तन्त्रसार (महामाहेश्वर अभिनवगुप्त - तन्त्रालोक का प्रामाणिक सार-संग्रह सटीक)
Tantrasara of Mahamaheshvara Abhinavagupta with Commentary
महामाहेश्वर अभिनवगुप्त द्वारा
lxii ṣeka is given only to those who after receiving initiation have attained proficiency in Āgamic knowledge, have restraint over his body, mind and speech, follow the duties as enjoined by the scripture, are proficient in arranging the adhvās in their respective order (adhvānusandhāna, ) have gained per- fection in the highest knowledge by listening to it from their teacher, continue mental exertion for retaining it followed by the meditative thought terminating in identity with it (śruta, cintā and bhāvanā). The author categorically states that after receiving abhiṣeka only the one who has really attained perfection in the highest knowledge is worthy of bestowing grace to others. XIX The funeral sacrifice is the final rite for every human being. Initiation is given during that period only to those who though belonged to the highest Śaiva order, yet on acc- ount of some unknown factor have lost the tradition and expired without performing expiatory rites before their death. Such a person is given initiation when the body is placed on the funeral pyre. For the purpose of rescuing the deceased all the rituals are performed in the body. The final offering into the fire (pūrṇāhuti) is performed by burning the body. In order to convince the ignorant people the person who initiates causes the body of the dead to shake. He does this by means of kriyā, jñāna and yoga, though it is not necessary for the release of the soul. If the deceased person cannot be given initiation even during the burning of the corpse, he may be given initiation during his Śrāddhā rite. The teacher takes a ball of rice in his hand and meditates it to be the form of the energising Śakti
lxiii by which the soul of the dead is possessed, The food is con- sidered as the portion of animality of the soul and is really the thing to be enjoyed. Both the bhogya and bhogyaśakti when become unified by the meditation of the ācārya it becomes fit to be offered to the supreme Enjoyer, the Lord. Thus leaving the animal portion behind, the essence of the bhogya, the bhogyaśakti along with the self are offered in the supreme Bhoktā, the Lord. In this way the soul becomes identical with Him. It should be remembered that the final proceeding is preceded by homa and other rituals. The author raises a relevant question whether for the tattvajñānin Śrāddha and other rituals are necessary or not. To this question he answers that when by the light of true knowledge darkness from the enlightened one has totally been removed there is no need of the final ritual like antyeṣṭi Śrāddha and others,¹ But to the people who had been closely associated with the departed one, the day of his unification with the Supreme is observed as a day of parva, for it is the day which causes fullness of consciousness in him ( parvāhapūrṇāt ). XX The present section discusses the occupation of the dis- ciple. This is known as śeṣavartana : the duties that should be carried out till the end of his life. Duties are of three kinds : nitya ( obligatory ) naimittika ( occasional ) and kāmya that is performed for the fulfilment of some desire. The nitya procedure is given thus : One should get up early in the morning and call to mind one's desired deity first. After completing his essential deeds like washing etc and
- T. A 25/10
lxiv cleansing himself he should take his seat facing the north, He then purifies his body, the place where he sits and the mind. Then he makes a nyāsa in its respective places with the mantra. It is followed by the show of mudrā. Then he performs dhyāna in two ways, keeping duality first and then in dual-nondual way. The worship of the deity is performed in the body, then in prāṇa, in the intellect and finally in the Vyomā ( void ). Everything is performed mentally. It is followed by japa and finally it is offered to the deity. All these are performed everyday in every sandhyā for the pur- pose of getting identification with the deity. Four sandhyās have been mentioned in chapter six. According to the author that by means of meditation during the sandhyā endless absorption ( anantatanmayībhāva ) in the Supreme comes about which in its turn gives birth to a lasting impression, with the result that all the time becomes identical with it. The worshipper should worship his deity in the sthaṇḍila. He should view it as a clear sky with the characteristic of consciousness where all the deities are shining as reflected therein. Viewing the bare open ground really signifies āvāhana ( invocation ). This practice ensures the disciple to have his identity with the desired deity and the highest mantra. Though invocation of the Lord who is all-pervading, is not possible, yet it is only the desire (vāsanā) which is invoked and drawn within. Really speaking the great Lord has neither invocation nor withdrawal ( nāvāhana visarjane ), The person who is totally absorbed in the highest mantra in the way as stated above, becomes free from the stains of animal proclivity and finally is able to put an end to all the bonds by the blow of bhakti. After that whatever remains is the most agreeable object for the worshipper.
