तैत्तिरीय आरण्यक (कृष्ण यजुर्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी अनुवाद)
Taittiriya Aranyaka Hindi
महर्षि वैशम्पायन द्वारा
स्रोत: Taittiriya Aranyaka with Sayana Bhashya and Hindi Translation (उद्गम)
८४८ तैत्तिरीये आरण्यके
वि॒श्वम॑सि वि॒श्वायुः॒ सर्व॑मसि सर्वा॒युर॒भिभूरो॑ गायत्री-
मावा॑हया॒मि^(१) ॥ अनु० २६ ॥
अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।
^(१)ओ३ं भूः । ओ३ं भुवः । ओ३म् सुवः । ओ३ं महः ।
ओ३ं जनः । ओ३ं तपः । ओ३म् सत्य॑म् । ओ३ं तत्स॑-
'असि' । 'विश्वायुः' सम्पूर्णायुःस्वरूपा, असि । उक्तस्यैव व्याख्यानं 'सर्वमसि सर्वायुरिति । 'अभिभूः' सर्वस्य पापस्य तिरस्कारहेतुः, 'ओम्' प्रणवप्रतिपाद्यपरमात्मा, असि । तादृशीं 'गायत्रीं', मदीये मनसि 'आवाहयामि' ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि षड्विंशोऽनुवाकः ॥
अथ सप्तविंशोऽनुवाकः ।
गायत्र्या आवाहनादूर्द्धं प्राणायामार्थं मन्त्रमाह । ^(१)“ॐ भूः । ॐ भुवः ० सुवरोम्”^(१) इति । 'भूरादयः सत्यान्ता लोकप्रतिपादिकाः सप्त व्याहृतयः । तेषाञ्च लोकानां प्रणवप्रतिपाद्यब्रह्मस्वरूपत्वविवक्षया प्रत्येकं प्रणवोच्चारणं । तत्सवितुरित्यादिको
१० प्रपाठके २७ अनुवाकः । ८४६
वितुर्वरे॑ण्यं॒ भर्गो॑. दे॒वस्य॑ धीमहि । धियो॒ योन॑: प्रचो॒दया॑त् । ओमापो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒: सुव॒रोम्^(१) ॥ अनु० २७ ॥
गायत्रीमन्त्रः । तत्प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मत्वविवक्षया* तदादौ प्रणवोच्चारणं । मन्त्रस्य चायमर्थः । ‘सवितुः’ प्रेरकस्यान्तर्यामिणो देवस्य, ‘वरेण्यं’ वरणीयं श्रेष्ठं, ‘तत्’, ‘भर्गः’ तेजः, ‘धीमहि’ ध्यायेम । ‘यः’ सविता परमेश्वरः, ‘नः’ अस्मदीयाः, ‘धियः’ बुद्धिवृत्तीः, ‘प्रचोदयात्’ प्रकर्षेण तत्त्वबोधे प्रेरयतु, तस्य तेजः ध्यायेमेति पूर्वेणान्वयः । आपो ज्योतिरित्यादिको गायत्र्याः शिरोमन्त्रः तस्याद्यन्तयोः प्रणवद्वयं पूर्ववदुच्चार्यते । याः ‘आपः’, नदीसमुद्रादिगताः, सन्ति । यच्च ‘ज्योतिः’ आदित्यादिकं, अस्ति । योऽपि ‘रसः’ मधुराम्लादिः षड्विधः, अस्ति । यदपि ‘अमृतं’ देवैः पातव्यं, अस्ति । तत्सर्वं ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । किञ्च ‘भूर्भुवः स्वः’ इत्यभिविहिता ये त्रयो लोकाः सन्ति, तेषां प्रणवप्रतिपाद्यं ब्रह्म । अस्य च मन्त्रस्य प्राणायामाङ्गत्वममृतनादोपनिषदि प्रतिपाद्यते^† । “सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह । त्रिः पठेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते” इति ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि सप्तविंशोऽनुवाकः ॥
* ब्रह्मतत्त्वविवक्षयेति Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† श्रूयते इति F चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 L 2
८५० तैत्तिरीये आरण्यके
अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः
