनेयोग्य बातोंकी पुनरुक्तियोंको साधकोंके लिये उपयोगी समझकर नहीं हटाया है। इस कार्यमें बहुत-सी भूलें भी हो सकती हैं, जिसके लिये मेरी पाठकोंसे करबद्ध क्षमा-याचना है। साथ ही पाठकोंसे यह प्रार्थना है कि उनको जो भूलें दिखायी दें, उनको वे सूचित करनेकी कृपा करें। इससे आगेके संस्करणमें उनका सुधार करनेमें सुविधा रहेगी।

गीतासे सम्बन्धित कई नये-नये विषयोंका, खोजपूर्ण निबन्धोंका एक संग्रह अलगसे तैयार किया गया है, जिसको ‘गीता-दर्पण’ नामसे प्रकाशित किया गया है।

गीताका मनन-विचार करनेसे और गीताकी टीका लिखवानेसे मुझे बहुत आध्यात्मिक लाभ हुआ है और गीताके विषयका बहुत स्पष्ट बोध भी हुआ है। दूसरे भाई-बहन भी यदि इसका मनन करेंगे, तो उनको भी आध्यात्मिक लाभ अवश्य होगा—ऐसी मेरी व्यक्तिगत धारणा है। गीताका मनन-विचार करनेसे लाभ होता है—इसमें मुझे कभी किंचिन्मात्र भी सन्देह नहीं है।

कृष्णानुग्रहदायिका सकरुणा गीता समाराधिता

कर्मज्ञानविरागभक्तिरसिका मर्मार्थसंदर्शिका।

सोल्कण्ठ किल साधकैरनुदिनं पेपीयमाना सदा

कल्याणं परदेवतेव दिशती संजीवनी वर्धताम्॥*

विनीत—

स्वामी रामसुखदास

  • कर्म, ज्ञान, वैराग्य और भक्तिके रससे परिपूर्ण इस करुणामयी गीताकी भलीभाँति उपासना की जाय (मनन किया जाय, अर्थको गहराईसे समझा जाय) तो यह भगवान् श्रीकृष्णकी कृपा प्रदान करनेवाली है। साधकोंके द्वारा उल्कण्ठापूर्वक सदा बार-बार पान की जानेवाली, गीताके पदोंका मार्मिक अर्थ दिखानेवाली और इष्टदेवके समान कल्याण प्रदान करनेवाली यह ‘साधक-संजीवनी’ निरन्तर वृद्धिको प्राप्त हो।

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

श्रीमद्भगवद्गीता

(साधक-संजीवनी हिन्दी-टीकासहित)

गजाननं भूतगणादिसेवितं कपिस्थजम्बूलकचारुभक्षणम्। उमासुतं शोकविनाशकारकं नमामि विघ्नेश्वरपादपङ्कजम्।१ ध्यानाभ्यासवशीकृतेन मनसा तन्निर्गुणं निष्क्रियं ज्योतिः किंचन योगिनो यदि परं पश्यन्ति पश्यन्तु ते। अस्माकं तु तदेव लोचनचमत्काराय भूयाच्चिरं कालिन्दीपुलिनोदरे किमपि यनीलं महो धावति।२ यावनिर्ऋजनमजं पुरुषं जरन्तं संचित्तयामि निखिले जगति स्फुरन्तम्। तावद् बलात् स्फुरति हन्त हृदन्तरे मे गोपस्य कोऽपि शिशुरऋजनपुञ्जमञ्जुः।३

१-जो गजके मुखवाले हैं, भूतगण आदिके द्वारा सेवित हैं, कैथ और जामुनके फलोंका बड़े सुन्दर ढंगसे भक्षण करनेवाले हैं, शोकका विनाश करनेवाले हैं और भगवती उमाके पुत्र हैं, उन विघ्नेश्वर गणेशजीके चरणकमलोंमें मैं प्रणाम करता हूँ।

२-योगीलोग ध्यानद्वारा वशीभूत मनसे किसी निर्गुण और निष्क्रिय परम ज्योतिको देखते हैं तो देखते रहें, पर हमारे लिये तो यमुनाके तटपर जो कोई नील तेज दौड़ रहा है, वही नेत्रोंमें चिरकालतक चकाचौंध पैदा करता रहे।

३-अहो! जब मैं सम्पूर्ण जगत्में स्फुरित होनेवाले निरंजन, अजन्मा और पुरातन पुरुषका चिन्तन करता हूँ, तब मेरे हृदयमें अंजनसमूहके समान काले वर्णवाला कोई गोपशिशु बलात् स्फुरित होने लगता है।

