साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८ ॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा— 'अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्बणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ॥' नायिकाया यथा कुमारसम्भवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा— पणअकुविआणं दोह वि अलिअसुत्ताणं माणइल्लाणं । णिच्चलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाणं को मल्लो ॥' अनुनयपर्यन्तासहत्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्यस्यभावत्वम् । यथा— 'भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सस्मितमिदं दग्धाननं जायते । प्रेम्णि । ननु प्रमोदे सति कोप एव न भवति, कथं तत्र मानलक्षणसङ्गतिरित्यत आह—प्रेम्ण इति । कुटिलगामित्वात् कुटिलनायकादिगतित्वात् । कारणमप- राधादि । कुटिलस्य विनापि कारणं तत्सम्भावनया कोपो भवतीति भावः । यद्वा कुटिलगामित्वाद् दुरवगमस्वभावत्वात् ॥ अलिअ इति । 'अलीकप्रसुप्तानिमी- लिताक्ष देहि सुभग मह्यमवकाशम् । गण्डपरिचुम्बनपुलकिताङ्ग न पुनश्चिरयि- ष्यामि ॥ इति संस्कृतम् । मम विलम्बे तव क्रोधो जात इति लक्ष्यते । पुनरेवं विलम्बं न करिष्यामीति भावः । अत्रालीकसुप्ते नदस्य कौटिल्यम् ॥ पणअ- कुवि इति । 'प्रणयकुपितयोर्द्वयोरप्यलीकसुप्तयोर्मानवतोः (दनोः) । निश्चलनि- रुद्धनिश्वासदत्तकर्णयोः को मल्लः ॥' इति संस्कृतम् । मग्नो मल्लहङ्कारयोः । प्रियप्रसादननिरूपणमनुकूलव्यापारोऽनुनयः तत्पर्यन्तमसहत्वे । तं विनेव बहुरागे चेत्यर्थः । अस्य प्रणयमानस्य । ईर्ष्या संप्रभूता, तस्या एव व्यभिचा- रित्त्वेन सम्भवात् ॥ भ्रूभङ्ग इति । मानमेवेच्छौ सतीं प्रति नायिकाया उक्ति- *१. '...' इति '...' इत्यत्र '...' २. '...'

The provided image is completely blank and does not contain any text.

तृतीयः परिच्छेदः । १७९ तत्र भावी यथा मम— 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते शोकं वृथा मा कृथाः, शोको मे गमने कुतो मम, ततो बाष्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न व्रजसीति, मां गमयितुं कस्मादियं ते त्वरा, मूढानस्य सह त्वया जिगमिषोर्जीवस्य मे संक्रमः ॥' भवन्त्यथा— 'प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्रैरजस्रं गतं, धृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते ॥' निधीयमानत्वात् । एवं च विरहोत्पन्नस्य सम्भ्रमाद्या गतिमत् । विरहे वर्तमानत्वम् । विपत्तौ भूतत्वम् । अन्यत्रेषु समानक्रियासम्बन्धवैचित्र्य- भेद ॥ याम इति । वर्तमानसामीप्ये लट् । गमनसम्पादनक्रमेण तत्र यद् 'पान्थ' इति सम्बोधनं तत्त्वत्स्निग्धान्तस्य प्रेमाभावसूचनम् । तदनन्तरमेवैकेन 'दयिते' इत्यनेन सम्बोधनम् । तत्र शोकभावनिवृत्तिर्हेतोर्मम इत्यस्येत्यर्थः । ईदृशस्य प्रपञ्चस्य सूचनमात्रम् । अत्र दम्पत्योर्निमित्तेन गमनस्य सम्पादना- मात्रम् ॥ प्रस्थानमिति । दम्पत्यस्य विहितं सखीभिः प्रति नायिकाया राश्लिष्टम् । भो जीवित, निश्चलप्रयासे सति त्वां प्रदातुं त्यक्तम् । यच्च न प्रियतमे समं प्रस्थितेष्विति सति तथा च दम्पत्योरिष्टत्वात्सर्वं किं वृत्तं त्यज्यते । तैर्निमित्तार्थं गमननिश्चयं । निश्चलानि गद् गन्ते समाधिस्थो न भविष्यसि । तौ निवारय्य एष वल्लभानुकूलो निश्चल इति व्यवहारिण इव विप्र- मित्युक्तम् । प्रस्थानम्—प्रस्थानमिति । सर्वैरेवार्थैः । इदानीन्तनावय- नां का वार्तेति दर्शयति । मौक्तिकसदृशं निरन्तरं प्रति नेतुमसमर्थम् । एष पुनरिदानीमप्येष प्रस्थानक्रियासूचकः । शोकहेतोर्निवृत्तावपि न निवृत्तो भवति मे प्रवासजनितदुःखम् । अन्ये तु—'एवं जीवितं प्रियेण सहैव शीघ्रप्रस्थानाभिमुखम् इत्यस्य । प्रस्थानम्—अजस्रं धृत्या नासीदिति- सर्वं प्रस्थिते, न तेषु प्रस्थितेषु गन्तव्यमनिवारितमिति भावम् इत्येवमासीत् सार्थवर्गो नैव पुनरुत्थापितः सन्न् । अतीव दुःखमूर्त्तिरेव जीवितं विहाय पुनर्गच्छतीतिरीत्यान्वयः । अत्र निश्चितचेतसि यातुं प्रवृत्ते प्रियतमे इति प्रवृत्तमात्रम् । तथा विरहितस्य चानुकूलगमनस्य हेतुरिति दम्पत्योर्नाति- सम्भ्रमाद्भिन्नः सोऽत्रोचितः प्रवास इत्युक्तम् ।

