साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेदम्' इति केश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्—भीमार्जुनौ— कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः क्वास्ते दुर्योधनोऽसौ कथयत, न रुषा द्रष्टुमभ्यागतौ स्वः ॥ अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८ ॥ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाक्केलिर्हास्यसंबन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ॥ २५९ ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा— 'भिक्षो मांसनिषेवणं प्रकरुषे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकाङ्क्षस्यैव निवृत्तिर्वाक्केलिः' इत्याहुः। अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । 'त्वया विगर्हिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ त्रिगतपदव्युत्पत्तिमाह—नटादीति। आदिना नटीप्रतिनटयोर्ग्रहणम् । इदं त्रिगतम् ॥ छलमाह—प्रियाभैरिति । प्रियतुल्यैरित्यर्थः । छलना वञ्चना ॥ जतुमयशरणोद्दीपनः जतुमयगृह... अङ्गराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रौपदी तस्या केशोत्तरीययोर्ग्रहणे पटुः । सं भवाव । 'आवाम्' इति शेषः ॥ वाक्केलिमाह—वाक्केलिरिति । द्वे च तिस्र... प्रत्युक्तयस्ताभ्यः । समासप्रत्ययानाम नित्यत्वादत्र डप्रत्ययाभावः । अनेकप्रश्न... म्मुत्तरमिति वाक्केलिरित्याहुर्गलन्वयः ॥ अधिवलमाह—अन्योन्येति । पर...

1. द्वित्रीति । तथा चाह दशरूपककार —'श्रुतिसाम्यादनेकार्थयोजनं त्रिचतु... न्तं वा विचित्राभिः प्रत्युक्ते भूरिधोच्यते ॥' इति ॥

षष्ठः परिच्छेदः। ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्—'वज्रनाभः— (अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ॥ ) प्रद्युम्नः—अरेरे असुरपसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशिताशनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः ॥ २६० ॥ यथा वेण्याम्—'राजा— अध्यासितुं तव चिराज्जघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मम् ॥' अनन्तरम् '(प्रविश्य) कञ्चुकी—देव, भग्नं भग्नं—' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थे वचनमूरुभङ्गार्थे सबन्धे संबद्धम् । व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथात्वसन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे—'सीता—जाद, कालं क्खु उअज्झाएण गन्तव्वम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्वो । लवः—अथ किमा- वाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता—जाद, सो क्खु तुह्माणं पिदा । लवः—किमादयो रघुपतिः पिता । सीता—( साशङ्कम् । ) मा अण्णधा संकद्वम् । ण क्खु तुह्माणम्, सअलाए जेव पुढवीएत्ति ।' धिष्येन वाच्यातिशयेनेतिः ॥ अस्य प्रद्युम्नस्य । वो देवानाम् ॥ गण्डमाह— प्रस्तुतसबन्धि प्रस्तुतार्थसंबद्धम् ॥ पर्याप्तं समर्थम् ॥ सबन्धे प्रकृते ॥ अन्य- न्दितमाह—व्याख्यानमिति । स्वरसोक्तस्य 'तवदस्य' इति शेषः ॥ जाद इति । 'पुत्र, काल एष उपाध्यायेन गन्तव्यम्, तत्र स राजा विनयेन प्रणयि- तव्यः ।' ( इति संस्कृतम् । ) 'पुत्र, स खलु युष्माकं पिता ।' इति संस्कृतम् । 'मा अन्यथा शङ्कध्वम् । न खलु युष्माकम् । सकलाया एव पृथिव्या इति ।' इति संस्कृतम् । अत्र सीतया पुत्रस्नेहान्तः श्रीरामे इत्यभिप्रायेणोक्तं वाक्यम् । 'वस्वर.'

1. सन्धानितमिति । वस्तुतस्त्वर्थान्तरयोगानुगुण्यं स्वरसादुक्तिप्रत्युक्तिरूपं सङ्घटित- मिति मन् तोषन्तान्यदन ।' इति । साहि० ३१

इस चित्र में कोई पठनीय पाठ (पाठ्य सामग्री / Text) उपलब्ध नहीं है। चित्र लगभग पूरी तरह से रिक्त (blank) है।

