स्वप्नवासवदत्तम् (महाकवि भास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

ii INTRODUCTION. It is usual in Nâtakas to begin with Nândi and then to state 'नान्द्यन्ते सूत्रधारः'. But the Nâtakas in this collection, as a rule, [The conduct of the plays.] begin with the stage direction, 'नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः' and then the "mangala sloka" is introduced. Again instead of the word Prastâvanâ, these Nâtakas use the word "Sthâpanâ." Thirdly in the Nâtakas of Sûdraka, Kâlidâsa and others, in the Prastâvanâ, mention is made of the name of the author and of the works and in some instances in terms of praise. But in the plays before us, in the Sthâpanâ, not even the name is brought in either of the work or of the author. In the "Bharata Vâkya" or the closing sentence of every one of these plays, invariably occurs the prayer :—"may our greatest of kings or may our king rule the land". In all these plays there is at the close a sentence announcing such and such a Nâtaka is finished and here the name of the works is given. All these characteristic features can be made out from the following quo- tations which form the initial and closing portions of Svapnanâtaka and other plays. The beginning of Svapnanâtaka is as follows:— "(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— उदयनवेन्दुसवर्णौवासवदत्ताबलौ बलस्य त्वाम् । पद्मावतीर्णपूर्णौ वसन्तकम्प्रौ भुजौ पाताम् ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) उस्सरह उस्सरह अय्या ! उस्सरह । सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् । भृत्यैर्मगधराजस्य स्निग्धैः कन्यानुगामिभिः । धृष्टमुत्सार्यते सर्वस्तपोवनगतो जनः ॥ (निष्क्रान्तः) स्थापना ।"

INTRODUCTION. iii The ending of Svapnanātaka:- “(भरतवाक्यम्) इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ षष्ठोऽङ्कः । स्वप्ननाटकमवसितम् ॥” The beginning of Pratijñāyaugandharāyaṇa:- “(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— पातु वासवदत्तायो महासेनोऽतिवीर्यवान् । वत्सराजस्तु नाम्ना सशक्तिर्यौगन्धरायणः ॥ (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये ! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी—अय्य ! इअह्मि । सूत्रधारः—आर्ये ! गीयतां तावत् किञ्चिद् वस्तु । ततस्तव गीतप्रसाधिते रङ्गे वयमपि प्रकरणमारभामहे । आर्ये ! किमिदं चिन्त्यते । ननु गीयते । नटी—अज्ज मए सिविणे णादिकुळस्स अस्सत्थं विअ दिट्ठं । ता इच्छामि अय्येण कुसळविण्णाणनिमित्तं कञ्चि पुरुसं पेक्खिदुं । सूत्रधारः—बाढम् । पुरुषं प्रेषयिष्यामि व्यक्तमात्महिते क्षमम् । (नेपथ्ये) सालक ! सज्जस्त्वम् ।

iv INTRODUCTION. सूत्रधारः— पुरुषं प्रेषयत्येष यथा यौगन्धरायणः ॥ (निष्क्रान्तौ) स्थापना ।” The ending of Pratijñāyaugandharāyaṇa :- “ ( भरतवाक्यम् ) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ ( निष्क्रान्ताः सर्वे ) चतुर्थोऽङ्कः । प्रतिज्ञानाटिकावसिता ॥ ” The beginning of Pañcharātra :- “(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— द्रोणः पृथिव्यर्जुनभीमदूतो यः कर्णधारः शकुनीश्वरस्य । दुर्योधनो भीमयुधिष्ठिरः स पायाद् विराडुत्तरगोऽभिमन्युः ॥ (परिक्रम्य) एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञाप- नव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग । पश्यामि । (नेपथ्ये) अहो कुरुराजस्य यज्ञसमृद्धिः । सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् ।

