साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथामङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्त्तर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधव, सर्वदा दानानि यस्य तम् । तत्प्रसिद्ध छल नायामासीनमाश्रितम् । अपूर्वधैर्यकस्येव मानो यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीर्तिर्यस्य तम् ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुथ्यो रघयितुमात्मरक्षनाय कामिनिये कुतामोशाना सुवर्णरज्जाभ्यामुच्छन्झो दास्यो याहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिभान न धमेने न महने न तदानीमादरमतिमिरन- कञ्चिदुपकृतनिकम्योच्छिरिदम् ।' इति । सरसनसूरसेन्योर्यथा—'तोरी तदिगा- नडोडकल्ट स लढा दलं विरन्तरिदम् । आर दनेतावनर नामदमार गशमागन् ॥' ततो दृश्यते गगनमड दलरहसशनावल्भितान्तरितम् । आरनमेनावनर शघनमारे गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तदति परानिति नोत्री, देशर्न दिक् उपदेश तना मद वर्णन इति तदिक् न गणेन सरायैन मदो दस्य सः, स नित्र, सदा सर्वगनदेव अज- ल्ट परिभून्तवाधिवेरम्, अल एव दनेहाया उपशमचेष्ठाया अजसरो दन्य तम्, नथाभ्यन्ने क्षिपन्ते इलाना. गराताम्यन्ति गण्डदन्तीलातश धाभुक्तः सह र्दशनं इति न ग- दम्, गदाहारम्, इदमारम्भिरिक्तं वन्मन्धीये चार त्तमार ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । तैरसेनेस्तु—'आरने निवृत्तो मेवालामन्दन हे दर । गाधने मारः वागे द्यत्र । तत्र अनाशे दनस्तार । शारदनमेवर्वन्मेतत् ।' इति । मस्टापभ्रंशयोर्यथा—'धीरा- चट्टुने हतसुरवारिवन्द स । अञ्चन्दपमराहरुन्निगिरा देज स ॥' 'धीरा गच्छहु केदनतो दुर्धरवारिवद्दत्तु । अभ्रमदप्रसादरत्न रविम्निगास्ते दन ॥' इत्यपभ्रं- शच्छाया । 'हे हरे, अपूर्व गहूरिवापा इव झियं स्थित निर्वान्तन यनाः म्धाभून्, एतद्दृष्ट, अधुः रण, अने गाने मार्वे द नः व्यभिरेण प्रवृत्ते दन्यः न अञ्चमदप्रमरा जन अस्रियमनिष्टम् यन मन्दारकिरण वलासद्दृश दन्य गहे च ममुङ्कत च मद्देन सही शूर देवा नेषु चेत् दृ । पदरानलैरङ्गैर्निवर्चः । अप्राउद् अदन्य् ररन्निर्गन्नन्तःस्थिता नदी गगना दण्डानन्तेवस्वीकृतेति धीर गच्छता यद् स्तेन सस्था भवा' इति सस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर्त्त करिना दस्यो यद् गम- भून्तमेदनम् इति मण्डावाक्यार्थः । यस्य मेवदमनः ये न कृतं इदृर्शललन्तः प्रभावे. देवा नाष्टश रविकिरण इव एतवैः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । त्रिधोऽयञ्च भेदः सङ्गदानेऽपि पदतद्घटकप्रकृत्यादिभेदेन सम्भवद्वैचित्य- विशेपमेर्शयितुमेवे ॥

यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥’ अत्र ‘येन-’ इत्यादौ सभङ्गश्लेषः । ‘अन्धक-’इत्यादावभङ्गः । अ- नयोश्चैकत्र संभवात्सभङ्गाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवभयात्पृथङ्गोदाहृतः । अत्र केचिदाहुः—‘सभङ्गश्लेष एव शब्दश्लेषविषयः । यत्रोदात्तादि- स्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायेन श्लेषः । अभङ्गस्त्वर्थश्लेष एव । यत्र स्वरभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दाभेदाद- र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेषः । यो हि यदाश्रितः स तदलंकार एव । अलंकारालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः’ इति । तदन्ये न क्षमन्ते । उमाधवश्च त्वा पायात् । माधवपक्षे—येन अभवेन जन्मरहितेन थनं शकटं ध्वस्तं पादेन परावर्तितम् । बलेरसुरराजस्य जेता । कायं पुरा अमृतपरि- वेषणावसरे स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थं विवदमानानां देवासुराणाम- मृतपरिवेषणाय मायया नारायणेन मोहिनीरूपं धृतमिति पुराणवार्ता । यश्चोद्भू- तस्य उन्मत्तस्य अभङ्गस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीडाकरः । आरखलयः अरिसम्बन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उद्धृतभुजंगहार बलं यस्य तेन गरुडेन यातीत्यर्थः । अगं गोवर्धनं कृष्णरूपेण, गां पृथ्वीं च कूर्मरूपेण योऽधारयत् । शशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुः तस्य शिरोहर इति स्तुत्यं नाम यस्य चामरा आहुः । अन्धकानां यादवानां क्षयकरो द्वारकाख्यनिवासनिर्माता । उमाधवपक्षे—येन ध्वस्तमनोभवेन विनाशितकामेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा स्त्रीकृतः । मोहिनीरूपदिदृक्षुणा शिवेन प्रेषितो विष्णुः पुनर्मोहिनीरूपं दधारेति पुराणवार्ता । यश्च उद्धृतौ उत्कर्षेण वर्तितौ भुजंगरूपी हारवलयौ येन सः । यश्च शिरसि गङ्गामधारयत् । यद्वा शरीरार्धेन गौरीम्, शिरसि गङ्गां चेत्यभिप्रायेण च- कारः । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुक्तं हर इति स्तुत्यं नाम चामरा आहुः । अन्ध- कस्य असुरविशेषस्य विनाशकरः ।॥ श्लेषस्तावच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्च संभवति, तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेदं निरूपयति-अत्रेति जतुकाष्ठेति । पृथगु- पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोर्योगे यथैकत्वप्रतिभासस्तथेहापीत्यर्थः । लोकव-

1. यत्रेति । समासभेदेनोदात्तादिस्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चारणयोग्ययोरपि शब्दयो- र्द्वेषभङ्गमयेन स्वरभेदानादरादेकप्रयत्नोच्चारणे जतुकाष्ठन्यायेन शब्दश्लेष इति भावः ॥
2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदात्तादिभेदाभावादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन शब्दाभेदा- भावे केवलमर्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लिष्टत्वादर्थश्लेष इति भावः ॥
3. पुराणवार्तेति । अस्त्रीकृत इति च्छेदः । त्रिपुरवधे विष्णुर्यस्य बाणो बभूवेति १. 'द्वेष' इ पुस्तके नास्ति. २. 'इह' घ. ३. 'मन्यन्ते' घ.

दशमः परिच्छेदः । ४९१ तथाहि—अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदोषगुणालंकाराणां शब्दार्थ- गतत्वेन व्यवस्थितिरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।' न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श- नात् । किं चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रति- भयोल्लङ्घनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा- र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व- प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय- त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न ४श्लेषत्व- खण्डना, तत्र— ष्ठिति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकायलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा काव्येऽपीत्यर्थः ॥ दूषयति—तदन्ये इति । शब्दाभेदादर्थश्लेष इति यदुक्तं तद्दूष- यति-न चेति । दर्शनस्य प्रामाण्यानभ्युपगमे त्वाह-किं चेति । कविप्रतिभया कवीनामनुभवेन उल्लङ्घनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श्य व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति—विसदृशेति । बन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या- भावश्चेत्यन्वयः । ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत आह-वैचित्र्यस्यैवेति । अलंकारत्वादलंकारनियामकत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षित- या अर्थानुसन्धानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारत्वाङ्गीकारे । रसादि- परत्वेन रसाद्युत्कर्षानिप्रायाप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधौ' इत्यादौ स्वरभेदाभावेन एकप्रयत्नेनैव शब्दद्वयोच्चारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र पुराणवार्ता इति तु युक्तम् ॥ तथा च शिवमहिम्न. स्तवे—'रथः क्षोणी यन्ता शतधृति- रगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति' ॥ १. शब्दार्थेति । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दार्थगतव्यवस्थितिरिति भावः ॥ २. दर्शनादिति । 'यावन्त एवमर्थाः स्युः शब्दास्तावन्त एव हि ।' इत्याद्युक्तमूट- कादित्यर्थः ॥ ३. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयोः पार्थक्येऽपीत्यर्थः ॥ ४. श्लेषत्वेति । श्लेषत्वखण्डना श्लेषभङ्गः ॥ १. 'अर्थ' इति नास्ति क-ख पुस्तकयोः २. 'लोके' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति. ३. 'मर्यादंशा- रत्वे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