षष्ठः परिच्छेदः। ३७७ कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति बध्यते। आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित् ॥ ३३५ ॥ अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम् । यथा—हर्षचरितादिः। 'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्।' इति दण्डाचार्यव- चनात्केचित् 'आख्यायिका नायकेनैव निबद्व्या' इत्याहुः, तदयुक्तम्। आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः । यदुक्तं दण्डिनैव— 'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः।' इति। एषामुदाहरणम्—पञ्चतन्त्रादि । अथ गद्यपद्यमयानि— गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३३६ ॥ यथा—देशराजचरितम् । गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्बिरुदमुच्यते । यथा—बिरुदमणिमाला । करम्भकं तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितम् ॥ ३३७ ॥ यथा मम—षोडशभाषामयी प्रशस्तिरत्नावली । चरितम्॥ दृष्टाचार्यवचनादिति हेतुः 'तदयुक्तम्' इत्यन्वयिः। एषा- मस्य विवर्णनम्॥ गद्यपद्यानि स्वरूपवर्णनम् । भेदाः परस्पर- विशेषः । उद्देशानुरोधादाह गद्यपद्येत्यादि। तथा च भेदं दर्शयन् निखिलम्, न तु पद्यमपि कल्पयेत्॥ इति राजशेखरकृतौ षष्ठः परिच्छेदः साहित्यदर्पणेऽयं षष्ठः प्रस्तरः। १. दण्डाचार्येति। 'अपि त्वनियमो दृष्टः' इति दण्डी। २. दण्डी। 'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः' काव्यादर्शे द्रष्टव्यम्। ३. साहित्याचार्यविश्वनाथकविकृतौ मम। इति षष्ठपरिच्छेदः समाप्तः। ग्रन्थाग्रम्

३८० साहित्यदर्पणे अस्यार्थः प्रागेव स्फुटीकृतः । तद्विशेषानाह- ते पुनः पञ्चधा मताः । पदे तदंशे वाक्येऽर्थे संभवन्ति रसेऽपि यत् ॥ १ ॥ स्पष्टम् । तत्र दुःश्रवत्रिविधाश्लीलानुचितार्थप्रयुक्ताः । ग्राम्याप्रतीतसंदिग्धनेयार्थनिहतार्थताः ॥ २ ॥ अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता । अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥ ३ ॥ दोषाः केचिद्भवन्त्येषु पदांशेऽपि पदे परे । निरर्थकाममर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥ ४ ॥ परुषवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वम् । यथा- 'कार्ताथ्र्यं यातु तन्वङ्गी कदानङ्गवशंवदा ॥' अस्यार्थ इति । प्रागेव प्रथमपरिच्छेद एव । श्रुतिदुष्टादेः शब्दार्थोभयरूपस्य रसापकर्षकत्वमिति नाव्याप्तिरिति भावः ॥ तद्विशेषान् दोषविभागान् । ते दोषाः तदंशे पदांशे ॥ दोषविशेषान्निर्दिशति-दुःश्रव इति । अयं भावप्रधानो निर्देशः । दुःश्रवत्रिविधाश्लीलेति समस्तपाठे भावप्रत्ययस्य प्रत्येकं संबन्धात् पृथक्त्वदोषेषु ॥ उद्देशक्रमेण दुःश्रवत्वादिलक्षण मोदाहरणमाह-परुषेति । दोषाणां चिलम्पटत्वादुदाहरणस्यैव दर्शनम् । 'श्रुतिपतितमात्रं यद्वैगुण्यमवदेति तत्पदं सर्वत्रोपा- देयमिति प्रथमं तदुपन्यासः' इत्यन्ये । परुषवर्णेना वर्गानां पारुष्यं पुनरग्रि- मोभविष्यति । श्रोतृणां श्रोत्रावच्छेदेन दुःखजनकत्वं श्रुतिदुःखावहम् । श्रुतिप- तितं मुहुःश्रावहं श्रुतिदुःखावदम्, नत्वं वा । कार्ताथ्र्यमिति । अत्र तकार- रेफयोर्योन पादष्यम् । तत्प्रयुक्तं पदम्य दुःश्रवत्वं साश्रयपदमपन्विनयेन प्रकृतानु- मन्त्रस्य शृङ्गाररसस्य प्रकर्षप्रतीतिं प्रतिबध्नाति । इदमेव 'श्रुतिकटु' इत्यभिधीयते । नन्वेवन्तदपादापारुष्यमेव न तु पदपादष्यमिति चेत् । न । यावद्यत्संयुज्यते

1. कार्ताथ्र्यमिति । 'अनङ्गमङ्गमृदुपादप्रभङ्गिनिरङ्गिनैः । आलिङ्गितः स तन्वी कार्ताथ्र्यं लभते कदा ॥' इति प्रकाशोदाहरणानुरूपम् ॥ १. 'भवन्' घ-पुस्तके नास्ति. २. 'ग्राम्यः क ३. 'दाभू' इत्यनन्तरम्-