INTRODUCTION. V सर्वैरन्तःपुरैः सार्धं प्रीत्या प्राप्तेषु राजसु । यज्ञो दुर्योधनस्यैष कुरुराजस्य वर्तते ॥ (निष्क्रान्तः) स्थापना । ” ——— The ending of Pancharâtra:— द्रोणः — इत्यर्थं वयमानीताः पञ्चरात्रोऽपि वर्तते । धर्मेणावर्जिता भिक्षा धर्मेणैव प्रदीयताम् ॥ दुर्योधनः — बाढं दत्तं मया राज्यं पाण्डवेभ्यो यथापुरम् । मृतेऽपि हि नराः सर्वे सत्ये तिष्ठन्ति तिष्ठति ॥ द्रोणः — हन्त सर्वे प्रसन्नाः स्मः प्रवृद्धकुलसंग्रहाः । इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) तृतीयोऽङ्कः । अवसितं पञ्चरात्रम् । ” ——— The beginning of Chârudatta :— “ (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः — किण्णुखु अज्ज पच्चूस एव्व णिक्खन्तस्स बुभुक्खाए पुक्खरप- त्तपडिदजळविन्दू विअ चञ्चळाअन्ति विअ मे अक्खीणि । (परिक्रम्य) जाव गेहं गच्छिअ जाणामि किण्णुहु संविधा विहिदा ण वेत्ति । एदं अह्माणं गेहं । जाव

vi INTRODUCTION. पविसामि । (प्रविश्यावलोक्य) जह लोहीपरिविट्ठणकाळसारा भूमी णेउब्भामणसुग- न्धो विअ गन्धा सुनिमित्तं विअ परिब्भमन्तो वाडवस्सअजणो । किण्णुखु संविधा विहिदा । आदु बुभुक्खाए ओदणमअं विअ जीवलोअं पेक्खामि । अय्ये! इदो दाव । नटी — अय्य! इअम्हि । अय्य! दिट्ठिआ खु सि आओदो । सूत्रधारः — अय्ये! किं अत्थि अह्माणं गेहे को वि पादरासो । नटी — अत्थि । सूत्रधारः — चिरं जीव । एवं सोभणाणि दत्तिआ होहि । नटी — अय्य ! तुवं एव्व पडिवाळेन्ती चिट्ठामि । सूत्रधारः — अय्ये ! किं अब्भत्थिदं । नटी — अत्थि । सूत्रधारः — एवं देवा तुमं अस्सासन्तु । अय्ये! किं किं । नटी — घिदं, गुळं, दहि, तण्डुळा अत्थि । सूत्रधारः — एदं सव्वं अह्माणं गेहे अत्थि । नटी — णहि णहि, अन्तळावणे । सूत्रधारः — ( सरोषम्) आः अणय्ये! एवं दे आसा छिन्दीअदु । अ- भावं च गमिस्ससि । अहं चण्डप्पवादळण्डुओ विअ वरण्डा पच्चादादो दूरं आ- रोविअ पाडिदो म्हि । नटी — मा भाआहि मा भाआहि । मुहुत्तअं पडिवाळेदु अय्यो । सव्वं सज्जं भविस्सदि । ळद्धं णाम एदं । अज्ज मम उववासस्स अय्यो सहा- ओ होदु । सूत्रधारः — किण्णामहेओ अय्याए उववासो । नटी — अभिरूववदी णाम । सूत्रधारः — किं अण्णजादीए ।

