साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

पञ्चमः परिच्छेदः । २६३ नाना आस्वादपदवीं गताः सन्तो रसा उच्यन्त इति, अवश्यंभावी प्रतीतिक्रमः केवलमाशुभावितयाऽसौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- व्यक्तिगर्भः" इति यदुक्तम्, तत्र प्रष्टव्यम्—किं शब्दाभिनयसमर्पित- विभावादिप्रत्ययानुमितरामादिगतरत्यादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं भवतः, उद्भावनया भावकैर्भाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा । आद्ये न विवादः । किंतु 'रामादिगतरत्यादिज्ञानं रससंज्ञया नोच्यतेऽस्माभिः' इत्येव विशेषः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । तथोक्तं तेनैव—'यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसंचारिणा- मभिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः' इति सुग्रहैव व्याप्तिः पक्षधर्मता च । आस्वादपदवीम्—त एवेति । विभावाद्य एवेत्यर्थः । आस्वादपदवीं प्रत्यक्षवि- षयताम् । तथा च पयो दध्यान्ययोगेन दधित्वं प्राप्नुवद्यथा कारणमुच्यते तथा विभावादयोऽप्यन्योन्यसंसर्गादियोगेन रसादिरूपतां प्राप्नुवन्तो रसादेः कारण- मुच्यन्त इति भावः । नन्वेतादृशकार्यकारणभावस्वीकारे रसादेरसंलक्ष्यक्रम- व्यत्वं व्यसङ्गतमत आह—अवश्यंभावीति । तासां विभावादिप्रतीतिव्या- प्तिपक्षधर्मता महरणमधुलेखास्वादनरूपाणां प्रतीतीनां क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- भावितया शैघ्रयसंबन्धात् । असौ क्रमः । तथा चासा शतपत्रव्यतिभेदेवत्क्र- मस्यात्त्वेऽपि सूक्ष्मत्वात्तया स न लक्ष्यत इति भावः । ननु भवत्सिद्धनधिकं कल्प- न्तत आह—यत इति । अयमीदृशः, अद्यापि रसादेर्व्यङ्ग्यत्वस्वीकारेऽपि, अभिव्यक्तिर्व्यञ्जनजन्यबोधः । यथा भवतां प्रथमं विभावाद्युपस्थितिः, ततो रत्यादिस्मृतिः, ततः साधारण्याभिमानः, ततो रसानुभूतिः, इति क्रमसत्त्वेऽ- प्याशुभावितया रसादेरसंलक्ष्यक्रमसमुपलक्ष्ये तथास्माकमपीति भावः । शब्दाभि- नयेति । शब्दव्यञ्जकवाच्यद्वयानभिप्रायेण । समर्पितेति । जनितेत्यर्थः । भव- तस्त्व । तद्भावनया विभावादिवोधेन । भावकैः सामाजिकैः । भाव्यमान आस्वाद्यमानः सन् आत्मना प्रकाशो यस्य स । 'रसत्वेनाभिमतः' इति द्वित- यकल्पेनान्वयः । असिद्धो नानुमिति विषयः । श्रोत्रियचरणलीन चञ्चादीनां विभा- बादिसद्भावसत्त्वेऽपि स्वप्रकाशानन्दानुत्पत्तिदर्शनादयं हेतुर्व्यभिचारीति व्याप्तिग्र- १. व्याप्तिरिति । यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र वह्निरिति साहचर्यनियमः । साध्यसाध- नयोर्व्याप्तिरित्यर्थः ॥ २. पक्षेति । व्याप्तस्य (धूमस्य) पर्व्वतनिष्ठवृत्तित्वम् ॥

• 'व्यङ्ग्यक्रियः' क. 'अभिव्यक्तिज्ञः' घ. २. 'इमं-' इत्यादि 'अभ्यनुज्ञेयं' इत्यन्तः पाठः इतःपूर्व्वं द्विषु पुस्तकेषु दृश्यते । ३ 'बोधः' इत्यादिः पाठो मुद्रिते.