  • श्रीमद्भगवद्गीता *

न विद्या येषां श्रीनं शरणमपीषन् च गुणाः परित्यक्ता लोकैरपि वृजिनयुक्ताः श्रुतिजडाः । शरणं यं तेऽपि प्रसृतगुणमाश्रित्य सुजना विमुक्तास्तं वन्दे यदुपतिमहं कृष्णममलम् ॥१ यस्य श्रीकरुणार्णवस्य करुणालेशेन बालो ध्रुवः स्वेष्टं प्राप्य समार्थधाम समगाद्रङ्गोऽप्यविन्दिच्छ्रयम् । याता मुक्तिमजामिलादिपतिताः शैलोऽपि पूज्योऽभवत् तं श्रीमाधवमाश्रितेष्टदमहं नित्यं शरणं भजे ॥२ वसुदेवसुतं देवं कंसचाणूरमर्दनम् । देवकीपरमानन्दं कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ॥३ नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥४

१-जिनके पास न विद्या है, न धन है, न कोई सहारा है; जिनमें न कोई गुण है, न वेद-शास्त्रोंका ज्ञान है; जिनको संसारके लोगोंने पापी समझकर त्याग दिया है, ऐसे मनुष्य भी जिन शरणागतपालक प्रभुकी शरण लेकर सन्त बन जाते और मुक्त हो जाते हैं, उन विश्वविख्यात गुणोंवाले अमलात्मा यदुनाथ भगवान् श्रीकृष्णको मैं प्रणाम करता हूँ।

२-जिन करुणासिन्धु भगवान्की करुणाके लेशमात्रसे बालक ध्रुवने अपनी इष्ट वस्तुको प्राप्त करके श्रेष्ठ पुरुषोंके लोकको प्राप्त किया, दरिद्र सुदामाने लक्ष्मीको प्राप्त किया, अजामिल आदि पापियोंने मुक्तिको प्राप्त किया और गोवर्धन पर्वत भी पूज्य बन गया, उन शरणागत भक्तोंको अभीष्ट वस्तु देनेवाले शरण्य भगवान् माधवका मैं नित्य भजन करता हूँ।

३-जो वसुदेवजीके पुत्र, दिव्यरूपधारी, कंस एवं चाणूरका नाश करनेवाले और देवकीजीके लिये परम आनन्दस्वरूप हैं, उन जगद्गुरु भगवान् श्रीकृष्णकी मैं वन्दना करता हूँ।

४-भगवान् श्रीकृष्ण और मनुष्योंमें श्रेष्ठ अर्जुनको तथा सरस्वती और वेदव्यासजीको नमस्कार करके फिर महाभारतका कथन करना चाहिये।

-----

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥

अथ प्रथमोऽध्यायः

अवतरणिका—

पाण्डवोंने बारह वर्षका वनवास और एक वर्षका अज्ञातवास समाप्त होनेपर जब प्रतिज्ञाके अनुसार अपना आधा राज्य माँगा, तब दुर्वाधनेने आधा राज्य तो क्या, तीखी सूईकी नोक-जितनी जमीन भी बिना युद्धके देनी स्वीकार नहीं की। अतः पाण्डवोंने माता कुन्तीकी आज्ञाके अनुसार युद्ध करना स्वीकार कर लिया। इस प्रकार पाण्डवों और कौरवोंका युद्ध होना निश्चित हो गया और तदनुसार दोनों ओरसे युद्धकी तैयारी होने लगी।

महर्षि वेदव्यासजीका धृतराष्ट्रपर बहुत स्नेह था। उस स्नेहके कारण उन्होंने धृतराष्ट्रके पास आकर कहा कि 'युद्ध होना और उसमें क्षत्रियोंका महान् संहार होना अवश्यम्भावी है, इसे कोई टाल नहीं सकता। यदि तुम युद्ध देखना चाहते हो तो मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि दे सकता हूँ, जिससे तुम यहीं बैठे-बैठे युद्धको अच्छी तरहसे देख सकते हो।' इसपर धृतराष्ट्रने कहा कि 'मैं जन्मभर अन्धा रहा, अब अपने कुलके संहारको मैं देखना नहीं चाहता; परन्तु युद्ध कैसे हो रहा है—यह समाचार जरूर सुनना चाहता हूँ।' तब व्यासजीने कहा कि 'मैं संजयको दिव्य दृष्टि देता हूँ, जिससे यह सम्पूर्ण युद्धको, सम्पूर्ण घटनाओंको, सैनिकोंके मनमें आयी हुई बातोंको भी जान लेगा, सुन लेगा, देख लेगा और सब बातें तुम्हें सुना भी देगा।' ऐसा कहकर व्यासजीने संजयको दिव्य दृष्टि प्रदान की।

