साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३९४ | साहित्यदर्पणे क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा— 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुचः ॥ नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ॥' अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते । 'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ॥' इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम् । तथाहि—द्वे- त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम् । तदानुगुण्येन तच्छब्देन परामर्शः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं बोध्यम्। पदांशे दुःश्रवत्वं यथा— 'तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥' 'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥' शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्तत्पदयोः । सामर्थ्यादाकाङ्क्षात् ॥ ननु यत्र द्वित्वं वर्तते यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकाङ्क्षप्रतीतिः । तत्र तत्पदद्वयस्यैव यु- योग्यत्वात् । यथा—'यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इति। इत्यत आह—यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽर्ह इति भावः। सर्वात्मकमिति । विरहदुःखत्वेन सामान्येन सर्वं विरहदुःखमित्यर्थः ॥ तथ- भूतस्य विरहदुःखत्वावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्साया वक्तृतान्यर्यमेव निदानमिति सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतातपर्ये सति न तत्पदे वीप्सा । तत्तद्विशेष- उपस्थापने तात्पर्ये मति तत्पदे वीप्सा । क्वचित्तु तत्पदे एव वीप्सा, न तु यत्पदे । यथा—'ते ते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थस्य बाधेन ये ।' एवमिति। अन्येषामनुचितार्थत्वादीनाम् । तच्च मया दर्शितमेव ॥ 'दोषाः केचिद्भवन्त्येषां

1. यद्यदिति । परमार्थन्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रे- ण यदो द्वित्वापन्नोऽनमादेशः । एव चादेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन च शब्दान्तर- रूपेण दुःसपरामर्शः । आदेशस्तु सावष्टेनान्वये तात्पर्यग्राहक इति यत्तदोर- न सम्बन्धानोपपत्तौ न तत्पदेऽपि वीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेशः । यत्र तु तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । किं तुभाम्या रूपद्वयेन सर्वोपसङ्क्रान्ति- स्तत्त्वन् ॥
2. सिद्धयै इति । अत्र 'सिद्धयै' इति चतुर्थ्यन्तपदैकदेशः श्रुतिकटु ॥ अत्र 'पदेन- मर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गुलच्छेदै बीजाङ्कुर प्रागुदयादिवान्वम् ॥' इत्य- वशिष्टा पादत्रयी ॥ १ 'प्रयोगात्' पुस्तकान्तरे

सप्तमः परिच्छेदः । ३९५ अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ॥' पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- गाने शेरति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ द्यांशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह—तद्गच्छेति ॥ अश्लीले ति । व्रीडाव्यञ्जके ॥ जुगुप्साव्यञ्जकं यथा—'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । ऽमङ्गलव्यञ्जकं यथा—'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्दः ॥ वचोवाणत्वं र्वाणत्वम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया गीःशब्दप्रतिपादकत्वे ऽर्थे । तथा नेयार्थत्वम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश-

1. अत्र धातुमत्तो भावो धातुमत्तेति पदकदेशेन क्षीबार्थेन मत्ताशब्देन मतुबर्थो ऽन्यते । अत्र 'पञ्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । बलाहकच्छेद- भक्तरूपामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥' इति तन्मूलम् ॥
2. विजेय इति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति सूत्रेणार्हार्थे 'अचो यत्' इति सूत्रेण दितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूतत्वरूपे क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ॥ अत्र 'चापाचार्यस्त्रिपुर- जयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रोत्तंसः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्तेवैतत् मु कुनवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्शस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥' लपनीयम् ॥
3. पेलवेति । 'पेल' इति वर्णद्वयं लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गवाचकतया व्रीडा- दीति प्रकाशव्याख्यातारः ॥ अत्र 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतसमुदाहरति शठ । र्नार्थेन सहृदयं वहति पुनः कलुषहृदयिनमिव ॥' इति प्रकाशोदाहरणं शरणम् ॥
4. जलध्यादाविति । तथा चोक्तमग्निमित्रेण—'जलदादिषु पूर्वपदे नरोत्तरादिषु चोत्तरपदेषु । हरदन्तेष्वेषु चोभयपदेषु पर्यायपदवृत्तिः ॥ इति परिवृत्तिसहा ये दोषास्ते दौषिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये तु नित्या गीर्वाणतुल्यान्ते ॥' दोषोन्मिन्षो गीर्वाणदित्येतच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्त इत्यर्थः ॥ अत्र वचोवाणेश्युदाहरणम् 'निद- ष्टेऽस्य भूपालैर्निर्माताऽहंशरामोः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेनो दस्तं दिगान्तरे ॥' त्येतरूपम् । वचोबाण गीर्वाणाः शब्दयोरभेदात् ॥

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image with legible text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ४२१ अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः । अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः । रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश्च । क्रमेण यथा— ‘तामुद्वीक्ष्य कुरङ्गाक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत ॥’ ‘चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ॥’ स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा— ‘अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे ॥’ व्यभिचारिणः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा—