१८० साहित्यदर्पणे भूतो यथा—'चिन्ताभिः स्तिमितम्—' इत्यादि (१७८ शापाद्यथा—'तां जानीयाः—' इत्यादि (१२३ पृ.) १संभ्रमो द्वि मानुषनिर्घातोत्पातादिजः । यथा—विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः । अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चाङ्गासौष्ठवादीनां दशानामुभयेषामप्युभयत्र संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य ३ पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः— यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ॥२० यथा कादम्बर्यां पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमारभ्य वलयादयः सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । त्वमपि प्रियस्य सुहृद्भवसीति तत्रापि गमनं न्याय्यमित्याह—गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभावः । अश्रुपातसन्तापव्यङ्गो विषादो व्यभिचारिभावः । प्रियतम आलम्बनम् । नायिकाया रतिज्ञे सामाजिका रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोषितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् । दिव्यो विद्युदुल्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्घात इति नामसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको दैवकृत प्रकृतिविपर्यासः । आदिना उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवसोरिति । उर्वशी हि पुरा मित्रावरुणशा पान्मर्त्यलोकं प्राप्य पुरूरवसो गृहे 'यदि भवन्तं सुरतसमयातिरिक्तसमये नग्नं पश्यामि तदा त्वामहं त्यक्ष्यामि, मम मेषद्वय भवता रक्षणीयम्' इति नियमं कृत्वा स्थिता । तदनन्तरं देवैरन्वतमसे मेषद्वयमपहृतम् । तच्छ्रुत्वा पुरुरवा ससंभ्रमेण वस्त्रमपरिधायैव खड्गपाणिर्मेषापहर्तु पश्चाद्धावित । एतस्मिन्नन्तरे विद्युद्दीप्त्या नग्नमवलोक्योर्वशी स्वर्ग गतेति ग्रन्थस्य वर्तुलार्थ । अत्र दैवकृतमेषापहरणरूप दिव्योत्पातेन पुरूरवसः संभ्रम , तेनोर्वश्या भिन्नदेशवृत्तित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वरागे प्रवासे च ॥ करुणविप्रलम्भमाह—यूनोरिति । विमनायते शोक्याकुलश्चिन्तयन् विलापं कुरुते । पुनरलभ्य इति । रतेर्नाशाद् उत्कटशोकसमवाय करुणाख्यो

1. संभ्रम इत्यादिश्लोकांशो काशिकारथौ न कार्यः । १. गन्तुमुद्यते तु प्रिये स्वेन यदि सा न निवारिता तर्हि प्रियसख्या न्याय्यमित्यतः । इत्युपरि 'त्वमेदेनमपि वारय' इति पूर्वार्द्ध पश्चात् 'सर्वथासुहृदम्' इत्युत्तरार्द्धम् २. 'प्रस्थाने' इति '—तो' इति इत्यन्तं पाठो नास्ति क-पुस्तकें. ३. 'अत्र—' इत्यादि दशानामुभयेषां 'पादनाम् इत्युः २०१ । इति श्लोकद्वये दृश्यते ३ 'चिन्तया' इति का. पुस्तकेऽस्ति