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ अश्लीलत्वं व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्त्रिविधम् । क्रमेणोदाहरणम्— 'दृप्तारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥' 'प्रससार शनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥' अत्र साधन-वायु-विनाश-शब्दा अश्लीलाः । 'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ॥ अत्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् । पारुष्यप्रयुक्तवाच्येषु श्रवलवतसदघटकद्वित्रादिवर्णपारुष्यप्रयुक्तपददुःश्रवत्वस्य नी- वारात् । असमर्थान्तरव्यञ्जकमश्लीलं तस्य भावस्तत्ता । पदानामश्लीलत्वं तु असभ्यस्मृतिहेतुत्वमेव । जुगुप्सा घृणा । अमङ्गलममङ्गलशङ्का । व्यञ्ज- कमिह जनकत्वमेव ॥ अत्रेति । सैन्ये प्रयुक्तः साधनशब्दो मेढ्रव्यञ्जनतया श्रोतुर्लज्जाजननेन राजविषयरतिभावस्य, समीरणे प्रयुक्तो वायुशब्दः पशुप्राणजुगु- प्सकतया श्रोतुर्जुगुप्साजननेन, अवसाने प्रयुक्तो विनाशशब्दः शत्रुवधव्यञ्जकतया अमङ्गलशङ्काजननेन, शृङ्गारस्य प्रकर्षप्रतिबन्धकः ॥ अनुचितार्थत्वं क्वचिद्वा- च्यार्थदोषप्रतिपादकत्वेन, क्वचिदर्थासम्भवेन, क्वचिदसमनर्थकत्वेन । तत्रोदाहर- शूरा इति । पशुभूताश्चेत्यस्वरूपम् । अत्र वाच्यार्थस्य शूरस्य कातर्यं दोषः । १. अश्लीलदमिति । इदं काव्यप्रदीपोल्लिखितमपि नास्ति । 'अत्रोदाहरणम्-'

३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनादृतत्वम् । यथा— 'भाति पद्म मरोवरे ॥' अत्र पद्मशब्द पुल्लिङ्गः । ग्राम्यत्वं यथा— 'कटिम्ने हरते मनः ॥' अत्र कँटिशब्दो ग्राम्यः । अप्रतीतत्वमेकदेशमात्रप्रसिद्धत्वम् । यथा— 'योगेन दलिताशय ॥' अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । तस्य व्यञ्जकत्वात्तच्छुदपदस्यानुचितार्थत्वम् । द्वितीय यथा—'प्रज्वलद्वणैर् पतन्ति शरान्व ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचितार्थम् । तृतीय यथा—दिवा रात्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्समुच्चैः शिरसामनीव ॥' अत्रामङ्गत्वान्यत्वकारभवस्य समर्थकं द्विर्द... चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रसिद्धावपि तेन रूपेण प्रसिद्धावपि... पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त' इति शेष ॥ हालिकसाधारणप्रसिद्धत्... ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र शृङ्गारस्य गूढवक्तृत्वादलाभावाच्छ्रव्यैकदेशि... रोध ॥ योगेन प्रकृतिपुरुषयोर्भेदचिन्तनेन दलिन खण्डित आशयो वास... यस्य स । आशयशब्दोऽप्रतीत इति शेष । अत्र योगशास्त्रानुशीलिना... पदार्थानामज्ञाना योगिनिपदभवबोधविलम्बकरत्वमप्रतीतत्वम् ॥ प्रकरणार्था... 1 पद्मेति । 'वा पुंसि पद्मम्' इत्यनेनाज्ञातोऽपि पुंल्लिङ्गः पद्मशब्दः कविभिर्न हि प्रयुक्त । अत्र दूषकताबीज तु नादृशकृतिनमयलङ्कनप्रयोजनानुसंधानलक्षणदुष्टतायै भवति । यमकादिप्रयोजनसत्त्वे तु नाय दोष, अन्यत्राप्रयुक्तस्यापि क्वचित् भे प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रनाभावादिति ॥ 2 कटीति । अत्रेद तत्त्वम्—श्रोणीनितम्वादिकमेव विदग्धे प्रयुज्यते, कटिशब्दस्तु दग्धमात्रप्रयोज्यमिति ग्राम्यम् । पद त्रिविधम्—ग्राम्य नागरमुपनागर च । विदग्ध... प्रसिद्ध नागरम्, ग्राम्यकक्षातिक्रान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरम्, नागरेणोत्तरे विदुषा ग्राम्यशब्दप्रयोगादुत्तरवैदग्ध्योन्नयनेनात्र दौष्टयम् । अत एव विदूषकादावधने वक्तृ... दोषत्वम्, तस्य तथैवाचित्येन वैरस्याभावाद् ॥ अन प्रकारे संपूर्णश्लोकस्त्वेवम्— 'राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युति ते मुखम् । तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥' 3. योगशास्त्र इति । 'क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः' इति पातञ्जलसूत्रे ( १।२४ ) वासनार्थक आशयशब्दः प्रयुक्त । वासना चात्र दुः... निदानं मिथ्याज्ञानजन्यः सस्कारविशेषः । दूषकताबीज तु तच्छास्त्रानभिज्ञस्य तदा...