• ‘जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने ॥’ अत्र प्रथमे पादे ‘आसीन्मुकुलिताक्षी सा’ इति लज्जाया अनुभाव- मुखेन कथने युक्तः पाठः । ‘मानं मा कुरु तन्वङ्गि ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ॥’ अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः । ‘धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे । ईषत्स्मितकटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीक्ष्यतां तन्वी ॥’ अत्र रसस्योद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति कष्टकल्पना । दिकरं रसस्य । प्रकृतीनां नायकोचितधर्माणां विपर्ययोऽन्यथावर्णनम् । इष्ट- केवलमनौचित्यम् । अन्यद्रसातिनिर्वहणम् ॥ कोऽप्यनिर्वचनीयप्रमदः ॥ व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं एव स्वशब्दवाच्यत्वं दोषः, रसानुसन्धानार्थमुपादाने तु न दोषः । यथा लज्जामुकुलीति, अमन्दोत्सुक्ये च । स्वशब्दवाच्यत्वं रसादिप्रकर्षदोषप्रविभाद्यपरम् ॥ विरोधिप्रसङ्गपरिग्रहमुदाहरति—मानमिति । शान्तस्येव चेति । चशब्दो हेतौ । विभाव उद्दीपनविभावः । तत्परिग्रहो यौवनास्थैर्यवेदनरूपम् ॥ अनुभावस्य पृथगुदाहरणम्—धवलयतीति । शिशि- ररोचिषि चन्द्रे चन्द्रिकयोद्भासयन्त्यां हेत्वर्थः । अयेति । आलम्बनं १. तामिति । ‘तामन्तःकरणप्रियां विधिकृपां दृष्ट्वैकमन्तःस्थिताम् । नेत्रयोः कृत- सञ्ज्ञेन गोचरे सोऽजायत रसो निर्भरः’ इति प्रकाशोदाहरणस्य पूर्वार्द्धः । २. चन्द्रेति । ‘आलोक्य चन्द्रमण्डलमानन्दयन्तं भुवनं शृङ्गाररसाप्लुतम् । इहैव मग्नमन्तरम् विलोलतारकं स्मेरमुखाम्भोरुहे’ इति प्रकाशोदा- हरणस्यापरार्द्धम् ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। कृपया सही या स्पष्ट पृष्ठ की छवि पुनः संलग्न करें।

सप्तमः परिच्छेदः । ४४१ एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर- स्येति विज्ञेयम् । गर्भितत्वं गुणः क्वापि- यथा- 'दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यत्सान्नादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥' अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं पुष्णाति । पतत्प्रकर्षता तथा ॥ २८ ॥ तथेति क्वचित् गुणः । यथा - 'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.) । अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः । क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ॥ हरस्यैव पिनाकसम्बन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यङ्ग्याद् गुणत्वम् । नायं निष्ठुरवैरयुवति नागो तिनिष्ठुरधनुष्मान्नाह पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधो नवगुणधर पश्य कस्मादकस्मात्पुण्येऽरण्ये नवजलधरश्यामल कोऽयमेति ॥' अत्र द्वितीयस्य नहीति निपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः, कि त्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यङ्ग्याद् गुण एव ॥ न वाक्यान्तरस्येति । पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न दोष इत्यर्थः । दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मातङ्गसमूहेन विभक्ताः परिच्छिन्नाश्चत्वार आघाटाः सीमा यस्याः सा । साध्यते स्ववशीक्रियते । सिद्धा साधितापि सा मही । विप्राय प्रतिपाद्यत इत्युत्तरेणान्वयः । किमपरमिति वाच्यमिति शेषः । दधैवाद्भुतमा- श्चर्यम् । यत्रैवेति । तथा च तत्सुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यतीति भावः ॥ चमत्कारातिशयमिति । तेन युद्धवीरदानवीरयोः परिपोषः ॥ क्वचिदिति । यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थत्वं तत्रेत्यर्थः ॥ इदानीं रसदोषाणां नियम- विशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चाह-क्वचिदिति । रचना व्यञ्जनम् । विभावा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