(१)ॐ भूर्भुव॒ः सुव॒र्मह॒र्जन॒स्तप॒ः सत्यं तद्ब्रह्म॒ तदाप॒ आपो॒ ज्योती॒ रसो॒ऽमृतं॒ ब्रह्म॒ भूर्भुव॒ः सुव॒रोम्(१) ॥
अनु० २८ ॥
अथ एकनत्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)औं तद् ब्र॒ह्म । औं तद्वायुः । औं तदात्मा । औं तत्स॒त्यं । औं तत्सर्वं॑ । औं तत् पुरो॒र्नमः(१)॥ अनु० २९ ॥
अथ अष्टाविंशोऽनुवाकः ।
तस्मिन्नेव प्राणायामे विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह । (१)“ॐ भूर्भुवः ० सुवरोम्”(१) इति । पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि अष्टाविंशोऽनुवाकः ॥
अथ एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ।
पुनरपि विकल्पितं मन्त्रान्तरमाह । (१)“ॐ तद् ब्रह्म । ० पुरोर्नमः”(१) इति । ‘ॐ’ प्रणवप्रतिपाद्यं, ‘तत्’ सर्ववेदान्तप्रसिद्धं, ‘ब्रह्म’ तत्त्वं । तथा ‘वायुः’ सूत्रात्मरूपेण चिर-
१० प्रपाठके ३० अनुवाकः। ८५१
अथ त्रिंशोऽनुवाकः।
(१)उत्त॒मे शि॑खरे दे॒वी* भू॒म्यां पर्व॑तमू॒र्धनि॑ । ब्रा॒ह्मणे᳚भ्योऽभ्य॑नुज्ञा॒ता ग॒च्छ दे॑वि य॒थासु॑खं(१) ॥
अनु० ३० ॥
ण्यगर्भः । 'ॐ' 'तत्' प्रणवप्रतिपाद्यं वेदान्तप्रसिद्धं ब्रह्मैव । तथैव 'आत्मा' जीवोऽपि । ॐ तदिति पूर्ववत् । 'सर्वं' जगत्, ॐ तदिति पूर्ववत् । 'पुरः' पुराणि स्थूलसूक्ष्मकारणशरीराणि, ॐ तदिति पूर्ववत् । तादृशाय ब्रह्मणे 'नमः', अस्तु । प्राणायामे शक्तितारतम्यमनुसृत्य विकल्पितं मन्त्रत्रयमुक्तं ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि एकोनत्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ त्रिंशोऽनुवाकः।
जपादूर्ध्वं गायत्रीदेवताया विसर्जनमन्त्रमाह । (१)“उत्तमे, शिखरे ० यथासुखं”(१) इति । 'भूम्यां', अवस्थितो यः 'पर्वतः' मेरुनामकः, तस्य 'मूर्धनि' उपरिभागे, यत् 'उत्तमं शिखरं', अस्ति तस्मिन्, इयं गायत्री 'देवी', तिष्ठति । तस्मात् कारणात् हे 'देवि', 'ब्राह्मणेभ्यः', तदुपासकेभ्यः, तदनुग्रहेण परितुष्टेभ्यः,
* शिखरे जाते इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।
८५२ तैत्तिरीये आरण्यके
अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः ।
(१) ॐ अ॒न्तश्चर॑ति भू॒तेषु॑ गुहायां वि॒श्वमूर्त्ति॑षु । त्वं य॒ज्ञस्त्वं विष्णु॒स्त्वं वषट्का॒रस्त्वं* रु॒द्रस्त्वं ब्रह्म॒ त्वं प्र॒जाप॑तिः^(१) ॥ अनु० ३१ ॥
अनुज्ञानमभियाय 'यथासुखं' स्वकीयसुखमनतिक्रम्य, स्वस्थाने तस्मिन् उत्तमशिखरे 'गच्छ' ॥
इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि त्रिंशोऽनुवाकः॥
अथ एकत्रिंशोऽनुवाकः।
गायत्रीदेव्या विसर्जनोर्ध्वं तत्त्वानुस्मरणभूतस्य ब्रह्मण उपस्थानमन्त्रमाह । (१) "ॐ अन्तश्चरति ० त्वं प्रजापतिः"^(१) इति । 'विश्वमूर्त्तिषु' देवमनुष्यगन्धर्वादिनानाशरीरयुक्तेषु, 'भूतेषु' प्राणिषु, 'गुहायां' बुद्धौ, 'अन्तः' मध्ये, 'ॐ' प्रणवप्रतिपाद्यः परमात्मा, 'चरति' वर्त्तते । हे परमात्मन् यः 'यज्ञः' ज्योतिष्टोमादिः, सः 'त्वं', एव । यश्च 'विष्णुः' जगत्पालकः, योऽपि 'वषट्कारः' हविःप्रदानमन्त्रः, यश्च 'रुद्रः' संहर्त्ता, यश्च 'ब्रह्मा' जगत्स्रष्टा, यश्च 'प्रजापतिः' दक्षादिः प्रजापालकः, सः सर्वोऽपि 'त्वं', एव ॥