दशमः परिच्छेदः। ४९५ लम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । पूर्णोपमाया निर्वि- षयत्वापत्तेः । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया वि- षय इति चेत् । न । यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्दश्लेषतया नोपमा तत्किमपराद्धं 'मनोज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेण । 'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपासमुच्चयौ, किं तु । आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥' इति रुद्रटोक्तदिशा गुणक्रियासाम्यवच्छन्दसाम्यस्याप्युपमाप्रयोजक- त्वात् । ननु गुणक्रियासाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साधर्म्यस्य वास्तवत्वात् । शब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात् । ततश्च पूर्णोपमाया अन्यथोपपत्त्या, गुणक्रियासाम्यस्यैवार्थश्लेषविषयैत- मित्यादौ चेति । श्लेषो नोपमाबाधक इति भावः । तत् तदा । शब्द- मात्रं सामान्यमाश्रित्यापीहालंकारमध्ये संभवत इत्यन्वयः । यद्यपि 'सकल- कलम्-' इत्यादावेकप्रयत्नेन शब्दद्वयोत्पत्त्या शब्दस्याप्येकत्वं न संभवति, तथा- प्येकानुपूर्व्यवच्छिन्नत्वेन शब्दयोरेकत्वप्रतिभास इति भावः । समुच्चयालंकारे एक- धर्मानिसंबन्धस्य निवेशाभावात्तत्समुच्चयपदमत्र तुल्ययोगितापरं दीपकपरं च तयोस्तत्सम्भवात् । नन्वेवं 'किं च तुल्ययोगितायाम्-' इत्यादिना श्लेषतुल्ययोगि- तयोर्वा विषयविभागः कृतः स न संगच्छते 'येन ध्वस्त-' इत्यादावपि शब्दरूपै- कधर्मसंबन्धस्य सत्त्वेन तुल्ययोगिताया विषयसम्भवादिति चेत् । सत्यम् । यैत्रानेक- स्यैकधर्मसम्बन्धावगमे द्विवचनबहुवचनचकाराद्यपेक्षा तत्रैव दीपकपतुल्ययोगितयो- र्विषयः । 'येन ध्वस्त-' इत्यादौ तु द्विवचनाद्यपेक्षाविरहेण तुल्ययोगिताया विषय एव नास्ति । एवं ययोरेकधर्मसम्बन्धस्तयोरनेकप्रयत्नोच्चार्यपदवाच्यत्वं दीकपतुल्य- योगितालक्षणे निवेशनीयमतो नातिप्रसङ्गः । एवं च 'स्वेच्छोपजातविषयोऽपि-' इत्यादिदीपकस्य 'किरणा हरिणाङ्कस्य-' इत्यादि, 'विकसन्नेत्रनीलाब्जे-' इत्यादि च तुल्ययोगितायाश्च विषय इति ध्येयम् । गुणक्रियासाम्यवद्गुणक्रियासाम्यस्येव । तत्र गुणक्रियासाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । वास्तवत्वाद् वस्तुसमवेतत्वात् । न तथा नोपमाप्रयोजकता । तत्र शब्दसाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । साधर्म्यस्य शब्द- रूपसामान्यस्य धर्मस्य । अवास्तवत्वाद् उपमानोपमेयरूपवस्तुनोरसमवेत- १. कमलेति । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतच्छवितारम्' इत्यत्र मनोज्ञत्वलक्षणस्य गुणस्य, प्रकाशलक्षणायाः क्रियायाः, गुणक्रिययोर्वा साम्यात्पूर्णोपमाविषयोऽस्तीत्यर्थः ॥ २. मनोज्ञमिति । मनोज्ञत्वेनोपमानोपमेयभूतयोः कमलमुखयोर्भेदेन द्विष्ठत्वादर्थ- श्लेष इत्यर्थः ॥ १. 'रुद्रटोक्त' क. २. 'च' इति नास्ति मुद्रितपुस्तके ३ 'संगच्छते' घ. ४. 'विषयता' ग. ५. 'यत्र धर्मिनिविष्टत्वेनोपलक्ष्ये शब्दयोरेकत्वया द्विवचनचकाराद्यपेक्षा' इति मुद्रितपुस्तके. ६. 'एवं च पूर्वोक्तनिरूपणे च खलीत्थं' इति मुद्रितपुस्तके पाठः. ७. 'अथ' इति मुद्रितपुस्तके.