दशमः परिच्छेदः । १८४ वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि ॥ ११ ॥ श्लेषाद्विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च सः । क्रमेणोदाहरणम्— ‘प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥’ अत्र ‘विधौ’ इति विधु-विधि-शब्दयोरेकशेषेण वर्णश्लेषः । ‘किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिणश्च समीरणः । कान्तोत्सङ्गजुषां नूनं सर्वे एव सुखावहाः ॥’ तावन्न एव शब्दा एकप्रयत्नेनोच्चार्य्यन्ते यतो नैकस्यापि स्वरितोदात्तादिभि- भेदोपलम्भो न भवति। तत्रापि प्रकरणनियमाभावेनान्यतरस्याप्रतिपत्तिर्भवति । प्रकरणदिनियम्ये तु एकत्रानियतावान्यत्राप्रतीतिर्न स्यात् तदुदाहरति—‘प्रतिकूलतामिति’ । एवञ्चैकप्रयत्नोच्चार्य्यत्वेन रूपभेदेऽपि वर्णश्लेष इत्याह ‘विधौ’ इति ‘विधौ’ इति विधिविधुशब्दयो- र्नानाविधा बोधनेऽपि 'द्वौ' इत्यादीव न 'द्विवचनं' 'नापि' 'द्वन्द्वः' 'कपालं' 'मांसाभ्यां' रितिभेदेन द्वित्वप्रतीतिप्रसङ्गात्—इत्येति । एवञ्च द्वयोरेकशेषे सति वर्णश्लेष एवेत्यर्थः इत्यवेक्ष्यम् ॥ प्रतिकूलेति । हि यस्माद्विधौ विधौ वा विधुविधाविति द्वन्द्वः । दिनभर्तुः सूर्य्यस्य पतिष्यतोऽस्तमयपदमापद्यमानस्यावलम्बनाय धारकत्वाय नाभूत् । अत्र हि पतिष्यत इत्यनेनैतत् सूचितं यदा तस्यापि पतनादवस्था विपरीता तदा किं पुनरन्यस्य तस्याप्यसहायत्वात् का गतिरिति भावः । अतोऽस्यैवेति चिन्यम् । अत्र विधौ इति विधि-विधु- शब्दयोरेकशेषे वर्णश्लेषः । विधौ विधौ चेति विधी द्वित्वम् । विधिना च विधुना च शब्दाः । बहुसाधनता बहुभिः साधनैर्यस्य तस्य भावस्तत्ता । सापि विफलत्वमेतीति सूर्य्यपक्षेऽपि विधिशब्देनोपकरणातिशयोऽवगम्यते तदापि तस्य साहाय्याभावा- त्पतनमेवेति सूर्य्यस्य विपक्षात् तस्यापि विपत्प्रतीतेर्वर्णश्लेषः । न्नून्पक्षे—'ईदृशे विधि'—इत्यर्थः सूर्य्यपक्षे तु 'ईदृशे विधौ' इति रूपसिद्ध्या वर्णश्लेषः ।

1. इत्येति । रङ्गराजेन तु वर्णश्लेषः समर्थितः— इत्यादिरूपसाधनाय । अत्र तु 'विधौ' इति विधुविध्वोरेकशेषे द्वित्वे जाते रूपस्य वर्णश्लेषप्रयुक्तत्वम् । न च 'विधौ' इति विधीयमानस्य 'ह्रस्वस्य गुण' इति गुणो द्वित्वे 'औ' इति स्यात् न तु 'औ' इत्यतः 'ओकार' इति रूपं सिध्यतीति वाच्यम् । 'विधौ' इत्येकवचनेनैव रूपसिद्धेर्द्वित्वे रूपान्तरापत्तेः । न्यायेन गुण एव सम्भवति न तु द्वित्वमित्यर्थात् । प्रयुक्तस्य विधिशब्दस्य रूपं विधौ इत्येवं सिद्धम् । तेनैकशेषे रूपद्वय- न्न सिद्धः 'इति'

४८८ साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे । हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' अत्र $^{1}$संस्कृतमहाराष्ट्रोः । पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ- तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशान्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हरबहु- शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस- रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेनेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलातें केवीं पावे मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना-'महारा- ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति । संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा-'फुल्लालिलावलवले शलिलेशे शालशालिनश्शले । कमलाशवलावलिअलेडले दिशमन्नन्तेऽनिशमे ॥' 'फुल्लालिरावरोल मल्लिर तरुमा- रणशिरवशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधी छाया । 'क्रूयन्ति लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लाये छेदने लोलम्बित् । शम्यन्तीति शलाः सोयमाः ते सन्ति यत्र देशे स शली तं विशल्यत्पीकरोतीति शलिले- शमनसिन् । शालिगुंडैः शालन्ते शोभन्ते ये तानुनातीति शालशालिन्, स चासौ शूर- श्चेति, दु शननक्रत्वात् तवाभूते । नमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा दरिद्रान्नेषु कल्पि रम- तीत्येवंशील दल यस्य स तस्मिन् । मलन माउ, न विद्यते मार्गो यस्यासावमात- स्तस्मिन् । 'मल्ल धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवो विषवे या दिश्यार्गना दिशमनिशं प्रविशेष्टन्मि।' इति संस्कृतान्यायार्थः । मागधन्तु-'फुल्ला' पद्मिनीयेषाणा या आलिः पद्मिनद्वारी रोलं. कलकलो यत्र तत् । मारणान्त यालिम- टेश शूर तद्धिडिमारणमर्थम् । कमलानामाभव मकरन्दं ये यान्ति ते च तेऽतिशय शेरन्म् । विषमं वियोगिनतदुःखावहं तम्यदिद शाम्यतः शममुपेतोपि मारयति । हारि सहस्य मल्लिर वियोगस्य मुखयोऽपि शुष्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा-'रमनेर- नादानं सुरन्नरस्यु च्छत्र ब्दासीतम् । नयतिमान समने सोशवितान तर त्रिभुव ॥' अने कृतामे नाना गुणदीर्घलोचनान्तासीनाम् । मयतिमान शमने स महिश्वानां न भविष्य ॥' इति पैशाचीछाया । 'विगुमान् त्रिपुरशत्रुम् । गुणदीर्घनेत्रनेत्रान्त- ... ... ...