* वषट्कारस्त्वमिन्द्रस्त्वमिति N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
१० प्रपाठके ३२ अनुवाकः। ८५३
अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।
^{(१)}अ॒मृ॒तो॒प॒स्तर॑णमसि^{(१)} ॥ अनु० ३२ ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि एकत्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ द्वात्रिंशोऽनुवाकः ।
अथ भोजनादावपां प्राशने मन्त्रमाह । ^{(१)}“अमृतोपस्तरणमसि”^{(१)} इति। पीयमान हे जल त्वं ‘अमृतं’ विनाशरहितं, प्राणदेवतायाः ‘उपस्तरणमसि’ यथा शयानस्य पुंसः मञ्चकस्योपरितनं पटादिकमुपस्तीर्यते, तद्वत् प्राणदेवताया इदमपस्तरणं । तथा च वाजसनेयिनः प्राणविद्यायां प्राणदेवताया जलवस्त्रत्वमामनन्ति*। “तस्मादशिष्यन्नाचामेदशित्वाचामेदेतमेव तदन्नमनग्नं कुरुते” इति ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामपनिषदि द्वात्रिंशोऽनुवाकः ॥
* ब्रह्मवस्त्रत्वमामनन्ति इति ५ चिह्नितपुस्तकपाठः
८५४ तैत्तिरीये आरण्यके
अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।
$^{(१)}$प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ ।
अ॒पा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि अपा॒नाय॒ स्वाहा॑ । व्या॒ने
निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । उदा॒ने नि-
वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि उदा॒नाय॒ स्वाहा॑ । समा॒ने नि-
वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि समा॒नाय॒ स्वाहा॑ । ब्रह्म॑णि म
आ॒त्माऽमृत॑त्वाय$^{(१)}$ ॥ अनु० ३३ ॥
अथ त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ।
जलप्राशनादूर्ध्वं प्राणाहुतिमन्त्रान् दर्शयति । $^{(१)}$“प्राणे नि-
विष्टः ० आत्मामृतत्वाय”$^{(१)}$ इति । पञ्चसु शरीरगतवायुभेदेषु
मध्ये प्रथमे ‘प्राणनामके वायौ ‘निविष्टः’ आदरयुक्तोऽहं, ‘अमृतं’
खाद्यभूतं इदं हविः, ‘जुहोमि’ प्रक्षिपामि । तच्च ‘प्राणदेवतायै’
‘स्वाहा’ स्वाहुतमस्तु । एवमपानादिषु योज्यं । एतैः पञ्चभिरा-
हुतिभिः ‘अमृतत्वाय’ मोक्षाय, ‘मे’ मदीयः, ‘आत्मा’ जीवः,
‘ब्रह्मणि’ परमात्मनि, एकीभवत्विति शेषः ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार-
ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या-
मुपनिषदि त्रयस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥
१० प्रपाठके ३४ अनुवाकः । ८५५
अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)*प्रा॒णे निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शा- प्र॑दाहाय । प्रा॒णाय॒ स्वाहा॑ । *अ॒पा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । अ॒पा॒नाय॒ स्वाहा॑ । *व्या॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो॑ मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । व्या॒नाय॒ स्वाहा॑ । *उदा॒ने नि- वि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । उदा॒नाय॒ स्वाहा॑ । *स॒मा॒ने निवि॑ष्टो॒ऽमृतं॑ जुहोमि । शि॒वो मा॑ वि॒शाप्र॑दाहाय । स॒मा॒नाय॒ स्वाहा॑ । ब्र- ह्म॑णि म आत्मा॒मृत॒त्वाय॑$^{(१)}$ ॥ अनु० ३४ ॥
अथ चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ।
प्राणाहुतिष्वेव विकल्पितानि मन्त्रान्तराणि दर्शयति । $^{(१)}$“प्राणे निविष्टो ० म आत्मामृतत्वाय”$^{(१)}$ इति । हूयमान हे द्रव्यविशेष त्वं ‘शिवः’ शान्तो भूत्वा, मां प्र‘विश’ । किमर्थं । ‘अप्रदाहाय’ क्षुत्सम्पादितदाहशान्त्यर्थं । अन्यत् पूर्ववद्व्याख्येयं ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चतुस्त्रिंशोऽनुवाकः ॥
* अत्र सर्व्वत्र प्राणे अपाने इत्यादिपदानामग्रे श्रद्धायामिति पदस्य पाठोऽस्मल्लव्धेषु चतुर्षु मूलपुस्तकेषु वर्त्तते ।
5 M
| ८५६ | तैत्तिरीये आरण्यके |
|---|
अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)अ॒मृता॒पिधा॑नमसि(१) ॥ अनु० ३५ ॥
अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)श्र॒द्धायां प्रा॒णे निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं । प्रा॒णमन्ने॑ना- प्यायस्व । श्र॒द्धायाम॑पा॒ने* निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं । अ॒पा- नम॒न्नेनाप्यायस्व । श्र॒द्धायां व्या॒ने निवि॑श्या॒मृतंᳵ हु॒तं ।
अथ पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ।
भोजनादूर्ध्वमपां प्राशने मन्त्रमाह । (१)“अमृतापिधान- मसि”(१) इति। पीयमान हे जल त्वं ‘अमृतं’ अविनश्वरं, ‘अपिधानं’ आच्छादकं, ‘असि’ ॥
इति सायणाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरार- ण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि पञ्चत्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ षट्त्रिंशोऽनुवाकः ।
भुक्तस्यानुमन्त्रणे मन्त्रमाह । (१)“श्रद्धायां प्राणे ० आत्मामृत- त्वाय”(१) इति । वैदिककर्मणि विश्वासातिशयः ‘श्रद्धा’, तस्यां
* भाष्यधृतमूलपाठे अपानादिशब्दत्रये श्रद्धायामिति पदं न पठितम् ।
१० प्रपाठके ३७ अनुवाकः। ८५७
व्यानमन्ने॒नाप्या॑यस्व। श्रद्धाया॑मुदा॒ने निर्वि॑श्या॒मृतं॑ꣳ हु॒तं। उदा॒नमन्ने॒नाप्या॑यस्व। श्रद्धाया॑ꣳ समा॒ने नि- वि॑श्या॒मृतं॑ꣳ हु॒तं। समा॒नमन्ने॒नाप्या॑यस्व। ब्रह्म॑णि म॒ आत्मा॒मृत॑त्वाय^{(१)}॥ अनु० ३६॥
अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।
^{(१)}प्रा॒णानां ग्रन्थिर॑सि रु॒द्रो मा॑ वि॒शान्त॑कः। ते- नो॒न्नेनाप्या॑यस्व^{(१)}॥ अनु० ३७॥
सत्यां, 'प्राणवायौ 'निविश्य' आदरातिशयं कृत्वा, 'अमृतं' अवि- नश्वरं, खादुभूतं इदं हविः मया 'हुतं', हे प्राणाभिमानिदेव ऊतेन 'अन्नेन' 'आप्यायस्व' वर्द्धयस्व। स्पष्टमन्यत्॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि षट्त्रिंशोऽनुवाकः॥
अथ सप्तत्रिंशोऽनुवाकः।