५१२ साहित्यदर्पणे 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोधकौ' इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यङाद्योः साम्यमेवेति । यच्च केचिदाहुः—'वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते, क्यङा- द्वयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न। न खलु क्यङादय आचारमात्रार्था अपि तु सादृश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता । उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरणम्— 'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् ।' दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय, वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम् स्वस्वार्थबोधकौ क्रमेण स्वार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपदेन कल्पादि- परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्यर्थे इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि त्विति । किंत्वित्यर्थः । 'अपि तर्हि' इति पाठे किं तर्हीत्यर्थे । उपसंहरति—तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंस' इत्यादौ साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यङादियोगे उपमार्डशन- दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतत्ववत् क्यङादिपञ्चकगतत्वेन विशेषो बोध्यः एवं चाष्टप्रकाराया आर्थ्या धर्मलोपालोपाभ्यां षोडशप्रकारत्वं बोध्यम् । क्यङादि- पञ्चके धर्मलोपे उदाहरणं यथा—'वीरः प्रीतिकरत्वेन पर्यङ्कीयति मथरे । मित्री- यति पर प्रेम्णा भक्त्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्शं जने साधु प्रतीक्यत्ये- दृदृश्यते । कृपया विष्णुसञ्चारं नित्यं सचरति क्षितौ ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्थानं क्यङाद्यर्थे सादृश्येऽभेदेनान्वयः ॥ उपमानलुप्तामुपमामाह—उपमानेति । 'उप- पमा' इत्यनुषङ्ग ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इत्यन्वयः । अन्यथ- त्वमिष्टमेव । अन्यथा उपास्यते हरः, अनुभूयते सुखम्, इत्यादौ धात्वर्थामनभवनक्रि- ययोरकर्मकत्वेन कर्मलकारोपपत्तिर्न स्यात् । इवादीना तु वाचकत्वमेन । उपमांगानरुता- वामिबेदादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहित्येन दृष्टान्तवैरूप्यस्य सद्भावाद् विधेयाविधेययो- रेकविभक्तित्वे 'विशेष्येण सहेकार्थ मनेयत्र विशेषणम् । तत्र लिङ्गादयः प्रायो विशे- ष्या विशेष्णे ॥' इत्यनुशासनस्योपमानोपमेयोरपि तत्र 'लिङ्गसंख्याविभेदेऽपि उप- मानोयमेयता । विभक्ति पुनरेकैव उपमानोपमेययोः ॥' इत्यनुशासनस्य जागरूकत्वेन 'शरैरिवः-' इत्यादावुपमानपदोत्तरतृतीयादेः सुसंपादकत्वाच्च । प्राच्योदग्द्रेन 'श्लिष्टे श्रूयन्ते मदमदिनगण्डाः करटिनः करिण्यः काण्व्याम्पदम्-' इत्यादि विधेयाविधेयको- र्लिङ्गादिभेदेऽपि न काचिदनुपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥

1. वयादाद्य इति । अयमभिप्रायः—'कर्तु क्यङ् मलोपश्च' इत्यत्र 'उपमानादाचारे' इत्यत उपमानपदममुवर्तते, तेनेवार्थमादृश्यादापि बोधे सादृश्याचाराद्यर्थः क्यङिति । १. 'नार्थबोधकौ' कृ. २. 'षोडशप्रकारा बोध्या' इति मुद्रितपुस्तके.