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह सर्वभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदः सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि दस्य तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमाश्रितम्। अपनेवेत्युत्सेव मानो यस्य तम् । अगा अचला निक्वाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदशाना सुवर्णरत्नवस्त्राभ्यामुच्छलन्त्यो दाभ्यो दासा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न क्षमते न सहते न तदानीमादरमभिलषत कस्यचिदुपहृतगणिकस्योक्तिरियम् ।' इति । संस्कृतसूरसेनोर्यथा—'तोदी तदिग्गण- मडोडलहं स नदा दलं विदन्तरितम् । आर दमेहावमर सामदमार गदामारम् ॥' ततो डड्डयेने गगणमदः कलहंसशनादलम्बिनान्तरितम् । आरतमेधावमर शाधनमार गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशन् दिक्षु उद्देशः तदा मद्द वर्तन इति मद्दिक् न गणेन सहायेन मडो दम्भ स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अञ्ज- ल्हं परिभूतत्त्वान्निक्षेरम्, अत एव दमेहाया उपशमचेष्टाया अमरो दम्भ तम्, तथाव्यने क्षिपन्ते इत्याशाः शरास्तान्दन्ति खण्डयन्तीत्यामदा धातृभ्यः मद् नैर्वतन इति माम- दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दलमन्ननीष्ये आर समार ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो नेपानान्मदगो यत्र । राक्षस्रो मारः पापो यत्र । यत आमारो यतस्तत्र । शारदनभोवर्णमन्मेतत् ।' इति । सस्कृतपभ्रंशयोर्यथा—'धिगण- च्छड्डुमे एतस्स्रुसारवारिमद सु । अञ्चनदप्पमराहरखुरनिखिला तेज सु ॥' 'धीरा गच्छड्ड मेघसमो दुर्धरवार्षिकदस्तु । अञ्जनद्रप्सराररण रक्षित्जाते यन् ॥' इत्यपभ्रंश- च्छाया । 'हे रमे, अवेरिव दुरिर्वादा इव जिन विष्टिया निर्विण्न यन्तः तथाभूता, इन्द्रसुदृ, अनुः पशा, अमे पाने नाधदी दः नः व्याधिमोहम प्रसरौ दन्तः ना अञ्चनद्रप्समरा गता अङ्गुष्टिवन्मानि रङ्गं यत प्रक्षालननिमित्तं यन्नाच्छुद्रं हवं मङ्गलं च मङ्गलञ्च च तदेव सङ्गो दृष्टं देवा हेतु रेष तु । घटदान्तवेङ्गेऽस्तित्वार्थः । अञ्जनद्रु- अप्सरद् हरर्निवाण्मङ्गुऽस्तिन् सहो गम्भीरं घटमानोत्तीर्णवरतेडि पीता गच्छदा यद्- स्तनेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाच्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धरा वर्षिषु दम्भने यन्न मज्जा- मृतकल्पेन्नम इति गच्छड्डयन्मस्तु । यस्य मेघसमयः ये ना इनं दर्शदीक्षप्रमदः प्रस्ती- देवा वाङ्गण रक्षिजिता एता हतनिः ।' इत्यपभ्रंशवाच्यार्थः ।

1. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्ख्यानेन त्रिंशत्प्रकारस्तदुभयात्मकमङ्गताभङ्गवि- षियदनेनैकेषियदे ॥

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथामङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्त्तर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधव, सर्वदा दानानि यस्य तम् । तत्प्रसिद्ध छल नायामासीनमाश्रितम् । अपूर्वधैर्यकस्येव मानो यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीर्तिर्यस्य तम् ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुथ्यो रघयितुमात्मरक्षनाय कामिनिये कुतामोशाना सुवर्णरज्जाभ्यामुच्छन्झो दास्यो याहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिभान न धमेने न महने न तदानीमादरमतिमिरन- कञ्चिदुपकृतनिकम्योच्छिरिदम् ।' इति । सरसनसूरसेन्योर्यथा—'तोरी तदिगा- नडोडकल्ट स लढा दलं विरन्तरिदम् । आर दनेतावनर नामदमार गशमागन् ॥' ततो दृश्यते गगनमड दलरहसशनावल्भितान्तरितम् । आरनमेनावनर शघनमारे गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तदति परानिति नोत्री, देशर्न दिक् उपदेश तना मद वर्णन इति तदिक् न गणेन सरायैन मदो दस्य सः, स नित्र, सदा सर्वगनदेव अज- ल्ट परिभून्तवाधिवेरम्, अल एव दनेहाया उपशमचेष्ठाया अजसरो दन्य तम्, नथाभ्यन्ने क्षिपन्ते इलाना. गराताम्यन्ति गण्डदन्तीलातश धाभुक्तः सह र्दशनं इति न ग- दम्, गदाहारम्, इदमारम्भिरिक्तं वन्मन्धीये चार त्तमार ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । तैरसेनेस्तु—'आरने निवृत्तो मेवालामन्दन हे दर । गाधने मारः वागे द्यत्र । तत्र अनाशे दनस्तार । शारदनमेवर्वन्मेतत् ।' इति । मस्टापभ्रंशयोर्यथा—'धीरा- चट्टुने हतसुरवारिवन्द स । अञ्चन्दपमराहरुन्निगिरा देज स ॥' 'धीरा गच्छहु केदनतो दुर्धरवारिवद्दत्तु । अभ्रमदप्रसादरत्न रविम्निगास्ते दन ॥' इत्यपभ्रं- शच्छाया । 'हे हरे, अपूर्व गहूरिवापा इव झियं स्थित निर्वान्तन यनाः म्धाभून्, एतद्दृष्ट, अधुः रण, अने गाने मार्वे द नः व्यभिरेण प्रवृत्ते दन्यः न अञ्चमदप्रमरा जन अस्रियमनिष्टम् यन मन्दारकिरण वलासद्दृश दन्य गहे च ममुङ्कत च मद्देन सही शूर देवा नेषु चेत् दृ । पदरानलैरङ्गैर्निवर्चः । अप्राउद् अदन्य् ररन्निर्गन्नन्तःस्थिता नदी गगना दण्डानन्तेवस्वीकृतेति धीर गच्छता यद् स्तेन सस्था भवा' इति सस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर्त्त करिना दस्यो यद् गम- भून्तमेदनम् इति मण्डावाक्यार्थः । यस्य मेवदमनः ये न कृतं इदृर्शललन्तः प्रभावे. देवा नाष्टश रविकिरण इव एतवैः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । त्रिधोऽयञ्च भेदः सङ्गदानेऽपि पदतद्घटकप्रकृत्यादिभेदेन सम्भवद्वैचित्य- विशेपमेर्शयितुमेवे ॥

यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥’ अत्र ‘येन-’ इत्यादौ सभङ्गश्लेषः । ‘अन्धक-’इत्यादावभङ्गः । अ- नयोश्चैकत्र संभवात्सभङ्गाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवभयात्पृथङ्गोदाहृतः । अत्र केचिदाहुः—‘सभङ्गश्लेष एव शब्दश्लेषविषयः । यत्रोदात्तादि- स्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायेन श्लेषः । अभङ्गस्त्वर्थश्लेष एव । यत्र स्वरभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दाभेदाद- र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेषः । यो हि यदाश्रितः स तदलंकार एव । अलंकारालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः’ इति । तदन्ये न क्षमन्ते । उमाधवश्च त्वा पायात् । माधवपक्षे—येन अभवेन जन्मरहितेन थनं शकटं ध्वस्तं पादेन परावर्तितम् । बलेरसुरराजस्य जेता । कायं पुरा अमृतपरि- वेषणावसरे स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थं विवदमानानां देवासुराणाम- मृतपरिवेषणाय मायया नारायणेन मोहिनीरूपं धृतमिति पुराणवार्ता । यश्चोद्भू- तस्य उन्मत्तस्य अभङ्गस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीडाकरः । आरखलयः अरिसम्बन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उद्धृतभुजंगहार बलं यस्य तेन गरुडेन यातीत्यर्थः । अगं गोवर्धनं कृष्णरूपेण, गां पृथ्वीं च कूर्मरूपेण योऽधारयत् । शशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुः तस्य शिरोहर इति स्तुत्यं नाम यस्य चामरा आहुः । अन्धकानां यादवानां क्षयकरो द्वारकाख्यनिवासनिर्माता । उमाधवपक्षे—येन ध्वस्तमनोभवेन विनाशितकामेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा स्त्रीकृतः । मोहिनीरूपदिदृक्षुणा शिवेन प्रेषितो विष्णुः पुनर्मोहिनीरूपं दधारेति पुराणवार्ता । यश्च उद्धृतौ उत्कर्षेण वर्तितौ भुजंगरूपी हारवलयौ येन सः । यश्च शिरसि गङ्गामधारयत् । यद्वा शरीरार्धेन गौरीम्, शिरसि गङ्गां चेत्यभिप्रायेण च- कारः । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुक्तं हर इति स्तुत्यं नाम चामरा आहुः । अन्ध- कस्य असुरविशेषस्य विनाशकरः ।॥ श्लेषस्तावच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्च संभवति, तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेदं निरूपयति-अत्रेति जतुकाष्ठेति । पृथगु- पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोर्योगे यथैकत्वप्रतिभासस्तथेहापीत्यर्थः । लोकव-

1. यत्रेति । समासभेदेनोदात्तादिस्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चारणयोग्ययोरपि शब्दयो- र्द्वेषभङ्गमयेन स्वरभेदानादरादेकप्रयत्नोच्चारणे जतुकाष्ठन्यायेन शब्दश्लेष इति भावः ॥
2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदात्तादिभेदाभावादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन शब्दाभेदा- भावे केवलमर्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लिष्टत्वादर्थश्लेष इति भावः ॥
3. पुराणवार्तेति । अस्त्रीकृत इति च्छेदः । त्रिपुरवधे विष्णुर्यस्य बाणो बभूवेति १. 'द्वेष' इ पुस्तके नास्ति. २. 'इह' घ. ३. 'मन्यन्ते' घ.