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१ 'आशीःपरम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥' अत्र वेन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः । नेयार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनम् । यथा— 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् । अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । तेषादिनाथर्जनक शब्दः संदिग्ध । आशीरिति । कर्णे कृत्वा श्रुत्वा । अग्रेति । वन्द्यामिति पदस्य सन्दिग्धस्य शाब्दबोधविलम्बेन रसनिषदरीनाद्रवो रस विल- म्बकृत् ॥ अशक्तिकृतं कवेरसार्मध्यप्रयुक्तम् । असामर्थ्यमाद्युदति ॥ चर- णाघातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं पराभव । मुखस्य चरणाघातासम्बन्धा- त्तस्याप्यसम्भ वरतन्द्वायानुपपत्ति । वैयव्यचरणाघातपदान्तः सन्देहनिरा- सबलवत्वं मुखलक्ष्मयो सम्बन्ध । अत्र रूढिप्रयोजनव्यतिरिक्तपदेन बद्धेना- सनिधाय, ततो दृष्टयोपस्थिति ततः शाब्ददोष इति हरिबन्देन सम्प्रयुक्त- म्बगमन दूषताबीजम् । केचित्तु—'विशिष्टलक्षितान्त प्रयोजन' नेयार्थिदोष कथ नेयार्थम्' इति चेत् । न । रूढिप्रयोजनभावपदस्य मुख्य लक्ष्यार्थप्रकाशनो- पपत्यपरतया प्रकृते तत एव नेयार्थताभ्युपगमात् । केचित्—'पद्मद्विजेभ्यं हि शोभमैव फलित न तु चरणाघातेनेति तद्योज्यसम्बन्धासम्बन्धत्वेन' इत्याहु । तन्न । पद्म हि तरुणाब्जव्योधान्तर सम्भवप्रतीतिरुपनिषदा, न तु निर्जि तत्वादिकार्यति । तत्पर्यवसान्, मुखत्वमपि सम्मिश्रितत्वाद्भवतः । य यत्र साकारता विहित प्रयोजनेति चेन्न, दन्तक्षतादिस्थलस्याप्य- नुपपत्तिः । यथा चात्राप्युक्तम् निर्जितत्वं पराभव इत्यनेन सम्बन्धा- र्थोपपादकत्वात् पद्मपदार्थस्येति बोध्यम्। अत्र मुखस्य कमले चरणाघात- कर्तृत्वसम्बन्धेन प्रकारोऽयं द्रष्टव्यः

1. वन्द्यामिति । रथोऽङ्गाङ्गशब्देषु कृतातिप्रसङ्गवारणाय विशेष- दुष्टार्थप्रतिपादकत्वेऽपि न दोषः । अत्र चान्यार्थबोधकत्वमेव न तु तत्र प्रसिद्धार्थः । अनेकार्थत्वेनैवार्थस्य संशयबीजत्वात् नास्ति सन्दिग्धत्वम् । सन्दिग्धार्थमुक्त्वा नेयार्थमाह— कश्चिन्मङ्गलमुखेऽस्तीति 2 नेयार्थमिति । यो हि रूढितः प्रयोजनाद्वा न प्रयुज्यते परं केवलं निमित्तसद्भावादिच्छामात्रेणैव लक्षकः क्रियते सोऽर्थो नेयार्थः इत्यर्थः । तल्लक्ष्योऽर्थोऽप्युपपत्तिविहीनो भवत्येव । यथा—

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७ यथा— 'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥' उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ् पर्युदासता निषे- धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः— पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥ उदाहरति—यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस- स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिनिषेधमिदम् । अयं सन्नद्धो न नवज- लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरसामानाधिकरण्यं । अत्रेश्वरदार्थस्य उद्देश्‍यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह नञर्थस्य सम्बन्ध । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्याप्येतव्यम् । ध्वंसो न भवि- ष्यन्नित्याद्यसङ्ग्रहापत्ते । क्रियेयेति । यथाश्रुतविशिष्टे तु 'पच न पच्यते' इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युणोदाहरणयसङ्ग्रहप्रसङ्ग । न च नञर्थस्य क्रियान्वयनियमविशे- षोदाहरणादौ नञ् प्रसज्यप्रतिषेधत्वभेद नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधेच्छया- भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्प्रतिप्रकारान्धिगन्ध प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्वीकारणं यु- क्तत्वात् । अत एवोक्तंभावान्धकारणे गोपीचन्द्रेणोक्तम्—'ध्वंसो न प्रस- ज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्राग्भावोऽय न भवति', 'इत्यन्योन्यं पर्युदास इतिनिदन्ते' इति । 'हुतिप्यन' इत्यादि रसगतगुणनिदर्शनपरिष्टैवैरे नञर्थस्य सम्बन्ध । यथाह 'घटो घटेन न वर्तते', 'घट घटत्व न नैत्य' इत्यादि क्रियापदेन सह नञर्थस्यान्वयेऽपि प्रसज्यनिषेधाय वाच्यम् । एवंविधं निषेधविधि सम्बीजप्र- तिपादनातिप्रसक्तिवारणाय । एवं च 'घटो न पट' इत्यत्राप्युत्तरपदेन सह- क्रियान्वयस्य नैराश्यं सम्बन्धत्वेऽपि निषेधमुखेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वम् । न ह्यत्र घटाभाव एव विधेय न तु पटेन सह सम्बन्ध । पटेनैक्यस्य विवि- धावेन सम्बन्धो विधेयो नैवं तत्राभावनिषेधविधानाभावात् प्रत्यक्षा- नुवादस्य नैराश्येतरत्वं तत्सम्बन्धाभिप्रायेण नञर्थस्य सम्बन्ध । इत्यादि नञ्-पदार्थ-(?) ... प्रसज्यप्रतिषेध इति कविवचनार्थ- तत्त्वानां जिज्ञासायां पृथगेव तत्त्वचिन्तामण्युक्तेष्वनु- सन्धेयम् ... ... ... इति । तद्रूप- हविषां पर्युदासस्तथा पूर्ववाक्यानन्वयित्वेन । स्वसम्बन्धी ... ... ...