दशमः परिच्छेदः । ५१३ अत्र मुखनयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः। अत्रैव च 'मुखेन सदृशं' इत्यत्र 'मुखं यथेदं', 'नयनतुल्यं' इत्यत्र 'दृगिव' इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति । अनयोर्भेदयोः प्रत्येकं श्रौत्यार्थीत्वभेदेन चतुर्विधत्वसम्भवेऽपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्तम् । औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा ॥ २० ॥ क्रमेणोदाहरणम्— 'वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरम् ।' 'गर्दभति श्रुतिपरुषं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः ।' अत्र 'गर्दभति' इत्यत्रौपम्यवाचिनः क्विपो लोपः । न चेहोपमेयस्यापि लोपः । 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देशात् । द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः । 'तस्या मुखेन' इत्यादौ 'रम्यं' इति स्थाने 'लोके' इति पाठेऽनयो- रुदाहरणम् । क्विप्समासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोपने ॥ २१ ॥ धर्मोपमानलोपोदाहरणमिदं स्यात् । प्रतिनिधीति । सदृशेत्यर्थः ॥ इदानीमुपमा- माह—औपम्येति । यत्र वाचकातिरिक्तस्यालोपः क्रियते तत्र वाचकलोपः शिष्टै- रभ्युपगम्यते ॥ वदनमिति । सुधाकरमनोहरमिति पदे समासे सति वाचकस्यापि लोपः । इवार्थस्य समासगम्यतया इवपदप्रयोगः । वदनमन्दिरममृतकरमनोहरम् इत्यपि वाच्यमत्रापि लोपोदाहरणम् । सुधाकर इव मनोहरमिति 'उपमानानि सामान्य- वचनैः' इति कर्मधारयः । एतदेव प्रत्युदाहरणम् । क्विपि उदाहरति—गर्द- भतीति । गर्दभ इवाचरतीत्यर्थे क्विपि विवक्षितार्थवाचकलोपः । यद्यपि 'प्रत्ययलक्षणे' इत्यादौ क्विपो लोपेऽपि गर्दभस्य दृश्यत्वं दृश्यते तद्दर्शनाच्चौपम्यवाचिनः प्रत्ययलक्षणेन गम्यम् । अत्र श्रुतिपरुषं निनदन् गर्दभतुल्यं व्यक्तोल्लङ्घनम् एव । निर्देश्यादिति । उपमेयस्योल्लेखनपदान् ॥ एतमेवोपसंहारपूर्वकमाह द्विधेत्यादि—'मुखेनेत्यादि' १. सुधाकरेति । 'सुधाकर इव मनोहरम्' इति विग्रहे 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इत्यनेन समासः इति मध्यपदलोपि—इव इति लुप्तं जातम् अतः केवलं वाचकलुप्तोपमा, उपमेयस्य सातिशयदीप्त्यर्थे सुधाकरमनोहरम् इत्यत्रोपमानोपमेययोर्निषेधार्थे, किन्तु तयोर्धर्म्मसाम्येनेति भावः (मनोहरमित्यंशतोऽपि) इति ज्ञायते एवं क्विपि गर्दभतीत्यंशतो द्रष्टव्यम्— २. गर्दभतीति । 'गर्दभ इवाचरतीत्यर्थे' 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विब् वा वक्तव्यः' इति क्विपि 'लोपो व्योर्वलि' इति वकारलोपः, 'अतो गुणे' इति पररूपत्वम् अत्रोपमानवाचकात्... औपम्यवाचकः क्विप् प्रत्ययः तस्य...

५१८ साहित्यदर्पणे यथा— 'चन्द्रायते शुक्लरुचापि हंसो हंसायते चारुगतेन कान्ता । कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहायः ॥' मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु कथ्यते । यथा— 'वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नगेन श्रीर्मनोहरा ॥' क्वचिदुपमानोपमेययोर्द्वयोरपि प्रकृतत्वं दृश्यते— 'हंसश्चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ॥' 'अस्य राज्ञो गृहे भान्ति भूपानां ता विभूतयः । पुरंदरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥' तस्योपमानता यदि स्यादित्यर्थः । इयं साधारणधर्मस्याभेदे भेदे च संभवतीति द्विधा ॥ तत्राद्या यथा—'महाभृतो वदान्यस्य भारतीवामला गतिः । चेष्टा मतिरिव स्वच्छा चेष्टेव गुणसंततिः ॥' अत्र स्वच्छत्वमेकमेव साधारणो धर्मः ॥ द्वितीया- माह—चन्द्रायत इति । चन्द्र इवाचरतीत्यर्थः ॥ मालोपमामाह—मालो- पमेति । बहुल्येकाधिकपरम् । तेन 'तां हंसमाला शरदीव गङ्गा महौषधीर्न- क्तमिवात्मभासः । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्याः ॥' इत्यादावुपमाद्वयेऽपि मालालमक्षतम् । इयमपि पूर्ववद्द्विधा । तत्राद्यामाह— वारिजेनेति । अत्र मनोहरत्वमेकमेव सादृश्यहेतुः । द्वितीया यथा—'ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुधेव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' अत्र नेत्रानन्दजननादयो विभिन्नधर्मा एव सादृश्यानां हेतवः ॥ उपमेयस्य प्रकृतत्वसु- पमानस्याप्रकृतत्वं प्रायिकमित्यभिप्रायेणाह—क्वचिदिति । प्रकृतत्वं वर्णनीयस्यो- त्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षितत्वम् ॥ हंस इति । हंसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्णनी- यशरत्कालस्योत्कर्षाधायकत्वेनाकाङ्क्षिताः । 'विमला' इति पाठो न रमणीयः, मन कृतस्य कुमुदानीत्युपमानान्वयायोग्यत्वात् । तस्मात् 'लसन्ति' इति पाठो द्रष्टव्यैः॥ प्राचीनसमतानाक्षेपोपमादीनुपमाप्रकारान्वैचित्र्यातिशयानाधायकत्वेनोपेक्ष- माण आह—अस्य राज्ञ इति । कल्पवृक्षभवाः कल्पवृक्षोत्पन्ना विभूतय इत्यर्थः ॥