INTRODUCTION. vii नटी — आम । सूत्रधारः — सव्वं दाव चिट्ठदु । कोणु दाणि अय्याए उववासस्स उव- देसिओ । नटी — इमिणा पडिवस्सएण चुण्णगोट्ठेण । सूत्रधारः — साहु चुण्णगोट्ठ ! साहु । नटी — जइ अय्यस्स अणुग्गहो, तदो इच्छेअं अम्हारिसजणजोग्गं क- ञ्चि बह्मणं णिमन्तेदुं । सूत्रधारः — धम्मिठ्ठो खु णिओओ । तेण पादरासो वि मे भविस्सदि । जइ एव्वं, पविसदु अय्या । अहं वि अम्हारिसजणजोग्गं कञ्चि बह्मणं अण्णे- सामि । नटी — जं अय्यो आणवेदि । ( निष्क्रान्ता ) **सूत्रधारः—**किण्णुखु दरिद्दबह्मणं लभेअं । ( विलोक्य ) एसो अय्यचारुदत्त- स्स वअस्सो अय्यमेत्तेओ णाम बह्मणो इदो एव्व आअच्छदि । जाव उवाणिम- न्तेमि । ( परिक्रम्य ) अय्य! णिमन्तिदो सि । आमन्तणस्स मा दरिद्दत्ति अवम- ण्णेहि । सम्पन्नं अह्निदव्वं भविस्सदि । घिदं, गुळं, दहिं, तण्डुळा अ सव्वं अ- त्थि । अविअ दक्खिणामासआणि भविस्सन्ति । ( नेपथ्ये ) अण्णं अण्णं णिमन्तेदु दाव भवं । दरिद्दओ दाव अहं । सूत्रधारः — घिदगुळदहिसुसमिद्धं धूविअसूवोवदंससंभिण्णं । सकारदत्तमिठ्ठं भुञ्जीअदु भत्तमय्येण ॥ ( निष्क्रान्तः ) स्थापना ।"

viii INTRODUCTION. The ending of Chârudatta:— “गणिका—एहि इमं अळङ्कारं गह्निअ अय्यचारुदत्तं अहिसरिस्सामो। चेटी—अज्जुए! तह। एदं पुण अभिसारिआसहायभूदं दुद्दिणं उण्ण- मिदं। गणिका—हदासे! मा खु वड्ढावेहि। चेटी—एदु एदु अज्जुआ। (इति निष्क्रान्ते) चतुर्थोऽङ्कः। अवसितं चारुदत्तम्॥” ────── The beginning of Dûtaghatotkacha:— “(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— नारायणस्त्रिभुवनैकपरायणो वः पायादुपायगतयुक्तिकरः सुराणाम्। लोकत्रयाविरतनाटकतन्त्रवस्तु- प्रस्तावनाप्रतिसमापनसूत्रधारः॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि। अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते। अङ्ग! पश्यामि। (नेपथ्ये) भो! भोः! निवेद्यतां निवेद्यतां तावत्। सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम्। एष खलु संशप्तकानीकनिर्वाहके जनार्द- नसहाये धनञ्जये तदनन्तरमुपगतभीष्मवधामर्षितैर्धार्तराष्ट्रैः परिवार्य निहतः कुमा- रोऽभिमन्युः। तथाहि—

INTRODUCTION. ix यान्त्यर्जुनप्रत्यभियानभीता यतोऽर्जुनस्तां दिशमीक्षमाणाः । नराधिपाः स्वानि निवेशनानि सौभद्रबाणाङ्कितनष्टसंज्ञाः ॥ ( निष्क्रान्तः ) स्थापना ।" The ending of Dūtaghatotkacha:— “ घटोत्कचः—भो भो राजानः! श्रूयतां जनार्दनस्य पश्चिमसन्देशः । धर्मं समाचर कुरु स्वजनव्यपेक्षां यत् काङ्क्षितं मनसि सर्वमिहानुतिष्ठ । जात्योपदेश इव पाण्डवरूपधारी सूर्यांशुभिः सममुपैष्यति वः कृतान्तः ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) दूतघटोत्कचमवसितम् ॥” The beginning of Avimāraka:— “(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— उत्क्षिप्तां सानुकम्पं सलिलनिधिजलोदेकदंष्ट्राग्ररूढा- माक्रान्तामाजिमध्ये निहतदितिसुतामेकपादावधूताम् । सम्भुक्तां प्रीतिपूर्वं स्वभुजवशगतामेकचक्राभिगुप्तां श्रीमान् नारायणस्ते प्रदिशतु वसुधाम्मुच्छ्रितैकातपत्राम् ॥ (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये ! इतस्तावत् ।