३९४ | साहित्यदर्पणे क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा— 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुचः ॥ नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ॥' अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते । 'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ॥' इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम् । तथाहि—द्वे- त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम् । तदानुगुण्येन तच्छब्देन परामर्शः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं बोध्यम्। पदांशे दुःश्रवत्वं यथा— 'तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥' 'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥' शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्तत्पदयोः । सामर्थ्यादाकाङ्क्षात् ॥ ननु यत्र द्वित्वं वर्तते यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकाङ्क्षप्रतीतिः । तत्र तत्पदद्वयस्यैव यु- योग्यत्वात् । यथा—'यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इति। इत्यत आह—यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽर्ह इति भावः। सर्वात्मकमिति । विरहदुःखत्वेन सामान्येन सर्वं विरहदुःखमित्यर्थः ॥ तथ- भूतस्य विरहदुःखत्वावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्साया वक्तृतान्यर्यमेव निदानमिति सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतातपर्ये सति न तत्पदे वीप्सा । तत्तद्विशेष- उपस्थापने तात्पर्ये मति तत्पदे वीप्सा । क्वचित्तु तत्पदे एव वीप्सा, न तु यत्पदे । यथा—'ते ते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थस्य बाधेन ये ।' एवमिति। अन्येषामनुचितार्थत्वादीनाम् । तच्च मया दर्शितमेव ॥ 'दोषाः केचिद्भवन्त्येषां

1. यद्यदिति । परमार्थन्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रे- ण यदो द्वित्वापन्नोऽनमादेशः । एव चादेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन च शब्दान्तर- रूपेण दुःसपरामर्शः । आदेशस्तु सावष्टेनान्वये तात्पर्यग्राहक इति यत्तदोर- न सम्बन्धानोपपत्तौ न तत्पदेऽपि वीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेशः । यत्र तु तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । किं तुभाम्या रूपद्वयेन सर्वोपसङ्क्रान्ति- स्तत्त्वन् ॥
2. सिद्धयै इति । अत्र 'सिद्धयै' इति चतुर्थ्यन्तपदैकदेशः श्रुतिकटु ॥ अत्र 'पदेन- मर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गुलच्छेदै बीजाङ्कुर प्रागुदयादिवान्वम् ॥' इत्य- वशिष्टा पादत्रयी ॥ १ 'प्रयोगात्' पुस्तकान्तरे

सप्तमः परिच्छेदः । ३९५ अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ॥' पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- गाने शेरति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ द्यांशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह—तद्गच्छेति ॥ अश्लीले ति । व्रीडाव्यञ्जके ॥ जुगुप्साव्यञ्जकं यथा—'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । ऽमङ्गलव्यञ्जकं यथा—'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्दः ॥ वचोवाणत्वं र्वाणत्वम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया गीःशब्दप्रतिपादकत्वे ऽर्थे । तथा नेयार्थत्वम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश-

1. अत्र धातुमत्तो भावो धातुमत्तेति पदकदेशेन क्षीबार्थेन मत्ताशब्देन मतुबर्थो ऽन्यते । अत्र 'पञ्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । बलाहकच्छेद- भक्तरूपामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥' इति तन्मूलम् ॥
2. विजेय इति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति सूत्रेणार्हार्थे 'अचो यत्' इति सूत्रेण दितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूतत्वरूपे क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ॥ अत्र 'चापाचार्यस्त्रिपुर- जयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रोत्तंसः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्तेवैतत् मु कुनवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्शस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥' लपनीयम् ॥
3. पेलवेति । 'पेल' इति वर्णद्वयं लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गवाचकतया व्रीडा- दीति प्रकाशव्याख्यातारः ॥ अत्र 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतसमुदाहरति शठ । र्नार्थेन सहृदयं वहति पुनः कलुषहृदयिनमिव ॥' इति प्रकाशोदाहरणं शरणम् ॥
4. जलध्यादाविति । तथा चोक्तमग्निमित्रेण—'जलदादिषु पूर्वपदे नरोत्तरादिषु चोत्तरपदेषु । हरदन्तेष्वेषु चोभयपदेषु पर्यायपदवृत्तिः ॥ इति परिवृत्तिसहा ये दोषास्ते दौषिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये तु नित्या गीर्वाणतुल्यान्ते ॥' दोषोन्मिन्षो गीर्वाणदित्येतच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्त इत्यर्थः ॥ अत्र वचोवाणेश्युदाहरणम् 'निद- ष्टेऽस्य भूपालैर्निर्माताऽहंशरामोः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेनो दस्तं दिगान्तरे ॥' त्येतरूपम् । वचोबाण गीर्वाणाः शब्दयोरभेदात् ॥