तृतीयः परिच्छेदः। १८१ किंवात्राकाशसरस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गारः, संगमप्रत्याशया रतेरु- द्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते । यच्चात्र 'संगम- प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवाद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते । अथ संभोगः— दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ २१० ॥ आदिशब्दादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः । यथा—'शून्यं वासगृ- हम्—' (२३ पृ.) इत्यादौ । संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिबहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः ॥ २११ ॥ तत्र स्यादृतुषट्कं चन्द्रादित्यो तथोदयास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥२१२॥ अनुलेपनभूषाद्या वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच्च । रसः, न पुनर्विप्रलम्भ इति भावः । अत्र विशेषमाह—किं चेति । निषेवेते कुरुतः । एकगतस्यानुरागाभावे शृङ्गाराभास इति तद्वारणाय—अन्योन्यमिति ॥ शून्यमिति । व्याख्यातमेतत्प्राक् (२३ पृ.) एक एवप्रकारः । संभोगोद्दीपनवि- भावानाह—तत्रेति । संभोग इत्यर्थः । स्याद् उपयुक्तं भवति । वाच्यं संभो- गोद्दीपकत्तया वर्णनीयम् । शुचि मेध्यमलन्तं निर्मलम् । अन्यदन्यादि ॥ सङ्ख्यातुं

1. अत्रेति । यत्र कादम्बर्यां चन्द्रापीडं प्रति स्वभेदेन पुण्डरीकव्यतिकरं वर्णयन्त्या महाश्वेताया वाग्येवमित्यर्थः । मिथुनयोर्द्वयोः जीवितावस्थानदशायां वैक्लव्यपोषिताया रतेरेव प्राधान्याद्विप्रलम्भः । वैक्लव्यं तु संचारिमात्रम् । मृत्यन्तरगतायां तु रत्यौपयि- कस्य दैवदस्यैव प्राधान्यमिति करुण एव । यदा तु मयति सत्यनष्टाने देवताप्रसादादिना पुनर्जीवनदानं नपचिव्यासस्तदाहल्याल्लब्धिनिमित्तनाभावादिप्रवास इव विप्र- लम्भ एव । न स करुण इति स्वद्वाः ॥
2. केचिदिति । 'उत्पन्नयोस्तु प्रथमं रागः, संगमभवस्तन्मन्तव्यस्तदाऽयं प्रवास- शृङ्गार एवेति' रसामृतसिन्धौ ॥ 3 विलासिनाविति । विलासिनी च विलासी च विलासिनावित्येकशेषः ॥ १ '—प्रत्याश' ग.प. २. तदन्ये क. ३ 'इति मन्यन्ते' इ.प. ४ 'तु' नास्ति इ.प. ५. '—कथिता' इ. 'कथितः' इत्यारभ्य 'प्रभृति' नास्त्येव ६. 'दैवपदस्य' गित्यारभ्य 'संसर्गेण- रित्यारभ्यतु' इति ग. साहि० १२

१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः—'यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्श- वा तत्सर्वं शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति। किं च। कथितश्चतुर्विधोऽसावानन्तर्यात् पूर्वरागादेः ॥ २१३ यदुक्तम्— 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान्रागो विवर्धते॥' इति। तत्र पूर्वरागानन्तरं सम्भोगो यथा कुमारसम्भवे पार्वतीपरमेश्वरयोः प्रवासानन्तर सम्भोगो यथा मम तातपादानाम्— 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि—किमअ खेमं महञ्ज दिठं, एतादृक्छतना कुत—तुह पुणो पुट्ठ सरीरं जदो। केनाहं पृथुल, प्रिये—पणइणीदेहस्स समेलगात्, त्वत्त सुभ्रु न कापि मे—जट ट्ठं खेमं कुदो पुच्छसि। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। सङ्ख्या च सम्भोगभेदानाह -- किं चेति । एतद्भेदावगितानयत्या पञ्चान- सूचनम्। आदिना मानप्रवासकरुणाविप्रलम्भानां ग्रहणम् ॥ अश्नुते प्राप्नोति स्तेन पूर्वरागादिकं विनापि सम्भोग सम्भवन्नपि मुनिनम। तथा च प्राच्याप्र- भेदेन सम्भोगो द्विविधः । विप्रलम्भानन्तरं सम्भोगः प्रकृष्टः। स च प्रत्यक्ष- भेदेन चतुर्विधः । तातपादानामस्मत् तातपादानाम् ॥ क्षेमं ते इति। संस्कृत- वाक्यस्य प्रश्नं, प्राकृतेन नायिकाया उत्तरम् ...