x INTRODUCTION. (प्रविश्य) नटी—अय्य ! इअह्नि । सूत्रधारः—आर्ये ! तव वदनजनितकौतूहलेन स्मितेन निवेदित इवान्तर्गतो भावः । ननु किञ्चिद् वक्तुकामासि । नटी—को एत्थ विह्मओ, अय्यो भावञ्जो त्ति । सूत्रधारः—तेन हि स्वैरमभिधीयताम् । नटी—इच्छेमि अय्येण सह उय्याणं गन्तुं । अत्थि मे तहिं इत्थिआकर- णीअं णिअमकय्यं । (नेपथ्ये) भूतिक ! त्वमप्युद्यानं गच्छ कुरङ्गीरक्षणार्थं, म(द)भावस्थो ह्यञ्जन- गिरिः । सूत्रधारः—आर्ये ! ननु भवत्या श्रुतम्—उद्यानं गता राजपुत्रीति। तस्मात् सम्प्रति सर्वतः परिगुप्तानि भवन्त्युद्यानानि । प्रतिनिवृत्तायां राजसुतायां स्वैरं गमिष्यावः । नटी—जं अय्यो आणवेदि । (निष्क्रान्तौ) स्थापना । " The ending of Avimāraka:— " (भरतवाक्यम्) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) षष्ठोऽङ्कः । अविमारकस्य षष्ठोऽङ्कः । एषोऽवसितश्च ॥ "

INTRODUCTION, xi The beginning of Bâlacharita:— "(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— शङ्खक्षीरवपुः पुरा कृतयुगे नाम्ना तु नारायण- स्त्रेतायां त्रिपदार्पितत्रिभुवनो विष्णुः सुवर्णप्रभः । दूर्वाश्यामनिभः स रावणवधे रामो युगे द्वापरे नित्यं योऽञ्जनसन्निभः कलियुगे वः पातु दामोदरः ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) अहं गगनसञ्चारी । सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् । पतत्यसौ पुष्पमयी च वृष्टिर्नदन्ति तूर्याणि च देवतानाम् । द्रष्टुं हरिं वृष्णिकुले प्रसूतमभ्यागतो नारद एष तूर्णम् ॥ (निष्क्रान्तः)" The ending of Bâlacharita:— "( भरतवाक्यम् ) इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ पञ्चमोऽङ्कः । अवसितं बालचरितम् ॥"

xii INTRODUCTION. The beginning of Madhyamavyāyoga:— “(ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— पायात् स वोऽसुरवधूहृदयावसादः पादो हरेः कुवलयामलखङ्गनीलः । यः प्रोद्यतस्त्रिभुवनैकमणे रराज वैदूर्यसंक्रम इवाम्बरसागरस्य ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि । (नेपथ्ये) भोस्तात ! को नुखल्वेषः । सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् । भोःशब्दोच्चारणादस्य ब्राह्मणोऽयं न संशयः । त्रास्यते निर्विशङ्केन केनचित् पापचेतसा ॥ (नेपथ्ये) भोस्तात ! कोनुखल्वेषः । सूत्रधारः—हन्त दृढं विज्ञातम् । एष खलु पाण्डवमध्यमस्यात्मजो हिडि- म्बारणिसम्भूतो राक्षसामिरिकृतवैरं ब्राह्मणजनं वित्रासयति । भोः! कष्टं कष्टं खलु पलीसुतपरिवृतस्य ब्राह्मणस्य वृत्तान्तः । अत्र हि, श्रान्तैः सुतैः परिवृतस्तरुणैः सदारो वृद्धो द्विजो निशिचरानुचरः स एषः ।

INTRODUCTION. xiii व्याघ्रानुसारचरितो वृषभः सधेनुः सन्त्रस्तवत्स इव (चा)कुलतामुपैति ॥ (निष्क्रान्तः) स्थापना ।” ——— The ending of Madhyamavyāyoga:— “ भीमसेनः—हिडिम्बे ! इतस्तावत् । वत्स! घटोत्कच ! इतस्तावत् । तत्रभवन्तं केशवदासमाश्रमपदद्वारमात्रमपि सम्भावयिष्यामः । यथा नदीनां प्रभवः समुद्रो यथाहूतीनां प्रभवो हुताशः । यथेन्द्रियाणां प्रभवं मनोऽपि तथा प्रभुर्नो भगवानुपेन्द्रः ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) मध्यमव्यायोगोऽवसितः ॥ ” ——— The ending of *Karnabhāra:— “ कर्णः—अये शब्द इव श्रूयते । किन्नुखल्विदम् । शङ्खध्वनिः प्रलयसागरतुल्यघोषः कृष्णस्य वा ननु भवेत् स तु फल्गुनस्य । नूनं युधिष्ठिरपराजयकोपितात्मा पार्थः करिष्यति यथाबलमद्य युद्धम् ॥ शल्यराज! यत्रासावर्जुनस्तत्रैव चोद्यतां मम रथः ।