२६६ साहित्यदर्पणे

इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि— अनु नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिङ्गलिङ्गिनो ज्ञह ततश्च वाच्यादसम्बद्धोऽर्थेनावन्न प्रतीयते । अन्यथातिप्रसङ्ग इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धोऽस्त्येव । ततश्च बोधको लिङ्गम्, बोध्यश्च लिङ्गी, बोधकस्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धे अपि सामर्थ्यादवसेये । तस्मादन १ च्यार्थालिङ्गरूपालिङ्गिनो व्यङ्ग्यार्थस्यावगमनदनुमान एव पर्यवस्य इति । तन्न । तथा ह्यत्र "भम धम्मिअ-" इत्यादौ गृहे श्वानिनिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति' ,

चन्द्रबुद्ध्या रात्रिज्ञानेन विघटनम्, पिहिते सति चन्द्रानुपलब्ध्या राज्यभावज्ञा तयोर्घटनम् । तयोर्भ्रान्त्या मुहुर्वियोगसंयोगदर्शनेन कौतुकमिति भाव । ' कावदने चन्द्रतारोपेण रूपकालंकार । अनुमेया एव, न तु व्यङ्ग्या ।^२ मानत्वमुपपादयति—तथाहीति । सन्दिग्धसाध्यक, सिषाधयिषाविरहस सिद्ध्यभाववान् वा पक्ष । निश्चितसाध्यवान् सपक्ष । साध्याभाववान् विप तद्व्यावृत्तत्वं तदवृत्तित्वम् । इय व्याप्ति लिङ्गात्मभावनात् । लिङ्गि साध्यम् ।^३ तावद्यङ्ग्य प्रतीयत इति वाच्यार्थस्य लिङ्गत्वमभिप्रेत्य तत्र असम्बन्धाद्भावमुप दयति—ततश्चेति । अन्यथा असम्बद्धप्रतीतिस्वीकारेऽतिप्रसङ्ग स्यात् । ' धम्मिअ-' इत्यादौ भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि बोध स्यात् । बन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यरूप सम्बन्ध, स एव व्यापकताघटक इति नात्र ततश्च सम्बन्धस्यावश्य सत्त्वाच्च क्षपक्षसत्त्वादिज्ञानस्यैवोपयोगित्वात् । तदुपपादयति पक्षसत्त्वमिति । निबद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्बन्धबलात् । सेये प्रज्ञेतव्ये । महावाक्यार्थ निरूपयति—तस्मादिति । दूषयति—तन्नेति गृहे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुक्कुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विधि 'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानगृहसमीप-

1. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीरं नीरभ्रमणायोग्य सिंहवत्त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥
2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतौ पर्वत ॥
3. सपक्ष इति । यथा तस्मिन्नेव हेतौ महानसम् ॥
4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतौ जलाशयः ॥ १ 'वाच्यादसम्बद्धो व्यङ्ग्यार्थो न प्रतीयते । तथात्वेऽतिप्रसङ्गात् । ततश्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोर्नाना बन्धेन भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मनिष्ठत्वेन त्रिरूपालिङ्गाल्लिङ्गिनो ज्ञानमनुमान यत्तदग्रे पर्यवस्य- ग २. 'अनुमेय' क. ३ 'ततः' इति नास्ति ग-पुस्तके

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (blank) है।

षष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, र्धनहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साहश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य मुग्धे समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते ।

तादात्म्यजनितभ्रमात् । 'दुःश्रुत्सन्न' इति पाठे मादृशपादशुश्रूषणस्य अमनिपदसेवेत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अचिरेणात् । अन्यार्थे अर्थान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अयमभिलषितेन दात्वा लभ्यो देति न विशेषकृपणम् । अतः एवार्थान्त- स्थाने आत्मनः प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यप्रतिपादनम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यं श्लाघ्या तद्वर्णनम् । दूतो यद्यपि छालेन भगवद्रूपं रूपं धृत्वा पाण्ड- वानामपि दातरस्मिन्वह्नेऽग्निनाऽप्यङ्गिभिर्हन्ते भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन्तु । भङ्ग्यन्तरेण गूढार्थेनैव ॥ रतिकेलि इत्यपि न० । यथा मुग्धे जैपिति पाठः । समालम्भादङ्गरागात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियायै दातव्यस्य प्रियचुम्बनं दर्शयित्वा नाटकेन स्वस्य प्रियचुम्बनमभिप्राय- मुक्तिः ॥ विशेपेति । रसातपत्रादिपदार्थेषु विशेषे तस्य प्रयोजने चेदित्यर्थः । १ '...' २ '...' ३ '...'