तृतीयः परिच्छेदः। १८३ अथ हास्यः— विकृताकारवाग्वेषचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हासो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाक्चेष्टं यमालोक्य हसेजन्नः । तमात्राsubलंम्बनं प्राहुस्तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥ अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनेस्मेरातादयः । निद्रालस्यावहित्थाद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥ ज्येष्ठानां स्मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपहासितं तथातिहसितं तदेष षड्भेदः ॥ २१७ ॥ ईषद्विकसिनयनं स्मितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । मालिन्यं नाम्। इत्याकर्ण्य निमीलितार्धनयनं स्मेरं शनैरानतं सोत्प्रासं वदनाम्बुजं मृगदृशः स्मेरं चुचुम्बे प्रियः॥' हास्यरसम्माह—विकृतेति । विकृता आकारा- दयो यस्य तस्मात्कुहकान् नर्तकात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिनिपदश- श्रव्यकाव्यादपि । 'कौतुकात्' इति पाठे विकृताकारादिजन्यात्कौतुकादित्यर्थः । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरुषचेष्टा । हास्यरसस्थायिभावस्य हासस्य भेदानाह—ज्येष्ठानामिति । उत्तमानामित्यर्थः । तदिति । हास्यभे- दादित्यर्थः । एष हास्यरसः । स्मितादीनां लक्षणमाह—ईषदिति । तत्र हास्येषु १. हास्य इति । हासस्थायिभावको विकृतवस्त्रालङ्करणको वदननेत्रादीनां बहुदृहा- तनुभाविन, व्यभिचारिणो हास इति निर्गलितार्थः । अथाट—'प्रमथस्य दत्तः तद्देवत्यं श्रेष्ठस्य मक्तम् । आत्मस्थो प्रहसतीति विभावोद्भासकत्वात् । हास्यप्रवरं दृष्ट्वा विभावदीप्योत्पाद्यते । योऽसौ हास्यरसस्वरूपः परस्य प्रदर्शितः ॥ ज्येष्ठानां मध्यम- नीचानां विज्ञानामप्यमी भेदाः । पद्यस्य दर्शितस्य षड्भेदाः सन्ति कार्ये । स्मिते च दर्शितं प्रोल्लसन्ने दुरपे दृष्टेः । मन्दोद्वितं चोत्कसितं स्मयते नरे ॥ सपक्षेदन्तं तु चातिहसितं परिकीर्त्यते । गिरत्यवलोकनया वक्षोध्वंसताम् । अङ्गप्रकम्पने हासो गुरुः निरुच्यते । वक्त्रेक्षयेऽतीवतुष्टैरनल्पैः विहसितंऽन्यथ तत्र कथितं बुधैः । इदञ्च मधुरं हास्यं बकनायनाम् ॥ समुल्लसति गण्डे च विक- चेक्षणेन युक्तम् । किञ्चिल्लक्षितदंष्ट्रं विहसितमुक्तम् ॥ सतुङ्गमंसयोर् हासो नासिकाविकृतो भवेत् । सान्द्रः कुटिलदन्ताग्रस्त्वपहासितं मतम् । सास्त्रेक्षणं गदिती रावोऽपरस्मितम् । पूर्वरूपानुमाने कार्यरूपेणोक्तः । ज्येष्ठमध्यादिष्ववस्थो- ऽप्येतैरेव ग्राह्यम्' इति ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) मौजूद नहीं है।

तृतीयः परिच्छेदः। १८५ अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः । वैवर्ण्योच्छ्वासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ॥ २२४ ॥ निर्वेदमौहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिभ्रमाः । विषादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ २२५ ॥ शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा मम राघवविलासे— ‘विपिने क्व जटानिबन्धनं तव चेदं क्व मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खङ्गेन शिरीषकर्तनम् ॥’ अत्र हि रामवनवासजनितशोकार्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनाशादावप्युदाहार्यम् । परिपोषस्तु महाभारते स्त्री- पर्वणि द्रष्टव्य । अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह— शोकस्थायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः ॥ २२६ ॥ इष्टनाश पुत्रोहेर्विच्छेदो मरणं च वित्तादेर्नाशश्च ॥ अनयोर्जटाधारणश्रीरामश- रीरयो घटना योजना । खङ्गेन शिरीषकर्तनमिवेत्यर्थः । अत्र प्रकरणाद्दशरथो नायको लभ्यत इति । टिप्पणी—अत्रेति । अनुचिताचरणमेव दैवस्य निन्दा सैवतुस्याद । बन्धुवियोगो बन्धुमरणम् । तत्र यथा—‘गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वा वद किं न मे हतम् ॥’ अत्रेन्दुमतीमरणजनितशोकार्तस्याजस्य मृत्युनिन्दा । वित्तनाशो यथा—‘प्रातर्भवामि वसुधाधिपचक्रवर्ती सोऽहं व्रजामि विपिने जटिलस्तपस्वी । यच्चिन्तितं तदिह दूरतरं प्रयाति यच्चेतसा न गणितं तदिहाभ्युपैति ॥’ अत्र नष्ट- राज्यस्य रामस्य परिदेवनम् ॥ स्थायीभाव इति शेषः । पुनः संभोगो हेर्तुर्यवगे