• "Sthāpanā" is missing in this Play.

xiv INTRODUCTION. शल्यः — बाढम् । ( निष्क्रान्तौ ) कर्णभारमवसितम् ॥ " — The beginning of Ūrubhaṅga:— "(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः — भीष्मद्रोणतटां जयद्रथजलां गान्धारराजह्रदां कर्णद्रौणिकृपोर्मिनक्रमकरां दुर्योधनस्रोतसम् । तीर्णः शत्रुनदीं शराससिकतां येन प्लवेनार्जुनः शत्रूणां तरणेषु वः स भगवानस्तु प्लवः केशवः ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । ( नेपथ्ये ) एते स्मो भो! एते स्मः । सूत्रधारः — भवतु विज्ञातम् । .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... स्थापना ॥" — The ending of Ūrubhaṅga:— "बलदेवः — याम्येष सज्जनधनानि तपोवनानि

INTRODUCTION. xv धृतराष्ट्रः— पुत्रप्रणाशाविफलं हि धिगस्तु राज्यम् । अश्वत्थामा— यातोऽद्य सौप्तिकवधोद्यतबाणपाणि- र्गां पातु नो नरपतिः शमितारिपक्षः ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) ऊरुभङ्गमवसितम् ॥” The beginning of the Nātaka (of unknown name):— “(नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधारः— पादः पायादुपेन्द्रस्य सर्वलोकोत्सवः स वः । व्याविद्धो नमुचिर्येन तनुताग्रनखेन खे ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । (नेपथ्ये) भो भोः प्रतिहाराधिकृताः ! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति । सूत्रधारः—भवतु विज्ञातम् । उत्पन्ने धार्तराष्ट्राणां विरोधे पाण्डवैः सह । पर्येति मन्त्रशालायां भृत्यो दुर्योधनाज्ञया ॥ (निष्क्रान्तः) स्थापना ॥”

xvi INTRODUCTION. (ततः प्रविशति काञ्चुकीयः) भो भोः प्रतिहाराधिकृताः! महाराजो दुर्योधनः समाज्ञापयति — अद्य सर्वपार्थिवैः सह मन्त्रयितुमिच्छामि । तदाहूयन्तां सर्वे राजान इति । अये अयं महाराजो दुर्योधन इत एवाभिवर्तते । य एषः, श्यामो युवा सितदुकूलकृतोत्तरीयः सच्छत्रचामरवरो रचिताङ्गरागः । श्रीमान् विभूषणमणिद्युतिरञ्जिताङ्गो नक्षत्रमध्य इव पर्वगतः शशाङ्कः ॥ (ततः प्रविशति दुर्योधनः) दुर्योधनः — उद्धूतरोषमिव मे हृदयं सहर्षं प्राप्तं रणोत्सवमिमं सहसा विचिन्त्य । इच्छामि पाण्डवबले वरवारणाना- मुत्कृत्तदन्तमुसलानि मुखानि कर्तुम् ॥ काञ्चुकीयः — जयतु महाराजः । महाराजशासनात् समानीतं सर्वराजम- ण्डलम् । दुर्योधनः — सम्यक् कृतम् । प्रविश त्वमवरोधनम् । काञ्चुकीयः — यथाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रान्तः) दुर्योधनः — आर्यौ! वैकर्णवर्षदेवौ! उच्यताम्—अस्ति ममैकादशाक्षौहि(णी? णि) । बलसमुदयस्यास्य कः सेनापतिर्भवितुमर्हतीति । किमाहुर्भवन्तौ—महान् खल्वयमर्थः । मन्त्रयित्वा वक्तव्यमिति । सदृशमेतद्, आगम्यतां मन्त्रशालामेव प्रविशामः।आचार्य! अभिवादये। प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम्। पितामह! अभिवा- दये । प्रविशतु भवान् मन्त्रशालाम् । मातुल! अभिवादये । प्रविशतु भवान् मन्त्र-