दशमः परिच्छेदः । ४९१ तथाहि—अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदोषगुणालंकाराणां शब्दार्थ- गतत्वेन व्यवस्थितिरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।' न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श- नात् । किं चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रति- भयोल्लङ्घनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा- र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व- प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय- त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न ४श्लेषत्व- खण्डना, तत्र— ष्ठिति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकायलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा काव्येऽपीत्यर्थः ॥ दूषयति—तदन्ये इति । शब्दाभेदादर्थश्लेष इति यदुक्तं तद्दूष- यति-न चेति । दर्शनस्य प्रामाण्यानभ्युपगमे त्वाह-किं चेति । कविप्रतिभया कवीनामनुभवेन उल्लङ्घनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श्य व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति—विसदृशेति । बन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या- भावश्चेत्यन्वयः । ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत आह-वैचित्र्यस्यैवेति । अलंकारत्वादलंकारनियामकत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षित- या अर्थानुसन्धानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारत्वाङ्गीकारे । रसादि- परत्वेन रसाद्युत्कर्षानिप्रायाप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधौ' इत्यादौ स्वरभेदाभावेन एकप्रयत्नेनैव शब्दद्वयोच्चारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र पुराणवार्ता इति तु युक्तम् ॥ तथा च शिवमहिम्न. स्तवे—'रथः क्षोणी यन्ता शतधृति- रगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति' ॥ १. शब्दार्थेति । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दार्थगतव्यवस्थितिरिति भावः ॥ २. दर्शनादिति । 'यावन्त एवमर्थाः स्युः शब्दास्तावन्त एव हि ।' इत्याद्युक्तमूट- कादित्यर्थः ॥ ३. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयोः पार्थक्येऽपीत्यर्थः ॥ ४. श्लेषत्वेति । श्लेषत्वखण्डना श्लेषभङ्गः ॥ १. 'अर्थ' इति नास्ति क-ख पुस्तकयोः २. 'लोके' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति. ३. 'मर्यादंशा- रत्वे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

दशमः परिच्छेदः। ४९५ लम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । पूर्णोपमाया निर्वि- षयत्वापत्तेः । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया वि- षय इति चेत् । न । यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्दश्लेषतया नोपमा तत्किमपराद्धं 'मनोज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेण । 'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपासमुच्चयौ, किं तु । आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥' इति रुद्रटोक्तदिशा गुणक्रियासाम्यवच्छन्दसाम्यस्याप्युपमाप्रयोजक- त्वात् । ननु गुणक्रियासाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साधर्म्यस्य वास्तवत्वात् । शब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात् । ततश्च पूर्णोपमाया अन्यथोपपत्त्या, गुणक्रियासाम्यस्यैवार्थश्लेषविषयैत- मित्यादौ चेति । श्लेषो नोपमाबाधक इति भावः । तत् तदा । शब्द- मात्रं सामान्यमाश्रित्यापीहालंकारमध्ये संभवत इत्यन्वयः । यद्यपि 'सकल- कलम्-' इत्यादावेकप्रयत्नेन शब्दद्वयोत्पत्त्या शब्दस्याप्येकत्वं न संभवति, तथा- प्येकानुपूर्व्यवच्छिन्नत्वेन शब्दयोरेकत्वप्रतिभास इति भावः । समुच्चयालंकारे एक- धर्मानिसंबन्धस्य निवेशाभावात्तत्समुच्चयपदमत्र तुल्ययोगितापरं दीपकपरं च तयोस्तत्सम्भवात् । नन्वेवं 'किं च तुल्ययोगितायाम्-' इत्यादिना श्लेषतुल्ययोगि- तयोर्वा विषयविभागः कृतः स न संगच्छते 'येन ध्वस्त-' इत्यादावपि शब्दरूपै- कधर्मसंबन्धस्य सत्त्वेन तुल्ययोगिताया विषयसम्भवादिति चेत् । सत्यम् । यैत्रानेक- स्यैकधर्मसम्बन्धावगमे द्विवचनबहुवचनचकाराद्यपेक्षा तत्रैव दीपकपतुल्ययोगितयो- र्विषयः । 'येन ध्वस्त-' इत्यादौ तु द्विवचनाद्यपेक्षाविरहेण तुल्ययोगिताया विषय एव नास्ति । एवं ययोरेकधर्मसम्बन्धस्तयोरनेकप्रयत्नोच्चार्यपदवाच्यत्वं दीकपतुल्य- योगितालक्षणे निवेशनीयमतो नातिप्रसङ्गः । एवं च 'स्वेच्छोपजातविषयोऽपि-' इत्यादिदीपकस्य 'किरणा हरिणाङ्कस्य-' इत्यादि, 'विकसन्नेत्रनीलाब्जे-' इत्यादि च तुल्ययोगितायाश्च विषय इति ध्येयम् । गुणक्रियासाम्यवद्गुणक्रियासाम्यस्येव । तत्र गुणक्रियासाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । वास्तवत्वाद् वस्तुसमवेतत्वात् । न तथा नोपमाप्रयोजकता । तत्र शब्दसाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । साधर्म्यस्य शब्द- रूपसामान्यस्य धर्मस्य । अवास्तवत्वाद् उपमानोपमेयरूपवस्तुनोरसमवेत- १. कमलेति । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतच्छवितारम्' इत्यत्र मनोज्ञत्वलक्षणस्य गुणस्य, प्रकाशलक्षणायाः क्रियायाः, गुणक्रिययोर्वा साम्यात्पूर्णोपमाविषयोऽस्तीत्यर्थः ॥ २. मनोज्ञमिति । मनोज्ञत्वेनोपमानोपमेयभूतयोः कमलमुखयोर्भेदेन द्विष्ठत्वादर्थ- श्लेष इत्यर्थः ॥ १. 'रुद्रटोक्त' क. २. 'च' इति नास्ति मुद्रितपुस्तके ३ 'संगच्छते' घ. ४. 'विषयता' ग. ५. 'यत्र धर्मिनिविष्टत्वेनोपलक्ष्ये शब्दयोरेकत्वया द्विवचनचकाराद्यपेक्षा' इति मुद्रितपुस्तके. ६. 'एवं च पूर्वोक्तनिरूपणे च खलीत्थं' इति मुद्रितपुस्तके पाठः. ७. 'अथ' इति मुद्रितपुस्तके.