lxv Then the author describes the activities related to parvas. They are performed occasionally by the disciple. XXI In this chapter the authority of Āgama is persented. It has been defined by Tantraloka that Āgama is prasiddhi, a well-known fact of old. It also lays emphasis on the point that even agreement and contrariety ( anvaya and vyatireka ) which are the very life of inference, also depend on prasiddhi. Similarly perception looks for prasiddhi as its support, for without its help which is thought to be of the nature of self reflection ( svātmāvimarśātmikā prasiddhi ) nothing which are considered as acceptible and avoidable, would have been possible. Therefore prasiddhi lies at the root of every worldly transaction. The Great Lord who is all-perfect with the characteristic of I-Consciousness and is Omniscient, is the source of all prasiddhis. He, the Lord, is adorned with multi- tude of prasiddhis with the form of enjoyment ( bhoga ) and release ( apavarga ). The entire universe is of the nature of consciousness which is nothing but of reflective nature and that again is in essence Sound. The reflection ( Vimarśanam ) of objects which the universe contains and of the diverse relations of past deeds and their results, is known as śāstra ( holy texts ). All the śāstras are, really, non-different from the nature of Parameśvara. Though the holy text has a single aim, yet on account of the limiting condition of niyati, people are strongly attached to a portion of it. Therefore some follow the dual system and others are attached to the non-dual. In the end the author concludes that such a Āgama should be taken resort to as bestows excellent result. 5
lxvi XXII The last chapter gives in short the nature of Kulācāra. It should be noted at the outset that this form of worship is not meant for everybody but for them who are well-advanced and in whom inclination for such rituals has grown strong. Only because of this they are entitled to perform the worship of the divine in accordance to this method. When a person becomes free from ( Vikalpas ) determi- nation and is able to attain steadiness in ( nirvikalpa ) the indeterminate state, only then he is considered worthy to worship according to kulakrama, for it is stated in Tantra- loka that during rituals if he thinks that the object of wor- ship is defferent and he himself is different from that, he fails to attain siddhi and mukti. One who has plunged into the secret of this krama and follows the course, is really endowed with the highest knowledge. Therefore, Jayaratha writes in his commentary on Tantraloka 29/102, that those great souls who are really free from Vikalpas take up the course as prescribed by the kula system. Particularly they follow the course only to see if their mind, in the presence of allurements is really steady in pure consciousness ( saṃvi- dadvaye ) or not For this reason they do not think it immo- ral to practise in the company of dūtīs. Kula ritual is performed in six different ways, namely, (i) externally, (ii) in the śakti, (iii) in one's own body, (iv) in the unity of both, male and female, (v) in the vital energy, (vi) in consciousness. As the worshippers are of two kinds, that is, he who is desirous of siddhi should perform Kula- yāga according to the method listed as the second, the fourth, and the fifth, but he who desires liberation should stick to the sixth.
lxvii The author gives a short description of each of the methods in a cryptic way. The tradition used to be handed down orally to real the adhikārin in the past, therefore many of the matters are not very clear to us. Hence we prefer to say less about the secret cult. In the end I thank the proprietor of Sanskrit Sahitya Sansthan for his co-operation in printing and publishing the text. My special thanks are also due to the proprietor of the Ananda Printing Press for his help. Janmastami H. N. Chakravarty 28-8-86
इस पृष्ठ पर अत्यधिक प्रकाश (overexposure/washout) के कारण पाठ लगभग पूरी तरह से मिटा/अदृश्य हुआ प्रतीत हो रहा है। पृष्ठ पर केवल कुछ अत्यंत धुंधले अक्षर/चिह्न ही दिखाई दे रहे हैं:
... ॥ ... ॥ ... ... ... ... ॥ ...