1. यथेति । यथा वा मम—‘पाशबद्धममी पतन्ति मरुत दृष्ट्वा पुरोग्निन्दतो- ऽप्यन्तर्नौतनिवासह्रदं रुदति हा गर्ते गुरुः संहतिः । अप्सस्ते पुत्तलन्नासि विगता वैदण्डनात्मजने शिथिलस्य गोऽपि चीवरहा प्रत्युत्तरं दीयताम् ।’ इति । १. ‘समुद्रेऽभूद्...’ ... ‘तस्यात्मजः । विदूरादभिसङ्केतान् सन्निधौ यत्नवान् भवेत्’ इति पाठान्तरं बहुपुस्तके = ‘संभोग’- इत्यग्रे ‘-हेतुकः’ इत्यस्य स्थाने पाठान्तरम् बहुपुस्तके ‘मद- नादभिसन्केतेऽपि हे बहु पूर्वं सङ्केतस्योक्तम् । तद्दिन निरूपितेऽनेक यद्य दधीन विप्रलम्भानुभाव्यम्’ इत्येव दृश्यते २. टिप्पणी प

१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः— रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ॥ भ्रूविभङ्गोष्ठनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेप णानि च ॥ २२९ ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ॥ २३० ॥ मोहामर्षादयस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा— 'कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणा सार्धं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमह मसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम् ॥' यस्य स ॥ रौद्ररसमाह—रौद्र इति । तच्चेष्टा रिपुचेष्टा । ता विशिष्याह- मुष्टीति । विकृतं विरुद्धाचरणम् । छेदः खङ्गादिना । अवदारणं शूलादिना अस्य रौद्रस्य । 'अवदानं कर्मवृत्तम्' इत्यमरः ॥ कृतमिति । द्रोणशिरश्छेदेन क्रुद्धस्याश्वत्थाम्नोऽर्जुनं प्रति सूक्तयोक्तिरियम् । इदं मत्पितुश्शिरश्छेदरूपं गुरुपातकं तत्कारणं कर्म यैरुद्धृतायुधैर्मर्यादाशून्यैरेत एव मनुजपशुभिरद्भिः कृतमनुमतं दृष्टं वा, नरकरिपुणा कृष्णेन सार्धं भीमकिरीटिसहितानां तेषां मेदोमांसैरसृजा दिगवस्थितभूतानां बलिं करोमीत्यर्थः । अयमेतत्क्षणवर्तेव । अत्राश्वत्था- ... । तदकार्यमुद्दीपनम् । तादृशगर्जनमनुभावः ॥ त...

1. रौद्र इति । क्रोधस्थायिभावको द्विषदालम्बनकस्तदपकाराद्यु... ...गो गर्वादिव्यभिचारिणो रौद्र इति ॥
2. कृतमिति । दृप्त रौद्ररसस्य जनकना वृत्तिक्षान्ति, अत 'नवान्त्यंनिवर्धिवनस... अंगवैन्दरे मदीयायुभ्रातृकं गच्छिन्नमाद्यस्य वृणोति । अद्य पततु निदद्य दानववृत्त... ण्डस्योदृष्टशिरश्छङ्गे मम परशवो भैरवः ॥' इत्युदाहार्यम् । तथा च गच्छन्त... पशुगमनेोक्ति । अत्र महोद्धता वृत्ती रौद्रस्य परमोपनिता परिपुष्णाति ॥ १. 'आलम्बनं विरोधी स्यात्' ग २ 'हस्तनिर्देशवदनरागवाक्पारुष्यविस्फुरद् । मोहामर्षादयस्तत्र देवादिव्यभिचारिणः ॥' इति ग