INTRODUCTION. xvii शालाम् । आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! प्रविशतां भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरं प्रविशन्तु भवन्तः । वयस्य कर्ण! प्रविशावस्तावत् । (प्रविश्य) आचार्य! एत- दासनमास्यताम् । पितामह! एतदा(सनमा)स्यताम् । मातुल! एतदासनमास्य- ताम् । आर्यौ वैकर्णवर्षदेवौ! आसातां भवन्तौ । भो भोः सर्वक्षत्रियाः! स्वैरमास- तां भवन्तः । किमिति किमिति महाराजो नास्त इति । अहो सेवाधर्मः । भव- त्वद्य" The beginning of Abhishekanātaka:— “( नान्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ) सूत्रधारः— यो गाधिपुत्रमखविघ्नकराभिहन्ता युद्धे विराधखरदूषणवीर्यहन्ता । दर्पोद्धतोल्बणकबन्धकपीन्द्रहन्ता पायात् स वो निशिचरेन्द्रकुलाभिहन्ता ॥ एवमार्यमिश्रान् विज्ञापयामि । (परिक्रम्यावलोक्य) अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग! पश्यामि । ( नेपथ्ये ) सुग्रीव! इत इतः । .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... स्थापना ।”

xviii INTRODUCTION. The ending of Abhishekanātaka:— "( भरतवाक्यम् ) भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥ ( निष्क्रान्ताः सर्वे ) सप्तमोऽङ्कः । अभिषेकनाटकं समाप्तम् ।" The beginning of Pratimānātaka:— "( नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः ) सूत्रधारः — सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः सुग्रीवरामः सहलक्ष्मणश्च । यो रावणार्यप्रतिमश्च देव्या विभीषणात्मा भरतोऽन्यसर्गः ॥ ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) आय! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी — अय्य! इअम्हि । सूत्रधारः — आर्ये! इममेवेदानीं शरत्कालमधिकृत्य गीयतां तावत् । नटी — अय्य! तह । (गायति) सूत्रधारः — अस्मिन् हि काले, चरति पुलिनेषु हंसी काशांशुकवासिनी सुसंहृष्टा ।

INTRODUCTION. xix ( नेपथ्ये ) अय्य! अय्य! सूत्रधारः — भवतु विज्ञातम् । मुदिता नरेन्द्रभवने त्वरिता प्रतिहाररक्षीव॥ ( निष्क्रान्तौ ) स्थापना ।" The ending of Pratimânâtaka:— "( भरतवाक्यम् ) यथा रामश्च जानक्या बन्धुभिश्च समागतः । तथा लक्ष्म्या समायुक्तो राजा भूमिं प्रशास्तु नः ॥ (निष्क्रान्ताः सर्वे) सप्तमोऽङ्कः । प्रतिज्ञानाटकं समाप्तम् ॥ " Besides exhibiting a structural similarity, these plays also contain, [Mutual resemblance] as the above quotations will show, several passages [among the plays.] in common e. g. the sentence, “एवमार्यमिश्रान् विज्ञाप- यामि । अये किन्नुखलु मयि विज्ञापनव्यग्रे शब्द इव श्रूयते । अङ्ग ! पश्यामि ” is found in all plays except Pratijñâ, Chârudatta, Avimâraka, Pratimâ and Karnabhâra. Again the Sloka:— “इमां सागरपर्यन्तां हिमवद्विन्ध्यकुण्डलाम् । महीमेकातपत्राङ्कां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥”