३४२ साहित्यदर्पणे

यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा ॥' दूपणोद्घोषणायं तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव—कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभापितवशात्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्सि किं त्वं यथा। जातोऽहं १स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्यस्त्रेण नाख्रेण यत् ॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९०। यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारथिए दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुक्तैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यर्मनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ॥

अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम् । कथमन्थेति । भ वक्तव्यम् । इति शेष ॥ स द्रोण । सिन्धुराजं जयद्रथम् । एवं पुत्राभिपे मित्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरोक्त्या द्रो पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दूपणोद्धोपणायामिति कृतायामिति शेष अभ्यर्थनापरैः सबिनयै ॥ अज्जा इति । 'आर्या , अपि नाम सारथिना दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति' । इति संस्कृतम् ॥ लोकसिद्धैः लोकख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभि प्रसिद्धार्थ पुरूरनम परिचय ॥ अनुरूपस्य सदृशस्य सम्

1. स्तुतिवंशेति । स्तुतिवशयो कीर्तन विद्मन्ति ये तेषा सारथीना सूतानन्द 2 अस्नेणेति । अस्नेण नयनाम्बुना ॥ १ 'अभिभूतान' क-ग-घ. २ 'नवेन' घ

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् धनहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जराति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकलं किंचिदेष मन्मथमन्थरः । पश्य सुभ्रु समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेषार्थोहि विस्तारोऽनुक्तसिद्धिर्दुदीर्यते । दृष्टजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे साह्लादमनुभूतस्य अनर्थापदस्त्वेत्यर्थः ॥ संक्षेपात् अविशेषात् । अन्यार्थे वर्ण्यान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राप्यविलिखेनेन आत्मा अन्यो वेति न विशेषस्तन्नम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने अन्यस्य प्रयोगः ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतात्पर्यकम् ॥ गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुल्यश्लाघ्यता तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य छलेन वधाह्रद्युक्ता तथा बला- न्वतपि बालस्यैकान्तेऽस्मिन्मर्मभेदुनिर्दन्ते भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन्तरेण सादृश्यप्रकारिणा ॥ रतिकेलिं वदन्ती स । गङ्गा रवै नेतिञ्जलं पश्य न । समालम्भादङ्गरुचिस्पृष्टम् । कादम्बः कलहंसः । अद्य प्रियार्थे कदम्बस्य प्रियाचुम्बनं वर्णयता नायकेन स्वस्य प्रियाचुम्बननिद्राजः सूचितः ॥ विशेषेति । स्वसत्त्वप्रसिद्धपदार्थं विशेषं तस्य प्रयोजनं निर्दिशन् । १. 'अन्विष्येद्' क० २ 'सम्बन्धः' घ ३ 'विशेषार्थेऽप्यनुक्ते' इत्येवं दृश्यते.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (यह पृष्ठ पूर्णतः रिक्त है)।

षष्ठः परिच्छेदः । ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् . धार्तराष्ट्रहतक-' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेल्वानि सुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि ( २१० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्साङ्ख्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्याभिप्रायस्योक्तिर्भङ्गनतरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त/अस्पष्ट है)।

... यथा वेण्याम्—दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः—दुरात्मन्, वनेहतक—' इत्यादि । संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्—'राजा—प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मानं निर्दिश्य । ) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव— 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यार्थि—' इत्यादि ( ११० पृ. ) । स लेशो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्याम्—'राजा— हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवास्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायोक्तिर्भङ्ग्यन्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा— 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर. । पश्य लुञ्च समालम्भात्कादम्बश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोऽहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । तादृशजनितभ्रमात् । 'अनुभूतस्य' इति पाठे सादृश्यादनुभूतस्य भ्रमानिवर्त्तकस्येत्यर्थः ॥ संक्षेपात् सविशेषात् । अन्यार्थे वर्णान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्राप्यमिलनेन आत्मा अन्यो वेति न विशेषोपपन्नम् । अत एवार्थान्तर- स्थाने आत्मन प्रयोग ॥ सादृश्यपुरःसरं सादृश्यतापर्यन्तम् । गाङ्गेये भीष्मे । सैवेति तत्तुत्यभावतया तात्पर्यम् । यथा वृद्धस्य हतेन पाण्डववृद्धा हता अन्य- स्यापि यादृशंस्थानविभक्तिभेदंयुक्तनिमित्तेन भविष्यतीति भावः ॥ उक्तिर्भ- ङ्ग्यन् । भङ्ग्यन्तरेण प्रकारान्तरेण ॥ रतिकेलि दम्पतिति । अज्ञा स्त्री- ...केलिलक्षकम् । समालम्भादाच्छादितत्वात् । कादम्बः हंसः । अत्र प्रियार्थ लम्पटस्य प्रियसन्दर्भं वर्णयता नृपेण तस्य प्रियचुम्बनप्रिया- सूचित् । विशेपेति । रूपलावण्यादिव्यञ्जनं विशेषः तस्मै प्रयोजनं विशेषः । १. 'शिखिनिम्' पाठः २. 'मन्मथमन्मथः' पाठः ३. 'सौगन्धिकान्ना' द्वापातः.