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image with legible text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ४२१ अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः । अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः । रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश्च । क्रमेण यथा— ‘तामुद्वीक्ष्य कुरङ्गाक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत ॥’ ‘चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ॥’ स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा— ‘अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे ॥’ व्यभिचारिणः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा—

• ‘जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने ॥’ अत्र प्रथमे पादे ‘आसीन्मुकुलिताक्षी सा’ इति लज्जाया अनुभाव- मुखेन कथने युक्तः पाठः । ‘मानं मा कुरु तन्वङ्गि ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ॥’ अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः । ‘धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे । ईषत्स्मितकटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीक्ष्यतां तन्वी ॥’ अत्र रसस्योद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति कष्टकल्पना । दिकरं रसस्य । प्रकृतीनां नायकोचितधर्माणां विपर्ययोऽन्यथावर्णनम् । इष्ट- केवलमनौचित्यम् । अन्यद्रसातिनिर्वहणम् ॥ कोऽप्यनिर्वचनीयप्रमदः ॥ व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं एव स्वशब्दवाच्यत्वं दोषः, रसानुसन्धानार्थमुपादाने तु न दोषः । यथा लज्जामुकुलीति, अमन्दोत्सुक्ये च । स्वशब्दवाच्यत्वं रसादिप्रकर्षदोषप्रविभाद्यपरम् ॥ विरोधिप्रसङ्गपरिग्रहमुदाहरति—मानमिति । शान्तस्येव चेति । चशब्दो हेतौ । विभाव उद्दीपनविभावः । तत्परिग्रहो यौवनास्थैर्यवेदनरूपम् ॥ अनुभावस्य पृथगुदाहरणम्—धवलयतीति । शिशि- ररोचिषि चन्द्रे चन्द्रिकयोद्भासयन्त्यां हेत्वर्थः । अयेति । आलम्बनं १. तामिति । ‘तामन्तःकरणप्रियां विधिकृपां दृष्ट्वैकमन्तःस्थिताम् । नेत्रयोः कृत- सञ्ज्ञेन गोचरे सोऽजायत रसो निर्भरः’ इति प्रकाशोदाहरणस्य पूर्वार्द्धः । २. चन्द्रेति । ‘आलोक्य चन्द्रमण्डलमानन्दयन्तं भुवनं शृङ्गाररसाप्लुतम् । इहैव मग्नमन्तरम् विलोलतारकं स्मेरमुखाम्भोरुहे’ इति प्रकाशोदा- हरणस्यापरार्द्धम् ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। कृपया सही या स्पष्ट पृष्ठ की छवि पुनः संलग्न करें।

सप्तमः परिच्छेदः । ४४१ एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर- स्येति विज्ञेयम् । गर्भितत्वं गुणः क्वापि- यथा- 'दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यत्सान्नादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥' अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं पुष्णाति । पतत्प्रकर्षता तथा ॥ २८ ॥ तथेति क्वचित् गुणः । यथा - 'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.) । अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः । क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ॥ हरस्यैव पिनाकसम्बन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यङ्ग्याद् गुणत्वम् । नायं निष्ठुरवैरयुवति नागो तिनिष्ठुरधनुष्मान्नाह पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधो नवगुणधर पश्य कस्मादकस्मात्पुण्येऽरण्ये नवजलधरश्यामल कोऽयमेति ॥' अत्र द्वितीयस्य नहीति निपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः, कि त्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यङ्ग्याद् गुण एव ॥ न वाक्यान्तरस्येति । पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न दोष इत्यर्थः । दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मातङ्गसमूहेन विभक्ताः परिच्छिन्नाश्चत्वार आघाटाः सीमा यस्याः सा । साध्यते स्ववशीक्रियते । सिद्धा साधितापि सा मही । विप्राय प्रतिपाद्यत इत्युत्तरेणान्वयः । किमपरमिति वाच्यमिति शेषः । दधैवाद्भुतमा- श्चर्यम् । यत्रैवेति । तथा च तत्सुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यतीति भावः ॥ चमत्कारातिशयमिति । तेन युद्धवीरदानवीरयोः परिपोषः ॥ क्वचिदिति । यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थत्वं तत्रेत्यर्थः ॥ इदानीं रसदोषाणां नियम- विशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चाह-क्वचिदिति । रचना व्यञ्जनम् । विभावा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