(नोट: मूल पृष्ठ अत्यधिक श्वेत/धुंधला (overexposed) होने के कारण अधिकांश पाठ अपठनीय है। कृपया स्पष्ट अथवा कम प्रकाश वाली छवि उपलब्ध कराएं।)
विषय सूची क्रमांक पृष्ठांक १. विज्ञानभेद प्रकाशनम् १ २. अनुपाय प्रकाशनम् १० ३. शाम्भवोपाय प्रकाशनम् ११ ४. शाक्तोपाय प्रकाशनम् २२ ५. आणवोपाय प्रकाशनम् ३७ ६. कालाध्वप्रकाशनम् ५० ७. देशाध्वप्रकाशनम् ६७ ८. तत्त्वस्वरूप प्रकाशनम् ७४ ९. तत्त्वभेद प्रकाशनम् ९२ १०. कलाद्यध्व प्रकाशनम् १०४ ११. शक्तिपात प्रकाशनम् ११२ १२. स्नान प्रकाशनम् १२४ १३. समयिदीक्षा प्रकाशनम् १२८ १४. पुत्रकदीक्षा प्रकाशनम् १५१ १५. सप्रत्ययदीक्षा प्रकाशनम् १५८ १६. परोक्षदीक्षा प्रकाशनम् १६२ १७. लिङ्गोद्धरणम् १६७ १८. अभिषेक प्रकाशनम् १७१ १९. श्राद्धदीक्षा प्रकाशनम् १७४ २०. शेषवर्तन प्रकाशनम् १७९ २१. आगमप्रामाण्य प्रकाशनम् १९२ २२. कुलयाग प्रकाशनम् १९२
विषय सूची पृष्ठाङ्क विषय १ ... १० ... ३३ ... विधिः ... ... ... मन्त्र विधानम् ... ... ... विधिः ... ५० ... पटलः ... ... ... ... ... मन्त्रोद्धारः ... ... ... पूजाविधानम् ... ... ... यन्त्रोद्धारः ... १३१ ... विधिः ... १३३ ... पटलः ... ... ... विधानम् ... ... ... मन्त्र निर्णयः ... ... ... मन्त्रोद्धारः ... ४२१ ... पटलः ... ४२३ ... विधिः ... ४२७ ... न्यासविधिः ... ४६१ ... प्रयोगः ... ४८१ ... मन्त्र विधानम् ... ... ... विधिः ... ५१३ ... पटलः ... ... विधानम् ...
तन्त्रसारः ( श्रीमदभिनवगुप्तपादाचार्य कृत )
प्रकाशक ...
ओं तत्सत्स्वात्मसंविद्वपुषे शंभवे नमः। अथ तन्त्रसारः श्रीमन्महामाहेश्वराचार्यवर्य-श्रीमदभिनवगुप्तविरचितः। प्रथममाह्निकम् विमलकलाश्रयाभिनवसृष्टिमहा जननी भरिततनुश्च पञ्चमुखगुप्तरुचिर्जनकः। तदुभययामलस्फुरितभावविसर्गमयं हृदयमनुत्तरामृतकुलं मम संस्फुरतात् ॥१॥ विततस्तन्त्रालोको विगाहितुं नैव शक्यते सर्वैः। ऋजुवचनविरचितमिदं तु तन्त्रसारं ततः शृणुत ॥२॥ श्रीशंभुनाथभास्करचरणनिपातप्रभापगतसंकोचम्। अभिनवगुप्तहृदम्बुजमेतद्विचिनुत महेशपूजनहेतोः ॥३॥ इह ज्ञानं मोक्षकारणं बन्धनिमित्तस्य अज्ञानस्य विरोधकत्वात्; द्विविधं च अज्ञानं बुद्धिगतं पौरुषं च; तत्र बुद्धिगतम् अनिश्चयस्वभावं, विपरीतनिश्चयात्मकं च। पौरुषं तु विकल्पस्वभावं संकुचितप्रथात्मकं, तदेव च मूलकारणं संसारस्य इति वक्ष्यामो मलनिर्णये। तत्र पौरुषम् अज्ञानं दीक्षादिना निवर्तेतापि, किं तु दीक्षापि बुद्धिगते अनध्यवसा- यात्मके अज्ञाने सति न संभवति—हेयोपादेयनिश्चयपूर्वकत्वात् तत्त्वशुद्धि- शिवयोजनारूपाया दीक्षाया इति। तत्र अध्यवसायात्मकं बुद्धिनिष्ठमेव ज्ञानं प्रधानम्, तदेव च अभ्यस्यमानं पौरुषमपि अज्ञानं निहन्ति, विकल्प- संविदभ्यासस्य अविकल्पान्ततापर्यवसानात्। विकल्पासंकुचितसंवित्प्र- काशरूपो हि आत्मा शिवस्वभाव इति सर्वथा समस्तवस्तुनिष्ठं सम्यङ्- निश्चयात्मकं ज्ञानमुपादेयम्। तच्च शास्त्रपूर्वकम्। शास्त्रं च परमेश्वर- भाषितमेव प्रमाणम्। अपरशास्त्रोक्तानामर्थानां तत्र वैविक्त्येन अभ्यु- पगमात् तदतिरिक्तयुक्तिसिद्धनिरूपणाच्च, तेन अपरागमरोक्तं ज्ञानं
२ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. १ तावत एव बन्धात् विमोचकम्, न सर्वस्मात्, सर्वस्मात् तु विमोचकं परमेश्वरशास्त्रं, पञ्चस्रोतो [मयं] दशाष्टादशवस्वष्टभेदभिन्नम् । ततोऽपि सर्वस्मात् सारं षडर्धशास्त्राणि । तेभ्योऽपि मालिनीविजयम् । तदन्तर्गत- श्चार्थः संकलय्याशक्यौ निरूपयितुम् । न च अनिरूपितवस्तुतत्त्वस्य मुक्तत्वं मोचकत्वं वा, शुद्धस्य ज्ञानस्यैव तथारूपत्वात् इति । स्वभ्यस्तज्ञान मूलत्वात् परपुरुषार्थस्य तत्सिद्धये इदम् आरभ्यते— मेरा हृदय¹ उन दोनों के सामरस्य² से स्फुरित अनुत्तर अमृतमय कला रूप में जो उभय के यामल से प्रकाशमान होकर विसर्गमय है, विकसित हो उठे। ये उभय जननी³ और जनक हैं। वह जननी जो विमलकलाका आश्रय होकर आदि सृष्टि रूप तेज धारण करती हुई वर्तमान हैं और वह जनक⁴ जो सर्वतोभाव से परिपूर्ण हो पंचशक्ति से सम्बद्ध रहकर पंचकृत्यों से अभिलाषी हैं ॥१॥ १. यहाँ हृदय शब्द से जगदानन्द रूप आनन्द को ग्रहण करना चाहिए, जो ग्रन्थकार का आशय है। आनन्दका परम उत्कर्ष जगदानन्द है जो छः प्रकार आनन्दों के एक अनुसन्धाता हैं। यह नित्योदित अर्थात् इस आनन्द का न तो उदय है न अस्त । अन्तर्विश्रान्ति ही इसका वास्तविक स्वरूप है । २. यामल तत्त्व शिव और शक्ति का परम सामरस्य रूप है । इसे संघट्ट भी कहा जाता है । सृष्टि प्रक्रिया में यामलभाव से तत्त्व आदि की रचना होती है । सृष्टि के मूल में जो परम अद्वय तत्त्व है जिसे परमसाम्य कहा जाता है उस भाव में जब ईषत् वैषम्य का उदय होता है तो वही एक ही दो बनकर तीन या बहु बनता है । शिव और शक्ति के सामरस्य से दोनों की छटा धारण करनेवाला विसर्ग जो स्वभाव से ही बाहर की ओर प्रसृत होता है, उदित होता है। शास्त्रों में इसका वर्णन हार्धकला के रूप में हुआ है। कुल शरीर का पर्यायवाची शब्द है लेकिन यहाँ यह कुल शरीर होते हुए भी स्वरूपतः अनुत्तर तथा अमृतमय है। यह काल के कलंक से मलिन नहीं होता, अमाकला उसका स्वरूप है। ३. जननी स्वातन्त्र्य शक्ति रूपिणी हैं, वह सब प्रकार परिच्छिन्नता से परे है, पर विमर्श ही उसका एकमात्र स्वरूप है । ४. जनक शिवजी हैं जो पंचमुख हैं, चित्, आनन्द, इच्छा, ज्ञान और क्रिया ही उनके पाँच मुख हैं—ये मुख ही उनकी पाँच शक्तियाँ हैं और वे निरन्तर सृष्टि, स्थिति, संहार, तिरोधान तथा अनुग्रह रूप कृत्य कर रहे हैं।