३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्—द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छतीति यन्नं कर्णं प्रति 'राजा—साधु अङ्गराज, साधु। कथमन्धथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथ्यो वध्यमानं किरीटिना। सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्धथा॥' दूषणोद्धोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत्। यथा तत्रैव—कर्णं प्रति 'अश्वत्थामा— निर्वीर्यं गुरुशापभाषितवशात्किं मे तवेवायुधं सप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा। जातोऽहं स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रीय प्रतिकरोम्यस्रेण नास्रेण यत्॥' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छाऽर्थान्वेषणं मता॥ १९०॥ यथा तत्रैव—'सुन्दरकः—अज्जा, अवि णाम सारसिद्ध दिट्ठो तुम्हेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति।' सिद्धिर्लोकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम्। यथा विक्रमोर्वश्याम्—'राजा— सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ। स्वयं कृत पतिर्द्वाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः॥' सारूप्यमनुरूपस्य मारूप्यात्क्षोभवर्धनम्॥ १९१॥ अर्थापत्तिरिति॥ अङ्गराज इति कर्णसंबोधनम्। कथमन्धथेति। मया वक्तव्यम्। इति शेषः॥ स द्रोणः। सिन्धुराजं जयद्रथम्। एवं पुत्राभि- प्रायः। अन्यथा प्रकारान्तरेण। अत्र सिन्धुराजोपेक्षारूपार्थान्तरेण द्रोणस्य पुत्राभिषेकाभिप्रायः प्रतीयते॥ दूषणोद्धोषणायामिति कृतावानिति मे अभ्यर्थनापरैः सविनयैः॥ अज्जा इति। 'आर्याः, अपि नाम सारसिद्धौ दृष्टो युष्माभिर्महाराजो दुर्योधनो न वेति'। इति संस्कृतम्॥ लोकसिद्धैः लोकख्यातनस्तुभिः। अर्थसाधनं पदार्थपरिचयः॥ सूर्याचन्द्रमसाविति अत्र सूर्यादिभिः प्रसिद्धार्थः पुरुूरवसः परिचयः॥ अनुरूपस्य सदृशस्य

1. स्तुतिवंशेति। स्तुतिप्रशंसा कीर्तनं विदन्ति ये तेषां सारथीनां कुले
2. अस्रेणेति। अस्रेण नयनजलेन॥ १ 'पतिर्वृतः' इत्यन्यत्र. २ 'अर्थेन च'

प्रतिज्ञाव्यवसायकः । यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः— अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य व. ॥' विसर्पो यत्समालब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ॥ यथा वेण्याम्— 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्—' इत्यादि ( ३१२ पृ. ) । कार्यदर्शनमुल्लेखः— यथा शाकुन्तले—राजानं प्रति 'तापसौ—समिदाहरणाय प्रस्थि- तावाम् । इह चासद्गुरो साधिदैवत इव शकुन्तलानुगतितीर्था- श्रमो दृश्यते । ने चेदन्य (था) कार्यातिपात, प्रविश्य गृह्यतामतिथि- कारः' इति । उत्तोजनमितीष्यते । स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् ॥ २०५ ॥ यथा— 'इन्द्रजिच्छन्दीयोऽसि नासि वह्निदन्ति । पिण्डिकवत्साऽऽस्वादेन भुञ्जीत ... ॥'