तृतीयः परिच्छेदः। १८७ अस्य युद्धवीराङ्गत्वमाह— रक्तास्यनेत्रता चात्र मेदिनी युद्धवीरतः ॥ २३१॥ अथ वीरः— उत्तमप्रकृतिर्वीर उत्साहास्थायिभावकः । महेन्द्रदैवतो हेमवर्णोऽयं समुदाहृतः ॥ २३२ ॥ आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः । विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्वेषणादयः ॥ २३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमतिगर्वस्मृतिस्तर्करोमाञ्चाः । ज्ञेयश्च दानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्द्धा स्यात् ॥ २३४ ॥ स च वीरो दानवीरो धर्मवीरो युद्धवीरो दयावीरश्चेति चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशुराम — रक्तास्यनेत्रता विभूवलम्बन । अत्र युद्धे वधैर्य सम्पादनाद्ये युद्धवीरता - विगाह—अस्येति । रक्तास्येति । रक्तमुखनेत्रत्वम् अङ्गं यस्य वीरस्य । तथा चोक्तम् विशेश्वरपण्डितैरपि 'वीरस्य रौद्रो...' वीर इति च । लक्षण—उत्तमप्रकृतिरिति । उत्तमः धीरोदात्तादि- प्रधानः प्रकृतिर्यस्य सः । उत्साहः स्थायिभावो यस्य सः । महेन्द्रो दैवतम् यस्य, हेमवर्णो वर्णो यस्य सः । विजेतव्यादिचेष्टा—शत्रोर्बलं दानाद्यपेक्षया शौर्य्यम्, सहायान्वेषणादय—साहचर्यम्, उत्साह- स्पष्टादि । स च युद्ध... वीरो दानवीरो धर्मवीरो दयावीरश्चेति चतुर्द्धा स्यात् ज्ञेयश्चतुर्द्धा भवतीत्यर्थः दया दयावान् भवेति । तत्र दानवीरो १. स वीरः । ... ... २. स्वार्थेषु दृढः ...

प्रदत्त चित्र पूर्णतः रिक्त (सफेद) है, इसमें कोई पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है।

तृतीयः परिच्छेदः । १९३

पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वादद्यावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वप्रकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते— युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥

'बीजीभूत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्योकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ तु शान्ते दयाद्यतिशयसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररू- पादिति । आदिना धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- ः । तथा चाहंकारसद्भावतो दयादिरेव दयावीरादिरेवैकः । तदितः शान्तरस न विशेषः । ततश्चेत्यन्वविशेषावधारणञ्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- शेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा सिद्धिसुततदुपायेच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टकौञ्चनादिविभावादिषु सत्सु राग- ाराहित्येन समसविषमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- ः, अर्थासङ्गतेः । तादृशदशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव यितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- लक्षणायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो वाय वर्तमानश्चिन्तासंतानवान् युक्तः । यस्य योगजधर्मसहकृतेन मनसा जिज्ञा- सितवस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामसिद्धीरीश्वरव- श्याश्चेन्द्रियसिद्धीरासादितवान् समाध्या[---]ताः । यस्य च योगजधर्मस-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्वा[-------]भत इत्यर्थः ।

१ 'पुष्टि-' इति पक्तिका नास्ति ग पुस्तके । 'देः सकाशाद्भेद्माह' इत्यधिकं पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति पाठि- '-वाहनादौ' क-घ ५ आदि- शब्दो नास्ति क घ पुस्तकयोः ६ 'तदन्त- र्भवितुमर्हति' ग ८ 'नन्दे' घ ९ 'शमप्रधानः' क ख ग शान्ते ११ 'लोष्टकाञ्चनादि' इति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इति पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥' अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ।॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तरश्वरतस्तथा धृतजरत्कन्थालवस्याध्वगै सत्रासं च सकौतुकं च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कः करटं कदा करपुटीभिक्षां विलुण्ठिष्यति ॥' पर्यस्त उत्क्षिप्तः कपालसंपुटं पिधानपात्राकारब्रह्माण्डोपरिभागः तेन द्राग् झटिति मिलत्सङ्गच्छमानं ब्रह्माण्डमेव भाण्डं क्षुद्रश्यावं तस्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो बहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्वं यस्य । नाद्यापि इदानीमपि । जरागवाक्षवत्सु सस्थालीमध्ये जायमानः शब्दो बहुलो भवतीत्यभिप्रायेणेदम् । अत्र लक्ष्मणस्य विस्मयो धनुष्टङ्कारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्भापनेन च्छत्रोद्गत्या अनुभावेन व्यक्त आश्चर्य्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वेदस्य व्यभिचारित्वेन स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम्¹। रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचिद्ग- तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहसमीपदेशः, तन्मध्ये चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः । अध्वगैर्नागरैश्च वीभत्सवेषदर्शनेन त्रासः, अनुपादेयकन्थाधारणेन कौतुकम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृतं कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतं यच्चित्सुधाया ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुद्रितनेत्रस्य। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् ‘शमो निरीहावस्थायाम्’ इत्यादौ हितम् (१६६ पृ०) ॥