आ. १ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ३ विस्तृत ( विशाल ) तन्त्रालोक में अवगाहन करने का सामर्थ्य सब का नहीं है। इसलिए सरल वाक्यों से विरचित इस तन्त्रसार (ग्रन्थ) का श्रवण करें ॥२॥ श्रीशम्भुनाथरूपी भास्कर के चरणों पर प्रणामरूपी प्रकाश से अभिनवगुप्त के हृदयकमल खिल उठा है। महेश्वर के पूजन के लिए उसे (सज्जन लोग) संग्रह करें ॥३॥ इस संसार में ज्ञान ही मोक्ष का कारण है क्यों कि वह बन्ध के कारण अज्ञान¹ का विरोधी है। अज्ञान बौद्ध और पौरुष भेद से दो प्रकार हैं, उनमें बौद्ध अज्ञान अनिश्चित स्वभाव तथा विपरीत निश्चयात्मक है। पौरुष अज्ञान स्वभावतः विकल्परूपी है और संकुचित १. अद्वैत तन्त्र मत के अनुसार अज्ञान पौरुष तथा बौद्ध दो प्रकार हैं, ज्ञान भी पौरुष तथा बौद्ध दो प्रकार हैं। पौरुष ज्ञान विकल्पहीन है और पूर्ण अहन्ता बोधमय है। परमेश्वर के साथ पूर्ण तादात्म्य लाभ होने पर ही इसकी अभिव्यक्ति होती है। लेकिन पौरुष अज्ञान विकल्प-स्वभाव है। यह पूर्ण प्रथा के विपरीत संकुचित प्रथा है, यह अपूर्ण ज्ञान है तथा संसार का मूल कारण है। दीक्षा के द्वारा पौरुष अज्ञान के नाश हो जाने पर भी देह के आरम्भक कार्ममल की सत्ता बनी ही रहती है, अतः पौरुष ज्ञान का उदय नहीं होता। कार्ममल प्रारब्ध रूप है। जब प्रारब्ध का पूर्णतया क्षय हो जाता है, तब शरीर छूट जाता है। उसके अनन्तर पौरुष ज्ञान का उदय होता है। इस विषय में क्रम इस प्रकार है। दीक्षा, पौरुष अज्ञान का नाश, अद्वय आगम शास्त्र के श्रवण का अधिकार, बौद्ध ज्ञान का उदय, बौद्ध अज्ञान की निवृत्ति, जीवन्मुक्ति, भोग के द्वारा प्रारब्ध का नाश, देहपात के अनन्तर पौरुष ज्ञान का उदय, स्वरूप प्राप्ति। बौद्ध अज्ञान दो प्रकार है---- (१) तात्त्विक स्वरूप के अनिश्चयात्मक अज्ञान। (२) अनात्म वस्तुओं में आत्मबोध रूप विपरीत निश्चयात्मक अज्ञान। परमेश्वर द्वारा भाषित शास्त्रों का श्रवण तथा मनन से बौद्ध अज्ञान की निवृत्ति होती है और वस्तुओं का तात्त्विक स्वरूप हृदय में प्रतिफलित होता है।
४ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. १ ज्ञान है, यही संसार का मूलकारण है—मल के निरूपण करते समय हम इस की आलोचना करेंगे । ( इन दोनों अज्ञानों में ) पौरुष अज्ञान दीक्षा आदि से निवृत्त होने पर भी, दीक्षा भी बुद्धिनिष्ठ अनध्यवसायात्मक अज्ञान के रहते हुए सम्भव नहीं होती—क्यों कि देह तथा उपादेय के निश्चय पहले होने पर ही तत्त्वों के शोधन के अनन्तर शिवयोजनरूप दीक्षा सम्भव होती । उसमें अध्यवसायत्मक बुद्धिनिष्ठ ज्ञान ही मुख्य माना जाता है जिसके पुनः पुनः अभ्यास से पौरुष अज्ञान का नाश होता है । विकल्पज्ञान के पुनः पुनः अभ्यास से अन्त में अविकल्पात्मक ज्ञान का उदय होता है । विकल्प के द्वारा असंकुचित संवित्-प्रकाशमय आत्मा ही शिवस्वभाव है इसलिए सब प्रकार से समस्त वस्तुनिष्ठ सम्यक् निश्चयात्मक ज्ञान ही उपादेय है । वह (ज्ञान) शास्त्रज्ञान पर आधारित है। परमेश्वर के द्वारा भाषित ज्ञान ही प्रमाण है ।