३५० साहित्यदर्पणे यथा— 'प्राणप्रयाणदुःखार्त्त उक्तवानस्म्यनक्षरम् । तन्क्षमस्व विभो, किं न सुग्रीवन्ते समर्पितः ॥' अवधीरितकर्त्तव्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये—'लक्ष्मणः—आर्य, समुद्राम्यर्थनप्र- वृत्तोऽसि । तत्किमेतत् ।' प्रवर्त्तनं तु कार्यस्य यत्स्यात्साधुप्रवर्त्तनम् । यथा वेण्याम्—'राजा—कञ्चुकिन्, देवस्य देवकीनन्दन- मानादृत्तस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्त्तन्तां तत्रोचिता- रम्भाः ।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर्— यथा तत्रैव— 'देशे. सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिताः' इत्यादि । युक्तिरर्थावधारणम् ॥ २११ ॥ यथा तत्रैव— 'यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- र्भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरणमवश्यमेव जन्तो- र्किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुध्वम् ॥' ॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अवज्ञातस्य प्रयोजनस्य अवधारणं कर्तव्यत्वनिश्चयः ॥ इतः समरात् । अन सम्---

1. देशे इति । पाठनस्तु—'अत्रादेव तथाविधः परिभवन्नातान्च केनापहः । दृप्त- बाहिनशस्त्ररस्तरगुरुश्यामानि मान्चन्ति मे यद्वामेण इत तदैव हरते क्रौ--- क्रोधन. ॥' इति ॥ १. 'उपचिता च

षष्ठः परिच्छेदः । ३५१ प्रहर्षः प्रेमदाधिक्यम्— यथा शाकुन्तले—‘राजा—तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं -मभिनन्दामि ।’ शिक्षा स्यादुपदेशनम् । यथा तत्रैव—‘सहि, ण जुत्तं अस्समवासिणो जणस्स अकिदस- क्कारं अदिधिविसेसं उज्झिअ सच्छन्ददो गमनम् ।’ एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डुलिकाप्रवाहेण । एषु च केषांचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- विशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयत्नतः कर्तव्यत्वाद्विशेषोक्तिः । एतानि च— ‘पञ्चसंधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् । षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतमलंकारोपशोभितम् ॥ महारसं महाभोगमुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ॥ कर्तव्य एवेत्यर्थावधारणम् ॥ सहि इति । ‘सखि, न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्या- कृतसत्कारमतिथिविशेषमुज्झित्वा स्वच्छन्दतो गमनम्’ इति संस्कृतम् । अत्र शकु- न्तलां प्रति तस्या उपदेशोक्तिरियम् ॥ ननु भूषणादीनि यानि लक्षणान्युक्तानि तानि नाट्यभूषणहेतुरुपसामान्यधर्मयोगेन नाट्यालंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तदेषां भिन्नेनोपादानमनतिप्रयोजनमित्यभिप्रायेणाह—एषां चेति । गड्डुलि- काप्रवाहेण गतानुगतिकन्यायेन । ननु भूषणस्य दयादय गुणेऽलंकारे च, शोभाया रूपे विशेषणरूपविशेषोत्पत्त्यारे, एवमन्येषादिनाट्यालंकाराणामपीरा- दलंकारेषु, एवं दृष्ट्यादीनां दृष्ट्यादिरूपेषु चान्तर्भावे सिद्धे पुनरुपादानमन्वर्थक- मित्यत आह—एषु चेति । लक्षणनाट्यलङ्कारेष्वित्यर्थः । एतानि लक्षणानि ‘नाटकेऽवश्यं कर्तव्यानि’ इत्यनेनान्वयः । भोगो भावविशेषानुभावो वा । रचनाया उदात्तत्वं विलासादियुक्तत्वम् । महापुरुषस्य धीरोदात्तनायकस्य सत्कारो

1. प्रमदेति । प्रमदन अन्यस्य सादृश्यं न सम्भाव्यते ॥ १ ‘युतम्’ इति क्वचित् पाठः । २ ‘महाभाग्यम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः । ३. ‘यत्नतः’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः । ४. ‘संस्कारम्’ इति नाट्यशास्त्रस्य पाठः ।

The provided image is completely blank (empty/white) and does not contain any text. Please provide an image with visible text to transcribe.