तृतीयः परिच्छेदः । १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वादयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वार्थितेर्दर्शनान्नहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वात्मरेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादौ शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥' इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र संचार्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥ २५०॥ 'निर्बीजीकृत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छूनीकृतेत्यर्थः । करटः काकः ॥ ननु शान्ते दयादिसिद्धसमर्पणेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकार- रूपत्वादिति । आदिना धर्मवीरदानवीरान्प्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंसन्तान्तिनो दयाविरेण दयावीरादेर्भेदकः । तदिति शान्तरस इति विशेषः । ततश्चेत्यहंविशेषावधारणाच्च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामुपचितीर्या । रागः सुहृदामुपचितीर्या । इच्छा दैवस्मिन्सुखानुपादिच्छा । भावेषु पदार्थेषु लोष्टाश्मकाञ्चनादिभावादिषु सत्सु राग- द्वेषराहित्येन समन्तविषमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थासंगतेः । तादृशावस्थायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव स्थायितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां परमात्मस्वरूपत्वप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विषयेभ्यः प्रत्याहृत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो निधाय वर्तमानश्चिन्तासंतानवान् युक्तः । दस्य योगजधर्मसंस्कृतेन मनसा जिज्ञा- सितवस्तुनासाक्षात्कारों जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी अणिमाद्याः कामनिदीर्घश्रव- णाद्याश्चेन्द्रियादीरमाविन्दन् समाध्यान्विनो वियुक्तः । दस्य च योगजधर्मसं-

1. स एवेति । तादृशशम एव स्थायिभावो रसतां लभत इत्यर्थः । १ 'दृष्टि-' इति पाठिका नास्ति ग पुस्तके २ 'अन्य दयावीरादौ नागानन्देत्याह' इत्यधिकं ग पुस्तके ३ 'नागान्दादौ' इति नास्ति क घ पुस्तकयोः ४ '-वाहुनादौ' ग घ ५ अदि- इत्योधिक घ पुस्तके ६ 'सर्वेष्वपि' ग ७. 'ततश्च सम्भिवितुमर्हति' ग ८. 'नदे' इ.घ. ९ 'शमप्रधानः' क ख घ १० 'पदार्थेषु' नास्ति पुस्तकान्तरे ११ 'लोष्टकाचनादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'राग-' इत्यादि 'असमन्वात्' इत्यन्त पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

१०२ साहित्यदर्पणे द्रागपगमकृताङ्गाङ्गानि सङ्कोचयन्त्यो माध्यान्दिनार्किरुग्भिः कथमते नावापि विश्राम्यसि॥' अथ शान्तः— शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदैवतः । अनित्यतादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मस्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनादयः ॥ २४७ ॥ महापुरुषसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ।'॥ २४८ ॥ निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः । यथा— 'रथ्यान्तश्चरतः पुरातनजरत्कन्थाप्लवस्याध्वगे सत्रासं च सशङ्कितं च सदयं दृष्टस्य तैर्नागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुखामृतमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्कं करटं कदा करपुटाभिक्षां विलुण्टिष्यति ॥' पर्यस्त उक्षितः कपालसम्पुटः पिवानपात्राद्याकारः प्रासादपाशस्तस्य तेन द्राग् झटिति मिलत्सङ्गच्छमानः वस्त्राण्डः एव भाण्डं मुद्रम् । स्मारं ग्राममन् आत्मारं पिण्डितो बहुलाङ्गुष्ठशब्देऽमा महस्त्वं चम्पा । तच्चाग्र इदानीमपि । नराशौचसङ्गे गत्यालामण्ये जायमानः शब्दो बहुला भवन्तो मन्त्रप्रणवपदम् । सा उद्धत्यमपि विस्मयो वपुश्छत्रालम्बनेन तस्यातिदीर्घलक्षणोद्दीपनेन स्वान्पगुप्ता अनुभावत्वेन व्यक्त्वाश्चर्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह—शान्त इति । अत्र निर्वेदः स्थायिभावः । एतत्पक्षे अनभिनवनीयतयैवालम्बनम् । विरागस्य व्यभिचारित्वेऽपि स्थायित्वायोगात्, शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाच्च ग्रन्थकृता तदुपेक्षितम् । रोमाञ्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्- तन्निर्वेदस्योक्तिरियम् । रथ्या गृहमध्यौपदेशं, तन्मार्गे चरतो भिक्षार्थं भ्रमतः । अध्वगैर्नागरैश्च वाभ्रासतेपदर्शनेन त्रासः, अनुपादत्कन्थावधारणेन कातुरम् । दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत-कामादिनाशेन निष्प्रतिबन्धीकृतो यश्चित्सुधारूप- ज्ञानामृतस्य रस आस्वादस्तस्य मुदा तज्जन्यानन्देन निद्रायमाणस्य मुदितनेत्रस्य । १. उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्यं तत् 'शमो निरीहावस्थायाम्' इत्यादि- रित्या (१४४ पृ.) ॥