५१२ साहित्यदर्पणे 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोधकौ' इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यङाद्योः साम्यमेवेति । यच्च केचिदाहुः—'वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते, क्यङा- द्वयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न। न खलु क्यङादय आचारमात्रार्था अपि तु सादृश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता । उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरणम्— 'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् ।' दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय, वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम् स्वस्वार्थबोधकौ क्रमेण स्वार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपदेन कल्पादि- परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्यर्थे इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि त्विति । किंत्वित्यर्थः । 'अपि तर्हि' इति पाठे किं तर्हीत्यर्थे । उपसंहरति—तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंस' इत्यादौ साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यङादियोगे उपमार्डशन- दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतत्ववत् क्यङादिपञ्चकगतत्वेन विशेषो बोध्यः एवं चाष्टप्रकाराया आर्थ्या धर्मलोपालोपाभ्यां षोडशप्रकारत्वं बोध्यम् । क्यङादि- पञ्चके धर्मलोपे उदाहरणं यथा—'वीरः प्रीतिकरत्वेन पर्यङ्कीयति मथरे । मित्री- यति पर प्रेम्णा भक्त्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्शं जने साधु प्रतीक्यत्ये- दृदृश्यते । कृपया विष्णुसञ्चारं नित्यं सचरति क्षितौ ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्थानं क्यङाद्यर्थे सादृश्येऽभेदेनान्वयः ॥ उपमानलुप्तामुपमामाह—उपमानेति । 'उप- पमा' इत्यनुषङ्ग ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इत्यन्वयः । अन्यथ- त्वमिष्टमेव । अन्यथा उपास्यते हरः, अनुभूयते सुखम्, इत्यादौ धात्वर्थामनभवनक्रि- ययोरकर्मकत्वेन कर्मलकारोपपत्तिर्न स्यात् । इवादीना तु वाचकत्वमेन । उपमांगानरुता- वामिबेदादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहित्येन दृष्टान्तवैरूप्यस्य सद्भावाद् विधेयाविधेययो- रेकविभक्तित्वे 'विशेष्येण सहेकार्थ मनेयत्र विशेषणम् । तत्र लिङ्गादयः प्रायो विशे- ष्या विशेष्णे ॥' इत्यनुशासनस्योपमानोपमेयोरपि तत्र 'लिङ्गसंख्याविभेदेऽपि उप- मानोयमेयता । विभक्ति पुनरेकैव उपमानोपमेययोः ॥' इत्यनुशासनस्य जागरूकत्वेन 'शरैरिवः-' इत्यादावुपमानपदोत्तरतृतीयादेः सुसंपादकत्वाच्च । प्राच्योदग्द्रेन 'श्लिष्टे श्रूयन्ते मदमदिनगण्डाः करटिनः करिण्यः काण्व्याम्पदम्-' इत्यादि विधेयाविधेयको- र्लिङ्गादिभेदेऽपि न काचिदनुपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥

1. वयादाद्य इति । अयमभिप्रायः—'कर्तु क्यङ् मलोपश्च' इत्यत्र 'उपमानादाचारे' इत्यत उपमानपदममुवर्तते, तेनेवार्थमादृश्यादापि बोधे सादृश्याचाराद्यर्थः क्यङिति । १. 'नार्थबोधकौ' कृ. २. 'षोडशप्रकारा बोध्या' इति मुद्रितपुस्तके.