षष्ठः परिच्छेदः । ३५३ अथ वीथी— वीथ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभाषितैरुक्तैश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ॥ २५३ ॥ सूचयेद् भूरि शृङ्गारं किंचिदन्यान् रसान् प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः ॥ २५४ ॥ कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारबहुलत्वाच्चास्याः कैशिकीवृत्तिबहुलत्वम् । अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्घात्य(त)कावलगिते प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ॥ २५५ ॥ वाक्केल्यधिबले गण्डमवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृद्(मार्द)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोद्घात्य(त)कावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते । मिथो वाक्यमसद्भूतं प्रपञ्चो हास्यकृन्मतः । यथा विक्रमोर्वश्याम्—पत्थिसविद्वप्पच्चेटोरन्योन्यवचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्थयोजनं श्रुतिसाम्यतः ॥ २५७ ॥ यथा तत्रैव—'राजा— सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टा सर्वाङ्गसुन्दरी । रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन्मया विरहिता त्वया ॥ (नेपथ्ये तदेव प्रतिध्वन्यते ।) राजा—कथं दृष्टेत्याह ।' लक्षणं दर्शयति । इयं च रूपकप्रभेदान्तर्गता वीथ्याख्यानमिति । त्रयोदशा- ङ्गिका । एक एवेति शेषः । दृश्यकाव्यप्रपञ्चत्वाद् अभिनेयः । अर्थप्रकृतयः बीजादयः पञ्च । आसां चतस्रः पताकावर्जमित्यर्थ इति । पताकावर्जम् । अङ्गानि विशदयन्नाह । तानीति सूत्रोक्तोद्घात्यकादीनि । त्रिगतम्— त्रिगतमिति । 'श्रुतिसाम्यतः शब्दसाम्याद् ध्वनिसादृश्याच्चेत्यर्थः । द्वयोरर्थयोः प्रयोगात् । राजा पृच्छति । 'त्वया दृष्टेति पृष्टे 'दृष्टेति' पुनः प्रयुङ्क्ते इति भावः । १. दृष्टेति । अत्र च सर्वक्षितिभृतां नाथ दृष्टेति वने पर्वतेन प्रतिध्वनि- रूपतया पुनः स एव श्लोकः पठितः । तेनात्र 'मया दृष्टेति' वदता प्रयोगात् त्रैविध्यं ज्ञेयम् ।

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । ‘नटादित्रितयविषयमेवेद’ दिति कश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणीद्द्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाद्धास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— ‘भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्— 'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्ष्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च ‘अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । ‘तया विरहिता नया स्या' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह-नटादीति । आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह-प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणीद्द्दीपनं जतुगृहदाहकः । अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या उत्तरीयस्योपरिवस्त्रस्य व्यपने पटुः । प्रां भवान् । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह-वाक्केलिरिति । द्वे वा त्रीणि वा प्रत्युक्तयस्तथा । गतागतप्रत्यागतानामित्यर्थस्य प्रत्ययनात् । अनेकेषां प्रश्नाना- मेकमुत्तरमिति वाक्केलिनिरुक्तिरित्यन्ये ॥ अधिमलमाह-अन्योन्येति । पर-

1. प्रतिरिति पाठान्तरम् ॥ 2. 'कथयत द्रष्टुं तमायातावेव' इति वेणीसं० पाठः
2. 'द्वित्रिभिः पदैरुक्तिः' इति पाठान्तरम् ॥

The provided image is completely blank (solid white) and contains no text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेके' इति केचित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥' अन्ये त्वाहुश्छलं किञ्चित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकुरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः । अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । 'तया विरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति । आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियसूर्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृहदाहकः अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या केशोत्तरीययोराकर्षरो पटुः । नौ भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे वा तिस्रो प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समाप्तप्रश्नानामन्तरत्वादन उपलक्ष्याभावः । इत्येकमुत्तरं दमुत्तममिति वाक्केलिरित्यावृत्त्यन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । अन्य १. द्वित्रितीति । तथा चाह दशरूपककार—'द्वित्रिमान्प्रत्युक्तेर्वाक्यकेलिः' इति । नटादित्रिनटानां यः पूर्वस्मे नटिपने ॥' इति ॥