अनुमन्त्रणादूर्द्ध्वं हृदयाभिमर्शने मन्त्रमाह। ^{(१)}“प्राणानां आप्यायस्व”^{(१)} इति। हे हृदयवर्त्तिन् अहङ्कार त्वं वायुरूपाणां इन्द्रियरूपाणां च 'प्राणानां', 'ग्रन्थिरसि' परस्परमविश्लेषाय
5 म 2
८५८ तैत्तिरीये आरण्यके
अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।
(१)अ॒ङ्गुष्ठ॑मात्रः पुरु॑षोऽङ्गुष्ठं॑ च समाश्रि॑तः । ईशः॑ सर्व॑स्य जग॑तः प्रभुः प्रीणा॑ति वि॒श्वभुक्^{(१)} ॥ अनु० ३८ ॥
ग्रथनहेतुरसि । तादृशः त्वं 'रुद्रः' तदभिमानिदेवतारूपः 'अन्तकः' दुःखस्य विनाशकः, भूत्वा 'मा' मां, 'विश' मच्छरीरे प्रविष्टो भव । 'तेन' मद्भुक्तेन, 'अन्नेन' 'आप्यायस्व' मामभिवर्द्धय ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञि-क्यामुपनिषदि सप्तत्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ।
क्षुधादिजनितचित्तविक्षेपशान्तेरूर्ध्वं भोक्तुर्जीवस्य परमेश्वर-रूपत्वानुसन्धानहेतुं मन्त्रं दर्शयति । $^{(१)}$"अङ्गुष्ठमात्रः ० प्रीणाति विश्वभुक्"$^{(१)}$ इति । हृदयमध्यगत आकाशः स्वाङ्गुष्ठपरिमितः, तत्र वर्त्तमाना बुद्धिरपि तावती, तया विच्छिन्नो जीवरूपः पुरुषोऽपि 'अङ्गुष्ठमात्रः', स च स्वकीयया ज्ञानक्रियाशक्त्या 'अङ्गुष्ठं', 'समाश्रितः', 'च'कारान्मस्तकञ्चाश्रितः, आपादमस्तक-व्यापीत्यर्थः । स चोपाधिसम्बन्धमन्तरेण स्वकीयेन वास्तवेन रूपेण 'सर्वस्य जगतः', 'ईशः' नियन्ता, अतएव 'विश्वभुक्' सर्वं
१० प्रपाठके ३८ अनुवाकः । ८५६
अथ ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
(१)मे॒धा दे॒वी जु॒षमा॑णा न॒ आगा॑द्वि॒श्वाची॑ भ॒द्रा सु॑मन॒स्यमा॑ना । त्वया॒ जुष्टा॒ जुष॑माणा* दु॒रुक्तान् बृह॒-
जगद् भुङ्क्ते । तादृशः सः 'प्रभुः' ईश्वरः, 'प्रीणातु अनेन भोजनेन प्रसन्नो† भवतु ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि अष्टत्रिंशोऽनुवाकः ॥
अथ ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
जीवात्म-ईश्वरेणाभेदज्ञानं यदस्ति तस्य ज्ञानस्य नैरन्तर्येण साधनं मेधाधीनम्, अतो मेधाभिमानिदेवतां प्रार्थयितुमेकामृचमाह । (१)“मेधा देवी ॰ विदथे सुवीरा”(१) इति । ग्रन्थतदर्थयोर्धारणशक्तिः 'मेधा', तदभिमानिनी 'देवी', 'जुषमाणा' प्रीयमाणा सती, 'नः' अस्मान् प्रति, 'आगात्' आगच्छतु । कीदृशी देवी, विश्वमञ्चतीति 'विश्वाची' सर्वावगाहनक्षमेत्यर्थः । अतएव 'भद्रा' कल्याणी, 'सुमनस्यमाना' शोभनं मनोऽस्मदनुग्राहकमिच्छन्ती । हे देवि 'त्वया जुष्टा' अनुगृहीता वयं, 'दुरुक्तान्
* नुदमाना इति J, N, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† प्रीतः इत्यपि पाठः ।
८६० तैत्तिरीये आरण्यके
द॑देम वि॒दथे॑ सु॒वीरा॑:^{(१)}। ^{(१)}त्वया॒ जुष्ट॑ ऋ॒षिर्भवति दे॒वि॒ त्वया॒ ब्रह्मा॑ऽऽग॒तश्री॑रु॒त त्वया॑। त्वया॒ जुष्ट॑श्चि॒त्रं वि॑न्दते॒ वसु॒ सा नो॑ जुषस्व॒ द्रवि॑णेन* मेधे^{(२)}॥ अनु० ३८॥