दशमः परिच्छेदः । १८४ वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि ॥ ११ ॥ श्लेषाद्विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च सः । क्रमेणोदाहरणम्— ‘प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता । अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥’ अत्र ‘विधौ’ इति विधु-विधि-शब्दयोरेकशेषेण वर्णश्लेषः । ‘किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिणश्च समीरणः । कान्तोत्सङ्गजुषां नूनं सर्वे एव सुखावहाः ॥’ तावन्न एव शब्दा एकप्रयत्नेनोच्चार्य्यन्ते यतो नैकस्यापि स्वरितोदात्तादिभि- भेदोपलम्भो न भवति। तत्रापि प्रकरणनियमाभावेनान्यतरस्याप्रतिपत्तिर्भवति । प्रकरणदिनियम्ये तु एकत्रानियतावान्यत्राप्रतीतिर्न स्यात् तदुदाहरति—‘प्रतिकूलतामिति’ । एवञ्चैकप्रयत्नोच्चार्य्यत्वेन रूपभेदेऽपि वर्णश्लेष इत्याह ‘विधौ’ इति ‘विधौ’ इति विधिविधुशब्दयो- र्नानाविधा बोधनेऽपि 'द्वौ' इत्यादीव न 'द्विवचनं' 'नापि' 'द्वन्द्वः' 'कपालं' 'मांसाभ्यां' रितिभेदेन द्वित्वप्रतीतिप्रसङ्गात्—इत्येति । एवञ्च द्वयोरेकशेषे सति वर्णश्लेष एवेत्यर्थः इत्यवेक्ष्यम् ॥ प्रतिकूलेति । हि यस्माद्विधौ विधौ वा विधुविधाविति द्वन्द्वः । दिनभर्तुः सूर्य्यस्य पतिष्यतोऽस्तमयपदमापद्यमानस्यावलम्बनाय धारकत्वाय नाभूत् । अत्र हि पतिष्यत इत्यनेनैतत् सूचितं यदा तस्यापि पतनादवस्था विपरीता तदा किं पुनरन्यस्य तस्याप्यसहायत्वात् का गतिरिति भावः । अतोऽस्यैवेति चिन्यम् । अत्र विधौ इति विधि-विधु- शब्दयोरेकशेषे वर्णश्लेषः । विधौ विधौ चेति विधी द्वित्वम् । विधिना च विधुना च शब्दाः । बहुसाधनता बहुभिः साधनैर्यस्य तस्य भावस्तत्ता । सापि विफलत्वमेतीति सूर्य्यपक्षेऽपि विधिशब्देनोपकरणातिशयोऽवगम्यते तदापि तस्य साहाय्याभावा- त्पतनमेवेति सूर्य्यस्य विपक्षात् तस्यापि विपत्प्रतीतेर्वर्णश्लेषः । न्नून्पक्षे—'ईदृशे विधि'—इत्यर्थः सूर्य्यपक्षे तु 'ईदृशे विधौ' इति रूपसिद्ध्या वर्णश्लेषः ।

1. इत्येति । रङ्गराजेन तु वर्णश्लेषः समर्थितः— इत्यादिरूपसाधनाय । अत्र तु 'विधौ' इति विधुविध्वोरेकशेषे द्वित्वे जाते रूपस्य वर्णश्लेषप्रयुक्तत्वम् । न च 'विधौ' इति विधीयमानस्य 'ह्रस्वस्य गुण' इति गुणो द्वित्वे 'औ' इति स्यात् न तु 'औ' इत्यतः 'ओकार' इति रूपं सिध्यतीति वाच्यम् । 'विधौ' इत्येकवचनेनैव रूपसिद्धेर्द्वित्वे रूपान्तरापत्तेः । न्यायेन गुण एव सम्भवति न तु द्वित्वमित्यर्थात् । प्रयुक्तस्य विधिशब्दस्य रूपं विधौ इत्येवं सिद्धम् । तेनैकशेषे रूपद्वय- न्न सिद्धः 'इति'