XX INTRODUCTION. appears as the Bharata Vâkya both in Svapnanâtaka and in Bâlacharita. The passage, “भवन्त्वरजसो गावः परचक्रं प्रशाम्यतु । इमामपि महीं कृत्स्नां राजसिंहः प्रशास्तु नः ॥” is seen in the plays, Pratijñâ, Avimâraka and Abhisheka, and the latter half of the Sloka occurs in Pancharâtra also. The practice of suggesting names of the principal dramatis personæ in the benedictory verse is alike in Pratijñâ, Pancharâtra, Pratimâ, and Svapnanâtaka. The Sloka:- “लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ appears in the first Act of both Chârudatta and Bâlacharita. The pass- age, “किं वक्ष्यतीति हृदयं परिशङ्कितं मे” occurs in the 6th Act of Svapna- nâtaka and also in the 4th Act of Abhishekanâtaka. The part, “धर्मस्नेहान्तरे न्यस्ता” of a Sloka is seen in both the second Act of Pratimâ and in the sixth Act of Abhishekanâtaka. Many more points of similarity of this kind can be observed in the plays. As indicated by these points of close similarity, it is very likely that all these plays are the work of the same author. [Marginal Note: The authorship of the plays.] As neither the name of the author nor that of the work is mentioned in the Sthâpanâ of these plays, it seems to me that they must have been written before such a practice came into vogue. Having regard to the various poetic excellences which will be hereafter noticed, I should think that the author was a great poet of antiquity and of wide renown. What we have till now known as Svapnavâsavadatta, though only in name, from ancient works of such great authors as Âchâryâbhinavaguptapâda and others may in all proba- bility be the same work as this Svapnanâtaka, which is perhaps only a contracted form of the full name; for, in Svapnanâtaka, we have the des- cription of prince Vatsarâja's dream about Vâsavadattâ. These con- siderations make me regard this series of plays with unusual appre- ciation; for it is well-known that Svapnavâsavadatta which was till now thought to have been lost for ever was composed by the great poet

INTRODUCTION. xxi Bhâsa as the following sloka of Râjasekhara in Sûktimuktâvali shows:— “भासनाटकचक्रेऽपिच्छेकैः क्षिप्ते परीक्षितुम् । स्वप्नवासवदत्तस्य दाहकोऽभून्न पावकः ॥” This great poet it is who is enshrined in the passage in the Prastâvana of Mâlavikâgnimitra by Kâlidâsa, “प्रथितयशसां भाससौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रब- न्धानतिक्रम्य” and in the following sloka by Bhatta Bana in Harshacharita, “सूत्रधारकृतारम्भैर्नाटकैर्बहुभूमिकैः । सपताकैर्यशो लेभे भासो देवकुलैरिव ॥” These Nâtakas are thus seen to be the work of Bhâsa as the epithet “सूत्रधारकृतारम्भैः” by which Bhatta Bâna in the above sloka qualifies Bhâsa's Nâtakas applies to these plays, for every one of them begins with the stage direction, “नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः” As the manuscript of Svapnavâsavadatta, the best known of the [Other manuscript copies discovered.] series, was moth-eaten in several places and the manuscripts of Chârudatta and Karnabhâra were in- complete, I tried to obtain complete manuscripts of these plays, with a view to edit and publish them. With this end in view, I addressed several sanskrit Scholars, European as well as Indian Many of them replied to say that even these manuscripts, however incom- plete, of Bhâsa's Nâtakas which had long been regarded as lost, were in themselves a very great acquisition; but fortunately, I was able to ob- tain a complete, though not correct, manuscript of each of the two plays Svapna and Pratijnâyaugandharâyana. This was from my esteemed friend, Pandit A. Anantacharya of Mysore who was kind enough to send me a copy of his copy of the manuscript he had ob- tained from Kerala. At the end of this manuscript copy of Svapna- nâtaka is written, “स्वप्नवासवदत्ता समाप्ता”. This agrees with what we supposed to be the full name of Svapnanâtaka. At the end of the manuscript of Pratijnanâtaka is written the full name, Pratijnâyau- gandharâyana. After this, during another tour, I obtained at Hari- pad, a manuscript of Avimâraka from Mr. Subrahmunia Mûttatu of Puttiyal. With the help of these manuscripts, three plays have