जुषमाणा:' पुरुषार्थानुपयोगिनो वेदबाह्यान् शब्दान् सेवमाना वेदैकनिष्ठा:, 'सुवीरा:' शोभनपुत्रशिष्यादिरूपा:, 'विदथे' यज्ञे- ऽनुष्ठिते सति, शुद्धान्तःकरणा भूत्वा 'बृहद्वदेम' परब्रह्मतत्त्वं कथयाम ॥
तत्रैव द्वितीयामृचमाह । ^{(१)}“त्वया जुष्टः ० द्रविणेन मेधे”^{(१)} इति। हे 'देवि' मेधाख्ये, 'त्वया', 'जुष्टः' सेवितोऽनुगृहीतः पुरुषः, 'ऋषिः' अतीन्द्रियदर्शी, 'भवति' । तथा 'त्वया', जुष्टः पुरुषः 'ब्रह्मा' हिरण्यगर्भः, भवति । 'उत' अपि च, त्वया जुष्टः पुरुषः 'आगतश्रीः' प्राप्तसम्पत्, भवति । अतएव 'त्वया जुष्टः', पुरुषः 'चित्रं' गवाश्वभूहिरण्यधान्यादिकं विविधं, 'वसु' धनं, 'विन्दते' लभते । हे 'मेधे', देवि, 'सा' तादृशी त्वं, 'नः' अस्मान्, 'द्रविणेन' धनेन, 'जुषस्व' सेवस्व, अनुगृह्णाणेत्यर्थः ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्या- मुपनिषदि ऊनचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
* द्रविणो नेति J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
१० प्रपाठके ४१ अनुवाकः । ८६१
अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
(१)मे॒धां म॒ इन्द्रो॑ ददातु मे॒धां दे॒वी सर॑स्वती । मे॒धां मे॑ अ॒श्विना॑वु॒भौ दे॒वावाध॑त्तां* पुष्क॑रस्रजौ+^(१)॥ अनु० ४० ॥
अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
(१)अ॒प्स॒रासु॑ च॒ या मे॒धा ग॑न्ध॒र्वेषु॑ च॒ यन्मन॑: । दैवी॑
अथ चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
मेधाप्रदानिन्द्रादीन् प्रार्थयते । (१)“मेधां मे ॰ पुष्करस्रजान्”^(१) इति । योऽयं ‘इन्द्रः’, देवः, या च ‘सरस्वती’, देवी, यौ च ‘पुष्करस्रजौ’ पद्ममालायुक्तौ, ‘उभावश्विनौ’, ‘देवौ’, ते सर्वे ‘मे’ मह्यं, ‘मेधां’, प्रयच्छन्तु ॥
इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
मेधाप्रदं मन्त्रान्तरं दर्शयति । (१)“अप्सरासु च ॰ सुरभिर्जुषतां”^(१) इति । ‘अप्सरासु’ देवस्त्रीषु, ‘या मेधा’, प्रसिद्धा
* व्यश्विनावुभावाधत्तामिति J, N, Q चिह्नितपुस्तकपाठः ।
+ पुष्करस्रजेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
| ८६२ | तैत्तिरीये आरण्यके |
|---|
मे॒धा म॑नुष्य॒जा* सा मां मे॒धा सु॒रभि॑र्जुषता॒म्+ ⁽१⁾ ॥ अनु० ४१ ॥
अथ द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
⁽१⁾आ मां मे॒धा सु॒रभि॑र्वि॒श्वरू॑पा हिर॑ण्यवर्णा॒ ज-
वर्त्तते, 'गन्धर्वेषु च' देवगायकेषु, 'यत्', 'मनः' मेधात्मकं, अस्ति 'देवी' हिरण्यगर्भादिदेवेषु स्थिता, या 'मेधा' विद्यते, 'मनुष्यजा' मनुष्येषु वेदशास्त्रवित्सु या 'मेधा' अस्ति । 'सा' सर्वा, मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, सर्वकामदुघा वा, भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' सेवतां ॥
• इति सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरारण्यके दशमप्रपाठके नारायणीयापरनामधेययुक्तायां याज्ञिक्यामुपनिषदि एकचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