¹ अपरशास्त्रों में आलोचित तत्त्वसमूह एक दूसरों से पृथक् रूप में स्वीकृत हुआ है और उन तत्त्वों से अतिरिक्त पूर्णप्रथा का निरूपण प्रमाणरूपी युक्ति द्वारा हुआ भी है, इसलिए अपर आगमों ( शास्त्रों ) से आलोचित ज्ञान² कुछ दूर तक ही बन्धन के निवृत्ति में सहायक है, सब से नहीं । सब से मुक्त करनेवाला परमेश्वर शास्त्र ही है जो पञ्चस्रोतमय³, दश, अष्टादश तथा चौषष्ठी प्रकार भेदों से भिन्न है । उन सब के सार त्रिक शास्त्र है और उनमें मुख्य मालिनीविजय तन्त्र है । उसमें निहित विषयों के संकलन १. अपर शास्त्रों से बौद्ध वैष्णवादि शास्त्रों को समझना चाहिए । २. अन्य आगमों के मनन से उन-उन तत्त्वों से मुक्ति मिलती है—जैसे सांख्य तथा पतञ्जलि सम्मत सिद्धान्त के अनुशीलन से प्रकृति कैवल्य हो सकता है लेकिन प्रकृति से ऊपर माया से छुटकारा नहीं मिलता । ३. पंचस्रोतोमय कहने का तात्पर्य यह है कि शास्त्रों का अवतरण परमेश्वर के चित्, आनन्द, इच्छा, ज्ञान और क्रिया रूपी जो पाँच मुख हैं जो वस्तुतः उनकी पाँच शक्तियां है जो शिव के ईशान, तत्पुरुष, सद्योजात, वामदेव तथा अघोर रूपी पाँच मुखों से सम्बन्धित हैं। पहले पाँच आगमों का अवतरण होता है । इन आगमों में कुछ भेदप्रधान, कुछ भेदाभेदप्रधान और कुछ अभेद प्रधान है । भेद प्रधान आगमों की संख्या दस हैं, भेदाभेद प्रधान आगमों की संख्या अठारह और अभेद प्रधान आगमों की संख्या ६४ हैं ।
२. आह्निक ५-१०: आणवोपाय, चक्र-विचार एवं काल-संकर्षण
आ. १] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [५ अज्ञानं किल बन्धहेतुरुदितः शास्त्रे मलं तत्स्मृतं पूर्णज्ञानकलोदये तदखिलं निर्मूलतां गच्छति । ध्वस्ताशेषमलात्मसंविदुदये मोक्षश्च तेनामुना शास्त्रेण प्रकटीकरोमि निखिलं यज्ज्ञेयतत्त्वं भवेत् ॥४॥ उपोद्घात तत्र इह स्वभाव एव परमोपादेयः, स च सर्वभावानां प्रकाशरूप एव अप्रकाशस्य स्वभावतानुपपत्तेः, स च नानेकः प्रकाशस्य तदितरस्वभा- वानुप्रवेशायोगे स्वभावभेदाभावात्; देशकालावपि च अस्य न भेदकौ, तयोरपि तत्प्रकाशस्वभावत्वात्, इति एक एव प्रकाशः, स एव च संवित्, अर्थप्रकाशरूपा हि संवित् इति सर्वेषामत्र अविवाद एव । स च प्रकाशो न परतन्त्रः, प्रकाश्यतैव हि पारतन्त्र्यम्, प्रकाश्यता च प्रकाशान्तरापे- क्षितैव, न च प्रकाशान्तरं किंचित् अस्ति इति स्वतन्त्र एकः प्रकाशः, स्वातन्त्र्यादेव च देशकालाकारावच्छेदविरहात् व्यापको नित्यः सर्वा- कारनिराकारस्वभावः, तस्य च स्वातन्त्र्यम् आनन्दशक्तिः, तच्चमत्कार इच्छाशक्तिः, प्रकाशरूपता चिच्छक्तिः, आमर्शात्मकता ज्ञानशक्तिः, सर्वाकारयोगित्वं क्रियाशक्तिः इत्येवं मुख्याभिः शक्तिभिः युक्तोऽपि