निश्चित समयके अनुसार कुरुक्षेत्रमें युद्ध आरम्भ हुआ। दस दिनतक संजय युद्ध-स्थलमें ही रहे। जब पितामह भीष्म बाणोंके द्वारा रथसे गिरा दिये गये, तब संजयने हस्तिनापुरमें (जहाँ धृतराष्ट्र विराजमान थे) आकर धृतराष्ट्रको यह समाचार सुनाया। इस समाचारको सुनकर धृतराष्ट्रको बड़ा दुःख हुआ और वे विलाप करने लगे। फिर उन्होंने संजयसे युद्धका सारा वृत्तान्त सुनानेके लिये कहा। भीष्मपर्वके चौबीसवें अध्यायतक संजयने युद्ध-सम्बन्धी बातें धृतराष्ट्रको सुनायीं। पचीसवें अध्यायके आरम्भमें धृतराष्ट्र संजयसे पूछते हैं—

धृतराष्ट्र उवाच

धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥ १ ॥

धृतराष्ट्र बोले—३

सञ्जय=हे संजय।३युयुत्सवः=युद्धकीपाण्डवाः=पाण्डुके पुत्रोंने
धर्मक्षेत्रे=धर्मभूमिइच्छावालेएव=भी
कुरुक्षेत्रे=कुरुक्षेत्रमेंमामकाः=मेरेकिम्=क्या
समवेताः=इकट्ठे हुए=औरअकुर्वत=किया ?

१-महाभारतमें कुल अठारह पर्व हैं। उन पर्वोंके अन्तर्गत कई अवान्तर पर्व भी हैं। उनमेंसे (भीष्मपर्वके अन्तर्गत) यह 'श्रीमद्भगवद्गीतापर्व' है, जो भीष्मपर्वके तेरहवें अध्यायसे आरम्भ होकर बयालीसवें अध्यायमें समाप्त होता है।

२-वैशम्पायन और जनमेजयके संवादके अन्तर्गत 'धृतराष्ट्र-संजय-संवाद' है और धृतराष्ट्र तथा संजयके संवादके अन्तर्गत 'श्रीकृष्णार्जुन-संवाद' है।

३-संजयका जन्म गवल्पाण नामक सूतसे हुआ था। ये मुनियोंके समान ज्ञानी और धर्मात्मा थे—'सञ्जयो मुनिकल्पस्तु जज्ञे सूतो गवल्पाणात्' (महाभारत, आदि० ६३।१७)। ये धृतराष्ट्रके मन्त्री थे।

२६

  • श्रीमद्भगवद्गीता *

[ अध्याय १ ]

व्याख्या—‘धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे’—कुरुक्षेत्रमें देवताओंने यज्ञ किया था। राजा कुरुने भी यहाँ तपस्या की थी। यज्ञादि धर्ममय कार्य होनेसे तथा राजा कुरुकी तपस्याभूमि होनेसे इसको धर्मभूमि कुरुक्षेत्र कहा गया है।

यहाँ ‘धर्मक्षेत्रे’ और ‘कुरुक्षेत्रे’ पदोंमें ‘क्षेत्र’ शब्द देनेमें धृतराष्ट्रका अभिप्राय है कि यह अपनी कुरुवंशियोंकी भूमि है। यह केवल लड़ाईकी भूमि ही नहीं है, प्रत्युत तीर्थभूमि भी है, जिसमें प्राणी जीते—जी पवित्र कर्म करके अपना कल्याण कर सकते हैं। इस तरह लौकिक और पारलौकिक सब तरहका लाभ हो जाय—ऐसा विचार करके एवं श्रेष्ठ पुरुषोंकी सम्मति लेकर ही युद्धके लिये यह भूमि चुनी गयी है।

संसारमें प्रायः तीन बातोंको लेकर लड़ाई होती है—भूमि, धन और स्त्री। इन तीनोंमें भी राजाओंका आपसमें लड़ना मुख्यतः जमीनको लेकर होता है। यहाँ ‘कुरुक्षेत्रे’ पद देनेका तात्पर्य भी जमीनको लेकर लड़नेमें है। कुरुवंशमें धृतराष्ट्र और पाण्डुके पुत्र सब एक हो जाते हैं। कुरुवंशी होनेसे दोनोंका कुरुक्षेत्रमें अर्थात् राजा कुरुकी जमीनपर समान हक लगता है। इसलिये (कौरवोंद्वारा पाण्डवोंको उनकी जमीन न देनेके कारण) दोनों जमीनके लिये लड़ाई करने आये हुए हैं।

यद्यपि अपनी भूमि होनेके कारण दोनोंके लिये ‘कुरुक्षेत्रे’ पद देना युक्तिसंगत, न्यायसंगत है, तथापि हमारी सनातन वैदिक संस्कृति ऐसी विलक्षण है कि कोई भी कार्य करना होता है तो वह धर्मको सामने रखकर ही होता है। युद्ध—जैसा कार्य भी धर्मभूमि—तीर्थभूमिमें ही करते हैं, जिससे युद्धमें मरनेवालोंका उद्धार हो जाय, कल्याण हो जाय। अतः यहाँ कुरुक्षेत्रके साथ ‘धर्मक्षेत्रे’ पद आया है।