पुनरपि मेधार्थं मन्त्रान्तरमाह । ⁽१⁾“आ मां मेधा ० सुप्रतीकां जुषतां”⁽१⁾ इति । 'मेधा' शक्तिः, 'मां', प्रत्यागच्छत्विति शेषः । कीदृशी मेधा, 'सुरभिः' शोभनगन्धा, कामदुघा वा,
* मेधा सरस्वती इति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
' + जुषताम् स्वाहेति B, J, N चिह्नितपुस्तकपाठः ।
१० प्रपाठके ४३ अनुवादः । ८६३
ग॑ती जग॒म्या । ऊर्ज॑स्वती॒ पय॑सा॒ पिन्व॑माना॒ सा मां मे॒धा सु॒प्रती॑का जुषतां⁽१⁾ ॥ अनु० ४२ ॥
अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
⁽१⁾स॒द्योजा॒तं प्र॑पद्या॒मि स॒द्योजा॒ताय॒ वै नम॑:* ।
'विश्वरूपा' सकलवेदशास्त्रधारणक्षमत्वेन बहुरूपा, 'हिरण्यवर्णा', देवताशरीरे हिरण्यसमानवर्णोपेता, 'जगती' सर्वत्र वर्त्तमानत्वेन जगदात्मिका, 'जगम्या' पुरुषार्थकामैः भृशं गन्तुं योग्या, 'ऊर्जस्वती' बलवती, 'पयसा' गोक्षीरादिरसेन, 'पिन्वमाना' अस्मान् प्रीणयन्ती, 'सा' तथाविधगुणयुक्ता, 'मेधा', 'सुप्र- तीका' सुमुखी भूत्वा, 'मां', 'जुषतां' सेवतां ॥
इति द्विचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
मेधाविनः पुरुषस्य ज्ञानोत्पादनाय महादेवसम्बन्धिषु पञ्च- वक्त्रेषु मध्ये पश्चिमवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“सद्योजातं ० भवोद्भवाय नमः”(१) इति । 'सद्योजात'नामकं यत् पश्चिमवक्त्रं, तद्रूपं परमेश्वरं, 'प्रपद्यामि' प्राप्नोमि । तादृशाय 'सद्योजाताय',
* वै नमो नम इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः ।
5 N
८६४ तैत्तिरीये आरण्यके
भ॒वे भ॑वे॒ नाति॑भवे भजस्व* मां। भ॒वोद्भा॑वाय॒ नमः॑^{(१)} ॥ अनु० ४३ ॥
अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
^{(१)}वा॒म॒दे॒वाय॒ नमो॑ ज्ये॒ष्ठाय॒ नमः॑ श्रेष्ठाय॒ नमो॑ रु॒द्राय॒ नमः॒ काला॑य॒ नमः॑ कल॑विकरणाय॒ नमो॒ बल॑विकरणाय॒ नमो॒ बला॑य॒ नमो॑† बल॑प्रमथनाय॒ नमः॑
‘वे’, नमः’, अस्तु । हे सद्योजात ‘भवे भवे’ तत्तज्जन्मनिमित्तं, ‘मां’, ‘न भजस्व’ न प्रेरयेत्यर्थः । किन्तर्हि ‘अतिभवे’ जन्मातिलङ्घननिमित्तं, ‘भजस्व’ तत्त्वज्ञानाय प्रेरय । ‘भवोद्भावाय’ भवात् संसारात् उद्भर्त्रे, सद्योजाताय ‘नमः’, अस्तु ॥
इति त्रिचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
उत्तरवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । ^{(१)}“वामदेवाय नमः ॰ मनोन्मनाय नमः”^{(१)} इति। उत्तरवक्त्ररूपः ‘वामदेवः’, तस्यैव
* भवस्व इति B, J, N, O, चिह्नितपुस्तकपाठः ।
† बलाय नम इति पाठः F, Q चिह्नितभाष्यपुस्तकद्वतमूलद्वये नास्ति ।
१० प्रपाठके ४५ अनुवाकः। ८६५
सर्व॑भूतदमनाय॒ नमो॑ म॒नोन्म॑नाय॒ नमः॑^{(१)}॥ अनु० ४४ ॥
अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः।
^{(१)}अ॒घोरे॑भ्योऽथ॒ घोरे॑भ्यो॒ घोर॒ घोर॑तरेभ्यः। सर्व॑तः श॒र्व॒ सर्वे॑भ्यो* नम॑स्ते अस्तु रु॒द्ररू॑पेभ्यः^{(१)}॥ अनु० ४५॥
विग्रहविशेषा ज्येष्ठादिनामकाः। एते च महादेवपीठशक्तीनां वामादीनां नवानां पतयः पुरुषाः। तेभ्यो नवभ्यो नमस्कारः अस्तु॥
इति चतुश्चत्वारिंशोऽनुवाकः॥