1. मालेति । यथा काचिन्माला सजातीयैः कुसुमैः, काचिच्च विजातीयैर्निर्मायते तथैवे- यमपि सजातीयैर्विजातीयैर्वा बहुभिरुपमानैरिति भावः । एकस्य उपमेयस्येत्यर्थः ॥ १. 'यथा' पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'वस्तुतस्तु प्रकृतयोरेकधर्माभिसंबन्धरूपतुल्ययोगितेवेदं न तूपमा । एव चात्र यथेवशब्द्मयोगस्तुल्ययोगिताद्योतकतयार्थत्वेन न गौण एवेत्यवधेयम् ।' इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम्.

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

५२६ साहित्यदर्पणे तत्रैकदेशविवर्ति श्लिष्टं यथा मम— ( करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांशुके निवेश्य । विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥ ) समस्तवस्तुविषयं यथा—अत्रैव 'विचुम्बति—' इत्यादौ 'चुचुम्बे हरिदबलामुखमिन्दुनायकेन' इति पाठे । न चात्र श्लिष्टपरम्परितम् । तत्र हि१ 'भृङ्गदावलिदम्भोलिः—'(५२३) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वाद्यारोप विना वर्णनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपाणां सर्वथैव सादृश्याभावा- दसंगतम् । तर्हि कथं 'पद्मोदयदिनाधीशः—' इत्यादौ परम्परितम्, राजादेः सूर्यादिना तादृशस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य संभवात्—इति न वाच्यम् । तथा हि—राजादेस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न न प्रकृते विवक्षितम् । पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षित- त्वात् । इह तु महीधरादेः स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सु- व्यक्तमेवेति न श्लिष्टपरम्परितम् । क्वचित्समासाभावेऽपि रूपकं दृश्यते— 'मुखं तव कुरङ्गाक्षि सरोजमिति नान्यथा ॥' क्वचिद्वैयधिकरण्येऽपि यथा— 'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्यद्युभित्तिर्गुण- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा । यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेषां शूलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥' सितच्छत्रारोपे निमित्तम् ॥ करमिति । कर किरणमेव हस्तम् ॥ पद्मोदयादेव पद्मोदयादिशब्दस्यैव । द्वयो रूप्यरूपकयो राजादिसूर्याद्योः ॥ नन्वत्र शब्दसाम्य- विवक्षावशात्प्रसिद्धतेजस्वितादिरूपसाम्यविवक्षायास्तु 'त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भा' इ- त्यादौ तु दीर्घत्वपीवरत्वादि साम्यसंभवेनात्र तन्मूलक एव स्तम्भाद्यारोपोऽस्तु त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपस्य तत्कारणत्वस्वीकारेण किमिति चेत् । न । स्तम्भा यथा मण्डपभारसहिष्णवस्तथा हरिविवाहवस्त्रैलोक्यभारसहिष्णव इति साम्यस्यैव प्रकृते विवक्षितत्वात् । तच्च त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपं विना दुर्बोधम् । समासाभा- वेऽपीति । अत एव दण्डिना व्यस्तं समस्तं व्यस्तसमस्तं चेति त्रिविधं रूपकमु- क्तम् । 'श्रुततया' इत्यभेदे तृतीया । अन्यथा तादात्म्यारोपो न स्यात् ॥ सुचरितमे- १. 'हि' इति क-पुस्तके नास्ति. २. '-रूप्य' स-घ- ३. 'असंभवात्' ख घ. ४ 'शूलिनि' क

Here is the complete transcription of the text from the image, line by line:

दशमः परिच्छेदः । ५२७ इदं मम। अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- षत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवाधिकारूढवैशिष्ट्यसंज्ञकम् । यथा मम— ‘इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥’ अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विषयात्मतयारोष्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ दालित्यं चित्रम्, द्युभित्तिराकाशकुड्यम् । सरलता कौटिल्यरहित्यमेव दाक्षि- ण्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुक्कुरलाङ्गूलकुण्डली । भक्तिमात्रसुलभे केवल- दापि भक्त्या प्राप्ये ॥ अत्र केषांचिदिति । नाधनस्य श्लेषस्य शब्दालंकारत्वेऽपि साध्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भावः । वक्ष्यमाणाना श्नेषापह्वादी- नाम् ॥ अधिकारूढवैशिष्ट्य रूपकमाह—अधिकामूढति । अधिकमलधर्मारूढं वैशिष्ट्य विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधाराधार इति विम्बस्य विशेषणम् । कलङ्क- रहितत्वादिविशेषणं चन्द्रादेरत्यन्तासम्भवीति तत्र तदारोपणादधिकारूढवैशिष्ट्यम् । 'कलङ्कराहित्यादिना' इत्यनेदे तृतीया । परिणामलंकारमाह—विषयात्मतयेति ।

1. वैशिष्ट्यमिति । अत्रेदमनुसन्धेयम्—"विषय्यभेदाताद्रूप्यवद्भवन् विषयस्य यत् । रूपकं तद्विधाऽऽधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्तिभिः ॥ (१) अयं हि धूर्जटिः साक्षाद् येन दग्धाः पुरः क्षणात् । (२) अद्यमान्ते विना शम्भुस्तृतीयं विलोचनम् ॥ (३) राजाधिकानवत्येष सृष्टिरू संमृष्टिरित्थाम् । (४) अन्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानान्दे जिनि- न्दुना ॥ (५) साध्वीदमपरा चण्डीरसघानागारोहिता । (६) अय समद्दिन- प्रान्त्यमुखचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥" इति । इतोपमेयस्य रागो विषयस्य पूर्दुश्रुवविशेषणेन नसिन्दमानस्य भावतो धूर्जटेर्विषयिणोऽभेदप्रत्त्याद्, उपमान्योपमेये प्यनाधिक्य- भावावर्णनाच्च प्रथमनुभयाभेदरूपकम् ॥ तृतीयविलोचनानोत्त्या न्यूनता- दर्शनेन द्वितीयं न्यूनताभेदरूपकम् । 'दीपादीवरु सार्थे वाच्यः' इति नान्द्रेन तृती- यार्थे ईदृक् ॥ संमृष्टित्त्वासीकारेण विश्वावनेक्या भावतो राजाधिकाननस्येदं मधिकामेदरूपकम् । अत्र सृष्टिरिदं रिष्टम् ॥ एवमन्या मुखेन्दुनखे प्रसिद्धेन्दोन्ना- दस्तत्त्वमापाद्य मुखेन्दोश्च नेवानन्दजनकत्वेन प्रसिद्धेन्दुवांश्चनत्वमात्रनिरूपणेन न्यूनत्वाधिक्ययोरुपादानादनुभवताद्रूप्यरूपकं चतुर्थम् ॥ भापना चन्दान- १ 'इदं मम' इति कस्य पुस्तकेर्नास्ति २ 'अन च' प. ३ 'इत्येदरूप' प ४ 'न्य' इति कल्पित पुस्तके.

The provided image is blank and contains no legible text to transcribe.