तृतीयः परिच्छेदः। १९३ पुष्टिस्तु महाभारतादौ द्रष्टव्या । निरहंकाररूपत्वाद्वयावीरादिरेष नो ॥ २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवर्तित्वप्राप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्तस्तु सर्वाकारेणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- र्हति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु ‘न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा । रसः स शान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ॥’ इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायानेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां प्रादुर्भावात्तत्र संचार्य्यादीनामभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदस्मिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥ २५०॥ निर्बीजीकृत-' इति पाठेऽपि बीजं वासना तच्छून्योकृतेत्यर्थः । करट. काक ॥ ननु शान्ते दयावत्तिनसम्भवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आह—निरहंकाररू- पत्वादिति । आदिना धर्मवीरदेवताविषयरतिप्रभृतीनां ग्रहणम् । एष शान्त- रसः । तथा चाहंकारस्खलितो दयाविरेव दयावीरादेर्घटकः । तदितः शान्तरस इति विशेषः । ततश्चेत्यादिनापोवाक्यम् च । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्थ- विशेषे ॥ न यत्रेति । द्वेषो रिपूणामपचिकीर्षा । रागः सुहृदामुपचिकीर्षा । इच्छा द्वेषविरहसुखतदुपायेच्छा । भावेषु पंथार्थेषु लोष्टकञ्चनादिभिभावादिषु सत्सु राग- द्वेषराहित्येन समरूपिमं प्रमाणं प्रतीतिर्येन । ‘शमप्रधानः' इति पाठस्तु न मनो- रमः, अर्थाप्तगतेः । तादृशदशायां व्यभिचारिभावादीनामसम्भवात् । शम एव न्यायितया प्रधानं यत्र सः । आत्मस्वरूपापत्तिलक्षणाया परमात्मस्वरूपलभप्राप्ति- रूपायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विक्षेप्यं प्रत्याहृत्यैकाग्रमन्तर्ध्ये वस्तुनि मनो निधाय वर्तमानश्चिन्तासन्तानवान् युक्तः । यस्य योगधर्ममहत्त्वेन मनसा निज- स्मिन्वस्तुसाक्षात्कारो जायते । यश्च भूतेन्द्रियजयी प्रतिमाया रागविवृद्धिर्दृष्ट्वा- पाथाभेन्द्रियनिरोधनादिरतस्तन् समापन्धिनो वियुक्तः । यस्य च योगजधर्म- १. स एवेति । तादृशश्शम एव स विभावो रसता लभत इत्यर्थः । १ 'पुष्टि-' इति पुस्तके नास्ति २ 'एव दयावीरादिः शान्तरसोन्यान्तर- इत्यादिकं ग-पुस्तके ३ 'नागानन्दादौ' इति नास्ति ग घ पुस्तयोः ४ 'शान्तरसो' ए च ५ 'आदि-' शब्दो नास्ति क घ पुस्तयोः ६ 'सर्वथापि' ग ७ 'तत्र स नेमर्हितुमर्हति' ग. ८ 'नाग्रे-' क घ ९ 'समप्रधानः' इत्येव पाठः १० 'पदार्थेषु' इति पुस्तकान्तरे ११ 'विमुक्तास्नादि' नास्ति पुस्तकान्तरे १२ 'यथा-' इत्यादि 'अहंकार' इत्यन्तः पाठो नास्ति पुस्तकान्तरे साहि० १७

The provided image is completely blank and contains no text.

The provided image is completely blank and contains no text.

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।