अथ पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः।
दक्षिणवक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह। ^{(१)}“अघोरेभ्योऽथ ० रुद्र- रूपेभ्यः”^{(१)} इति। अघोरनामको दक्षिणवक्त्ररूपो देवः, तस्य विग्रहाः ‘अघोराः’ सात्त्विकत्वेन शान्ताः, अन्ये तु ‘घोराः’ राजस- त्वेन उग्राः, अपरे तु तामसत्वेन घोरादपि ‘घोरतराः’। हे ‘शर्व’ परमेश्वर, ‘ते’ त्वदीयेभ्यः पूर्वोक्तेभ्यः त्रिविधेभ्यः, ‘सर्वेभ्यो रुद्र- रूपेभ्यः’, ‘सर्वतः’ सर्वेषु देशेषु सर्वेषु च कालेषु ‘नमोऽस्तु’॥
इति पञ्चचत्वारिंशोऽनुवाकः॥
* सर्वेभ्यः सर्वशर्वेभ्य इति B, J, N, O चिह्नितपुस्तकपाठः 5 N 2
८६६ तैत्तिरीये आरण्यके
अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
(१)तत्पुरु॑षाय वि॒द्महे॑ महादे॒वाय॑ धीमहि । तन्नो॑ रु॒द्रः प्र॒चोद॑यात्(१) ॥ अनु० ४६ ॥
अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
(१)ईशानः सर्व॑विद्या॒नामीश्वरः सर्व॑भूता॒नां ब्रह्मा-
अथ षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ।
प्राग्वक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“तत्पुरुषाय ० रुद्रः प्रचोदयात्”(१) इति । प्राग्वक्त्रदेवः ‘तत्पुरुष’नामकः । द्वितीयार्थे चतुर्थी । ‘तत्पुरुषं, देवं, ‘विद्महे’ गुरुशास्त्रमुखाज्जानीमः, ज्ञात्वा च ‘महादेवाय’ तं महादेवं, ‘धीमहि’ ध्यायेम । ‘तत्’ तस्मात् कारणात्, ‘रुद्रः’, देवः, ‘नः’ अस्मान्, ‘प्रचोदयात्’ ज्ञानध्यानार्थं प्रेरयतु ॥
इति षट्चत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
ऊर्ध्ववक्त्रप्रतिपादकं मन्त्रमाह । (१)“ईशानः सर्वविद्यानां ० सदा शिवोम्”(१) इति । योऽयमूर्ध्ववक्त्रो देवः सोऽयं ‘सर्व-
१० प्रपाठके ४८ अनुवाकः । ८६७
धि॑प॒तिर्ब्रह्म॒णोऽधि॑प॒तिर्ब्रह्मा॑ शि॒वो मे॑ अस्तु सदाशि॒वोम्^{(१)} ॥ अनु० ४७ ॥
अथ अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
$^{(१)}$ब्रह्म॑मेतु॒ मां । मधु॑मेतु॒ मां । ब्रह्म॑मे॒व मधु॑मेतु॒ मां ।
विद्यानां’ वेदशास्त्रादीनां चतुःषष्टिकलाविद्यानां, ‘ईशानः’ नियामकः, तथा ‘सर्वभूतानां’ अखिलप्राणिनां, ‘ईश्वरः’ नियामकः, ‘ब्रह्माधिपतिः’ वेदस्याधिकत्वेन पालकः, तथा ‘ब्रह्मणः’ हिरण्यगर्भस्य, ‘अधिपतिः’, तादृशो यः ‘ब्रह्मा’ अस्ति प्रवृद्धः परमात्मा, सोऽयं ‘मे’ ममानुग्रहाय, ‘शिवः’ शान्तः, ‘अस्तु’ । ‘सदा शिवों’ स एव सदाशिवः, ‘ॐ’ अहं भवामि ॥
इति सप्तचत्वारिंशोऽनुवाकः ॥
अथ अष्टचत्वारिंशोऽनुवाकः ।
इत्थं तत्त्वज्ञानस्योत्पादकाः पञ्चवक्त्रप्रतिपादकाः पञ्चब्रह्ममन्त्रा उक्ताः, अथ ज्ञानप्रतिबन्धकब्रह्महत्यादिपापनिवृत्तिहेतवस्त्रिसुपर्णनामका मन्त्रा वक्तव्याः, तत्र प्रथमं मन्त्रमाह । $^{(१)}$“ब्रह्ममेतु मां • प्राणाँस्तां जुहोमि”$^{(१)}$ इति । ‘ब्रह्म’ परब्रह्मतत्त्वं, ‘मां’, ‘एतु’ प्राप्नोतु, ‘मधु’ परमानन्दलक्षणमाधुर्योपेतं वस्तु, ‘मां’, ‘एतु’ प्राप्नोतु । न चात्र ब्रह्म-मधुशब्दयोः अत्यन्तमर्थभेदः, किं