४८८ साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे । हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' अत्र $^{1}$संस्कृतमहाराष्ट्रोः । पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ- तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशान्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हरबहु- शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस- रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेनेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलातें केवीं पावे मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना-'महारा- ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति । संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा-'फुल्लालिलावलवले शलिलेशे शालशालिनश्शले । कमलाशवलावलिअलेडले दिशमन्नन्तेऽनिशमे ॥' 'फुल्लालिरावरोल मल्लिर तरुमा- रणशिरवशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधी छाया । 'क्रूयन्ति लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लाये छेदने लोलम्बित् । शम्यन्तीति शलाः सोयमाः ते सन्ति यत्र देशे स शली तं विशल्यत्पीकरोतीति शलिले- शमनसिन् । शालिगुंडैः शालन्ते शोभन्ते ये तानुनातीति शालशालिन्, स चासौ शूर- श्चेति, दु शननक्रत्वात् तवाभूते । नमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा दरिद्रान्नेषु कल्पि रम- तीत्येवंशील दल यस्य स तस्मिन् । मलन माउ, न विद्यते मार्गो यस्यासावमात- स्तस्मिन् । 'मल्ल धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवो विषवे या दिश्यार्गना दिशमनिशं प्रविशेष्टन्मि।' इति संस्कृतान्यायार्थः । मागधन्तु-'फुल्ला' पद्मिनीयेषाणा या आलिः पद्मिनद्वारी रोलं. कलकलो यत्र तत् । मारणान्त यालिम- टेश शूर तद्धिडिमारणमर्थम् । कमलानामाभव मकरन्दं ये यान्ति ते च तेऽतिशय शेरन्म् । विषमं वियोगिनतदुःखावहं तम्यदिद शाम्यतः शममुपेतोपि मारयति । हारि सहस्य मल्लिर वियोगस्य मुखयोऽपि शुष्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा-'रमनेर- नादानं सुरन्नरस्यु च्छत्र ब्दासीतम् । नयतिमान समने सोशवितान तर त्रिभुव ॥' अने कृतामे नाना गुणदीर्घलोचनान्तासीनाम् । मयतिमान शमने स महिश्वानां न भविष्य ॥' इति पैशाचीछाया । 'विगुमान् त्रिपुरशत्रुम् । गुणदीर्घनेत्रनेत्रान्त- ... ... ...

दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा— 'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह सर्वभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादौ सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥ एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदः सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि दस्य तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमाश्रितम्। अपनेवेत्युत्सेव मानो यस्य तम् । अगा अचला निक्वाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । पैशाचन्तु 'स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदशाना सुवर्णरत्नवस्त्राभ्यामुच्छलन्त्यो दाभ्यो दासा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न क्षमते न सहते न तदानीमादरमभिलषत कस्यचिदुपहृतगणिकस्योक्तिरियम् ।' इति । संस्कृतसूरसेनोर्यथा—'तोदी तदिग्गण- मडोडलहं स नदा दलं विदन्तरितम् । आर दमेहावमर सामदमार गदामारम् ॥' ततो डड्डयेने गगणमदः कलहंसशनादलम्बिनान्तरितम् । आरतमेधावमर शाधनमार गतामा- रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशन् दिक्षु उद्देशः तदा मद्द वर्तन इति मद्दिक् न गणेन सहायेन मडो दम्भ स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अञ्ज- ल्हं परिभूतत्त्वान्निक्षेरम्, अत एव दमेहाया उपशमचेष्टाया अमरो दम्भ तम्, तथाव्यने क्षिपन्ते इत्याशाः शरास्तान्दन्ति खण्डयन्तीत्यामदा धातृभ्यः मद् नैर्वतन इति माम- दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दलमन्ननीष्ये आर समार ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो नेपानान्मदगो यत्र । राक्षस्रो मारः पापो यत्र । यत आमारो यतस्तत्र । शारदनभोवर्णमन्मेतत् ।' इति । सस्कृतपभ्रंशयोर्यथा—'धिगण- च्छड्डुमे एतस्स्रुसारवारिमद सु । अञ्चनदप्पमराहरखुरनिखिला तेज सु ॥' 'धीरा गच्छड्ड मेघसमो दुर्धरवार्षिकदस्तु । अञ्जनद्रप्सराररण रक्षित्जाते यन् ॥' इत्यपभ्रंश- च्छाया । 'हे रमे, अवेरिव दुरिर्वादा इव जिन विष्टिया निर्विण्न यन्तः तथाभूता, इन्द्रसुदृ, अनुः पशा, अमे पाने नाधदी दः नः व्याधिमोहम प्रसरौ दन्तः ना अञ्चनद्रप्समरा गता अङ्गुष्टिवन्मानि रङ्गं यत प्रक्षालननिमित्तं यन्नाच्छुद्रं हवं मङ्गलं च मङ्गलञ्च च तदेव सङ्गो दृष्टं देवा हेतु रेष तु । घटदान्तवेङ्गेऽस्तित्वार्थः । अञ्जनद्रु- अप्सरद् हरर्निवाण्मङ्गुऽस्तिन् सहो गम्भीरं घटमानोत्तीर्णवरतेडि पीता गच्छदा यद्- स्तनेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाच्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धरा वर्षिषु दम्भने यन्न मज्जा- मृतकल्पेन्नम इति गच्छड्डयन्मस्तु । यस्य मेघसमयः ये ना इनं दर्शदीक्षप्रमदः प्रस्ती- देवा वाङ्गण रक्षिजिता एता हतनिः ।' इत्यपभ्रंशवाच्यार्थः ।

1. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्ख्यानेन त्रिंशत्प्रकारस्तदुभयात्मकमङ्गताभङ्गवि- षियदनेनैकेषियदे ॥