दशमः परिच्छेदः । ६०५ दण्डापूपिकान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । अत्र च क्वचित्प्राकरणिकादर्थादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं क्वचिदप्राकर- णिकार्थात्प्राकरणिकार्थस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्— 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥' 'विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥' अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाहृते 'हारोऽयं-' इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संबन्धरूप- त्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ॥ ८३ ॥ अर्थापत्त्यलंकारमाह—दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थागमो भिन्नार्थप्रतीतिः ॥ दण्डापूपन्यायमाह—मूषिकेनेति । इतिशब्दो हेतौ । अनेन मूषिकेण तत्सहचरितं दण्डभक्षणसहचरितमर्थादौचित्यादायातमवगतं भवतीत्यन- न्तरं 'वदन्यत्रापि' इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्भूत्वेन निश्चितस्य स- मानन्यायात्तुल्यसामर्थ्यादर्थान्तरं तु शब्दात् । आपतति प्रतीतिविषयो भवति । मूषि- कस्य हि दण्डभक्षणं दुष्करं तन्निष्पत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमतिसुकरत्वाद्यथा संभाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धेरापरसिद्धिरौचित्यात्संभाव्यत इति भावः ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुःखानां च । मु- क्तानां तादृशोपिमर्द्दनं दुर्घटं तन्निष्पत्तावनुक्तानामसत्त्वं सुतरां तन्व्यादिति पुं- स्त्वमत्र समानो धर्मः । मुक्तानां वर्णनीयत्वेन प्राकरणिकत्वम् ॥ विललापेति । सोऽजः । द्रव्यसमः समानो धर्मः । अयसो वर्णनीयत्वाभावादप्राकरणिकत्वम् । संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिरूपाभावादित्यर्थः । व्याप्तिर्ह्यन्यथानुप- पद्योरव्यभिचरितसामानाधिकरण्यरूपः । प्रकृते तु एकस्य नायमर्थग्रहेण औचित्या- त्सत्समानस्य तादृशार्थान्तरग्रहो भवतीति हायस्थानपरयोर्व्याप्त्यसंभवादिति भावः ॥ विकल्पालंकारमाह—विकल्प इति । तुल्यबलत्वं तत्तदुदाहरणे यथायथं बोध्यम् ।

1. दण्डेति । दण्डापूपयोरितो दण्डापूपिका । 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः' इति द्वन्द्वः । इतरेतरद्वन्द्वाद्भावप्रत्यय इति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विद्येते यस्यां सा दण्डा- पूपिका । 'इवे प्रतिकृतौ' इति प्रतिकृत्यर्थः । अन्ये दण्डापूपमिव दण्डापूपिकेति गौणी' ... व्याचक्षते ॥

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है। पृष्ठ पूर्णतः रिक्त है या केवल कुछ अस्पष्ट निशान/धब्बे हैं।

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

६०८ साहित्यदर्पणे प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥’ इह केचिदाहुः—‘शशिप्रभृतीनां शोभनत्वं खलस्याशोभनत्वमपि सदसद्योगः’ इति । अन्ये तु—‘शशिप्रभृतीनां स्वतःशोभनत्वं धूसरत्वा- दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः ।’ अत्र हि शशिप्रभृतिषु धूसरादे- रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोभनत्वे प्रक्रमादिति । इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः । समाध्यलंकारे त्वेक- कार्यं प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति भेदः । ‘अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे स्मरज्वलनः ॥’ अत्राद्येऽर्धे गुणयोर्यौगपद्यम्, द्वितीये क्रिययोः । उभयोर्यौगपद्ये यथा — ‘कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्केरुहसोदरश्रि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥’ र्गतत्वपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु खतोऽशोभनत्वं नृपाङ्गनगतत्वस्य शोभनत्व- मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदुःखं प्रति धूसरत्वादिविशिष्टचन्द्रादयः कार- णानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसता च योग एव सदसद्योग इति भावः । अन्येषां मतमुपपादयति—अत्र हीति । विच्छि- त्तिविशेषस्यैवेत्येवकारेण मनसीत्यादिव्यावृत्तिः । नन्वेतनिरर्थकमत आह—मन- सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्सार्थकमिति भावः । प्रथममतं दूष- यति—नृपाङ्गनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । तथा चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो नतु विशिष्टाना योगः । क्रमभेद- रूपदोषावहत्वादिति भावः । समाध्यलंकारादस्य भेदमाह—इहेति । साहित्येन मिलितत्वेनावतारः । समग्रे समर्थे पर्याप्ते काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहतत्वेना- पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेषं मिलितान्येव कारणानि जनयन्ति समुच्चयस्य विषयः । यत्र त्वेकस्मिन्कारणे फलसाधनायानुष्ठीयमाने देवादुत्पन्नेन कारणान्त- रेण तत्फलस्य सुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुणयौगपद्ये समुच्चयमाह—अ- रुणे चेति । नायिकां प्रति सख्या उक्तिरियम् । नयने रक्ते इति शेषः ॥ कलु- षमिति । रोषकषायितमित्यर्थः । सितपङ्केरुहस्य सोदरीसदृशी श्रीः शोभा यस्य तत् । अस्य वैयधिकरण्ये एव प्रयोगप्राचुर्यं विच्छित्तिविशेषजनकत्वं च । क्षति- १. ‘शमद्यानं’ इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम् ।

The provided image is completely blank and contains no visible text.