यहाँ आरम्भमें ‘धर्म’ पदसे एक और बात भी मालूम होती है। अगर आरम्भके ‘धर्म’ पदमेंसे ‘धर’ लिया जाय और अठारहवें अध्यायके अन्तिम श्लोकके ‘मम’ पदमेंसे ‘म’ लिया जाय, तो ‘धर्म’ शब्द बन जाता

है। अतः सम्पूर्ण गीता धर्मके अन्तर्गत है, अर्थात् धर्मका पालन करनेसे गीताके सिद्धान्तोंका पालन हो जाता है और गीताके सिद्धान्तोंके अनुसार कर्तव्य—कर्म करनेसे धर्मका अनुष्ठान हो जाता है।

इन ‘धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे’ पदोंसे सभी मनुष्योंको यह शिक्षा लेनी चाहिये कि कोई भी काम करना हो तो वह धर्मको सामने रखकर ही करना चाहिये। प्रत्येक कार्य सबके हितकी दृष्टिसे ही करना चाहिये, केवल अपने सुख—आरामकी दृष्टिसे नहीं; और कर्तव्य—अकर्तव्यके विषयमें शास्त्रको सामने रखना चाहिये (गीता—सोलहवें अध्यायका चौबीसवाँ श्लोक)।

‘समवेता युयुत्सवः’—राजाओंके द्वारा बार—बार सन्धिकका प्रस्ताव रखनेपर भी दुर्योधनने सन्धि करना स्वीकार नहीं किया। इतना ही नहीं, भगवान् श्रीकृष्णके कहनेपर भी मेरे पुत्र दुर्योधनने स्पष्ट कह दिया कि बिना युद्धके मैं तीखी सूर्यकी नोक—जितनी जमीन भी पाण्डवोंको नहीं दूँगा। तब मजबूर होकर पाण्डवोंने भी युद्ध करना स्वीकार किया है। इस प्रकार मेरे पुत्र और पाण्डुपुत्र—दोनों ही सेनाओंके सहित युद्धकी इच्छासे इकट्ठे हुए हैं।

दोनों सेनाओंमें युद्धकी इच्छा रहनेपर भी दुर्योधनमें युद्धकी इच्छा विशेषरूपसे थी। उसका मुख्य उद्देश्य राज्य—प्राप्तिका ही था। वह राज्य—प्राप्ति धर्मसे हो चाहे अधर्मसे, न्यायसे हो चाहे अन्यायसे, विहित रीतिसे हो चाहे निषिद्ध रीतिसे, किसी भी तरहसे हमें राज्य मिलना चाहिये—ऐसा उसका भाव था। इसलिये विशेषरूपसे दुर्योधनका पक्ष ही युयुत्सु अर्थात् युद्धकी इच्छावाला था।

पाण्डवोंमें धर्मकी मुख्यता थी। उनका ऐसा भाव था कि हम चाहे जैसा जीवन—निर्वाह कर लेंगे, पर अपने धर्ममें बाधा नहीं आने देंगे, धर्मके विरुद्ध नहीं चलेंगे। इस बातको लेकर महाराज युधिष्ठिर युद्ध नहीं करना चाहते थे। परन्तु जिस माँकी आज्ञासे युधिष्ठिरने चारों भाइयोंसहित द्रौपदीसे विवाह किया था, उस माँकी आज्ञा होनेके कारण ही महाराज युधिष्ठिरकी युद्धमें प्रवृत्ति हुई थी अर्थात् केवल माँके

१—यावद्भिर्दक्षिणया सूच्या विध्वेदग्रेण केशव। तावदध्वपरित्याभ्यं भूमेनः पाण्डवान् प्रति॥ (महाभारत, उडोगो १२७। २५) २—माता कुन्ती बड़ी सहिष्णु थी। कष्टसे बचकर सुख, आराम, राज्य आदि चाहना—यह बात उसमें नहीं थी। वहाँ एक ऐसी विलक्षण माता थी, जिसने भगवान्से विपत्तिका ही वरदान माँगा था। उसमें सुख—लोलुपता नहीं थी। परन्तु उसके मनमें दो बातोंको लेकर बड़ा दुःख था। पहली बात, राज्यके लिये कौरव—पाण्डव आपसमें लड़ते, चाहे जो करते, पर मेरी प्यारी पुत्रवधू द्रौपदीको इन दुर्योधनादि दुष्टोंने सभामें नग्न करना चाहा, अपमानित करना चाहा—ऐसी घृणित चेष्टा करना मनुष्यता नहीं है। यह बात माता कुन्तीको बहुत बुरी लगी।