दशमः परिच्छेदः । ५१३ अत्र मुखनयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः। अत्रैव च 'मुखेन सदृशं' इत्यत्र 'मुखं यथेदं', 'नयनतुल्यं' इत्यत्र 'दृगिव' इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति । अनयोर्भेदयोः प्रत्येकं श्रौत्यार्थीत्वभेदेन चतुर्विधत्वसम्भवेऽपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्तम् । औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा ॥ २० ॥ क्रमेणोदाहरणम्— 'वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरम् ।' 'गर्दभति श्रुतिपरुषं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः ।' अत्र 'गर्दभति' इत्यत्रौपम्यवाचिनः क्विपो लोपः । न चेहोपमेयस्यापि लोपः । 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देशात् । द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः । 'तस्या मुखेन' इत्यादौ 'रम्यं' इति स्थाने 'लोके' इति पाठेऽनयो- रुदाहरणम् । क्विप्समासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोपने ॥ २१ ॥ धर्मोपमानलोपोदाहरणमिदं स्यात् । प्रतिनिधीति । सदृशेत्यर्थः ॥ इदानीमुपमा- माह—औपम्येति । यत्र वाचकातिरिक्तस्यालोपः क्रियते तत्र वाचकलोपः शिष्टै- रभ्युपगम्यते ॥ वदनमिति । सुधाकरमनोहरमिति पदे समासे सति वाचकस्यापि लोपः । इवार्थस्य समासगम्यतया इवपदप्रयोगः । वदनमन्दिरममृतकरमनोहरम् इत्यपि वाच्यमत्रापि लोपोदाहरणम् । सुधाकर इव मनोहरमिति 'उपमानानि सामान्य- वचनैः' इति कर्मधारयः । एतदेव प्रत्युदाहरणम् । क्विपि उदाहरति—गर्द- भतीति । गर्दभ इवाचरतीत्यर्थे क्विपि विवक्षितार्थवाचकलोपः । यद्यपि 'प्रत्ययलक्षणे' इत्यादौ क्विपो लोपेऽपि गर्दभस्य दृश्यत्वं दृश्यते तद्दर्शनाच्चौपम्यवाचिनः प्रत्ययलक्षणेन गम्यम् । अत्र श्रुतिपरुषं निनदन् गर्दभतुल्यं व्यक्तोल्लङ्घनम् एव । निर्देश्यादिति । उपमेयस्योल्लेखनपदान् ॥ एतमेवोपसंहारपूर्वकमाह द्विधेत्यादि—'मुखेनेत्यादि' १. सुधाकरेति । 'सुधाकर इव मनोहरम्' इति विग्रहे 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इत्यनेन समासः इति मध्यपदलोपि—इव इति लुप्तं जातम् अतः केवलं वाचकलुप्तोपमा, उपमेयस्य सातिशयदीप्त्यर्थे सुधाकरमनोहरम् इत्यत्रोपमानोपमेययोर्निषेधार्थे, किन्तु तयोर्धर्म्मसाम्येनेति भावः (मनोहरमित्यंशतोऽपि) इति ज्ञायते एवं क्विपि गर्दभतीत्यंशतो द्रष्टव्यम्— २. गर्दभतीति । 'गर्दभ इवाचरतीत्यर्थे' 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब् वा वक्तव्यः' इति क्विपि 'लोपो व्योर्वलि' इति वकारलोपः, 'अतो गुणे' इति पररूपत्वम् अत्रोपमानवाचकात्... औपम्यवाचकः क्विप् प्रत्ययः तस्य...

५१८ साहित्यदर्पणे यथा— 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता । कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहायः ॥' मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु कथ्यते । यथा— 'वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नगेन श्रीर्मनोहरा ॥' क्वचिदुपमानोपमेययोर्द्वयोरपि प्रकृतत्वं दृश्यते— 'हंसश्चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ॥' 'अस्य राज्ञो गृहे भान्ति भूपानां ता विभूतयः । पुरंदरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥' तस्योपमानता यदि स्यादित्यर्थः । इयं साधारणधर्मस्याभेदे भेदे च संभवतीति द्विधा ॥ तत्राद्या यथा—'महाभृतो वदान्यस्य भारतीवामला गतिः । चेष्टा मतिरिव स्वच्छा चेष्टेव गुणसंततिः ॥' अत्र स्वच्छत्वमेकमेव साधारणो धर्मः ॥ द्वितीया- माह—चन्द्रायत इति । चन्द्र इवाचरतीत्यर्थः ॥ मालोपमामाह—मालो- पमेति । बहुल्येकाधिकपरम् । तेन 'तां हंसमाला शरदीव गङ्गा महौषधीर्न- क्तमिवात्मभासः । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥' इत्यादावुपमाद्वयेऽपि मालालमक्षतम् । इयमपि पूर्ववद्द्विधा । तत्राद्यामाह— वारिजेनेति । अत्र मनोहरत्वमेकमेव सादृश्यहेतुः । द्वितीया यथा—'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुधेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' अत्र नेत्रानन्दजननादयो विभिन्नधर्मा एव सादृश्यानां हेतवः ॥ उपमेयस्य प्रकृतत्वसु- पमानस्याप्रकृतत्वं प्रायिकमित्यभिप्रायेणाह—क्वचिदिति । प्रकृतत्वं वर्णनीयस्यो- त्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षितत्वम् ॥ हंस इति । हंसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्णनी- यशरत्कालस्योत्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षिताः । 'विमला' इति पाठो न रमणीयः, मन कृतस्य कुमुदानीत्युपमानान्वयायोग्यत्वात् । तस्मात् 'लसन्ति' इति पाठो द्रष्टव्यैः॥ प्राचीनसमतानाक्षेपोपमादीनुपमाप्रकारान्वैचित्र्यातिशयानाधायकत्वेनोपेक्ष- माण आह—अस्य राज्ञ इति । कल्पवृक्षभवाः कल्पवृक्षोत्पन्ना विभूतय इत्यर्थः ॥

1. मालेति । यथा काचिन्माला सजातीयैः कुसुमैः, काचिच्च विजातीयैर्निर्मायते तथैवे- यमपि सजातीयैर्विजातीयैर्वा बहुभिरुपमानैरिति भावः । एकस्य उपमेयस्येत्यर्थः ॥ १. 'यथा' पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'वस्तुतस्तु प्रकृतयोरेकधर्माभिसंबन्धरूपतुल्ययोगितेवेदं न तूपमा । एव चात्र यथेवशब्द्मयोगस्तुल्ययोगिताद्योतकतयार्थत्वेन न गौण एवेत्यवधेयम् ।' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम्.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.