वस्तुत इच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः अनवच्छिन्नः प्रकाशो निजानन्दविश्रान्त शिव- रूपः, स एव स्वातन्त्र्यात् आत्मानं संकुचितम् अवभासयन् अणुरिति उच्यते । पुनरपि च स्वात्मानं स्वतन्त्रतया प्रकाशयति, येन अनवच्छिन्न- प्रकाशशिवरूपतयैव प्रकाशते । तत्रापि स्वातन्त्र्यवशात् अनुपायमेव स्वात्मानं प्रकाशयति सोपायं वा, सोपायत्वेऽपि इच्छा वा ज्ञानं वा क्रिया वा अभ्युपाय इति त्रैविध्यं शाम्भवशाक्ताणवभेदेन समावेशस्य, तत्र चतुर्विधमपि एतद्रूपं क्रमेण अत्र उपदिश्यते । आत्मा प्रकाशवपुरेष शिवः स्वतन्त्रः स्वातन्त्र्यनिर्भरभसेन निजं स्वरूपम् । संच्छाद्य यत्पुनरपि प्रथयेत पूर्णं तच्च क्रमाक्रमवशादथवा त्रिभेदात् ॥५॥
६ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. १ एहु पआसऊउ अत्ताणत सच्छन्दउ ढक्कइ णिअऊउ । पूणु पअढइ झठि अह कमवस्व एहत परमथीण शिवरसु ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्य विरचिते तन्त्रसारे विज्ञानभेद प्रकाशनं नाम प्रथममाह्निकम् ॥१॥
आ. १ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ ७ कर एक स्थान में उपस्थित कर देना कठिन है । वस्तुतत्त्व का सही निरूपण हुए बिना उसे मुक्तता या मोचक कहा नहीं जा सकता । विशुद्ध ज्ञान का ही यही वास्तविक स्वरूप है । निज स्वरूप में ज्ञान के अभ्यास से ज्ञानमूलक परमपुरुषार्थ लाभ होता है । अतः उसकी सिद्धि के लिए शास्त्र का आरम्भ हो रहा है । शास्त्रों में अज्ञान जो बन्धन के कारण के रूप में वर्णित हुआ है मल रूप १ है । पूर्ण ज्ञानरूपी कला के उदय से वह निखिल मल निर्मूल हो जाता है । मलों का पूर्णतया नाश होने पर आत्मसंविद् के उदय से मोक्ष अधिगत होता है । मैं इस शास्त्र के द्वारा निखिल ज्ञेय तत्त्वों का प्रकट करूँगा ॥४॥ उपोद्घात इस शास्त्र में स्वभाव ही परम उपादेय वस्तु है । वह स्वभाव सब अस्तित्वशील विषयों का प्रकाशरूपी है, जो अप्रकाश है उसे स्वभाव कहना अनुपपन्न है । यह प्रकाश अनेक नहीं (अपितु एक है) । प्रकाश से भिन्न कोई स्वभाव में अनुप्रवेश के अभाव से अर्थात् स्वभाव में कोई भेद न होने के कारण (स्वभाव एक है ) । देश और काल भी उसका भेदक नहीं क्यों कि वे दोनों उस प्रकाशक के ही स्वभाव हैं । अतः वह एक ही है—वह है संवित् । विषयों का प्रकाशक वस्तुतः संवित् है—इस विषय में सभी की सम्मति है । वह प्रकाश अन्य के अधीन नहीं है, प्रकाश्यता ही परतन्त्रता है, क्यों कि प्रकाश्यता दूसरे प्रकाश के मुखापेक्षी है । अन्य कोई प्रकाश नहीं है, इसलिए स्वतन्त्र एक ही प्रकाश विराजमान है। स्वतन्त्र होने के कारण देश, काल तथा आकार आदि से उसमें परिच्छिन्नता नहीं आ सकती, अतः उसमें उसका अभाव है, इसलिए वह व्यापक, नित्य साकार तथा निराकार आदि स्वभाव है । उसकी स्व- तन्त्रता आनन्दशक्ति, आनन्द का चमत्कार इच्छाशक्ति, प्रकाशरूपता चिच्छक्ति, आमर्शकता ज्ञानशक्ति, सब आकारों से युक्त होना क्रियाशक्ति- इस प्रकार मुख्य शक्तियों से युक्त रहते हुए भी वस्तुतः इच्छा, ज्ञान तथा क्रिया शक्ति से युक्त अपरिच्छिन्न प्रकाश अपने आनन्द स्वरूप में १. मल आणव, मायीय और कार्म आदि के भेद से तीन प्रकार है । ये तीनों अज्ञान रूपी हैं ।
८ ] तन्त्रसार-अभिनवगुप्त [ आ. १ स्थित शिवरूप हैं। वह अपने स्वातन्त्र्य के बल से अपने को संकुचित रूप में आभासित करते हैं इसलिए वह अणु कहलाते हैं। फिर वे अपनी आत्मा को स्वतन्त्रतावश प्रकाशित करते हैं ताकि अनवच्छिन्न प्रकाश रूप शिवत्व प्रकाशित हो उठे। वह अपनी स्वतन्त्रता को बिना किसी उपाय के (अनुपाय) निज आत्मा को प्रकाशित करते हैं या किसी उपाय के द्वारा ? उपाय होते हुए इच्छा या ज्ञान या क्रिया कोई भी उपाय बन सकता है, इसलिए समावेश शाम्भव, शाक्त, आणव आदि के भेद से तीन प्रकार हैं—इन चार प्रकार के उपायों का स्वरूप क्रमशः यहाँ उपदेश किया जा रहा है। प्रकाश-विग्रह आत्मस्वरूप शिव जो स्वतन्त्र स्वभाव हैं स्वातन्त्र्य लीलारस के आस्वादन के लिए अपने स्वरूप को ढक कर, फिर अपना पूर्ण स्वरूप को प्रकाशित करते हैं—यह प्रकाशन क्रम तथा अक्रम में या तीन उपायों के द्वारा होता है ॥५॥ यह प्रकाशरूपी आत्मा जो स्वच्छन्द हैं निज स्वरूप ढक देते हैं फिर अकस्मात् उस परमार्थ शिवरूप अमृत को अक्रम या क्रम के बिना प्रकाशित करते हैं। श्रीमदभिनवगुप्त विरचित विज्ञानभेद प्रदर्शन नामक प्रथम आह्निक समाप्त।
अथ द्वितीयमाह्निकम् अथ अनुपायमेव तावत् व्याख्यास्यामः । यदा खलु दृढशक्तिपाताविद्धः स्वयमेव इत्थं विवेचयति सकृदेव गुरुवचनम् अवधार्य, तदा पुनरुपायविरहितो नित्योदितः अस्य समावेशः । अत्र च तर्क एव योगाङ्गम् इति कथं विवेचयति इति चेत्, ? उच्यते— योऽयं परमेश्वरः स्वप्रकाशरूपः स्वात्मा तत्र किम् उपायेन क्रियते, न स्वरूपलाभो नित्यत्वात्, न ज्ञप्तिः स्वयंप्रकाशमानत्वात्, न आवरण- विगमः आवरणस्य कस्यचिदपि असंभवात्, न तदनुप्रवेशः अनुप्रवेष्टुः व्यतिरिक्तस्य अभावात् । कश्चात्र उपायः तस्यापि व्यतिरिक्तस्य अनुप- पत्तेः, तस्मात् समस्तमिदमेकं चिन्मात्रतत्त्वं कालेन अकलितं देशेन अपरिच्छिन्नम्, उपाधिभिरम्लानम्, आकृतिभिरनियन्त्रितं, शब्दैरसंदिष्टं, प्रमाणैरप्रपञ्चितं, कालादेः प्रमाणपर्यन्तस्य स्वेच्छयैव स्वरूपलाभनिमित्तं च, स्वतन्त्रं आनन्दघनं तत्त्वं, तदेव च अहम् तत्रैव अन्तर्मयि विश्वं प्रतिबिम्बितम् एवं दृढं विविञ्चानस्य शश्वदेव पारमेश्वरः समावेशो निरुपायक एव, तस्य च न मन्त्र-पूजा-ध्यान-चर्यादिनियन्त्रणा काचित् । उपायजालं न शिवं प्रकाशयेद् घटेन किं भाति सहस्रदीधितिः । विवेचयन्नित्थमुदारदर्शनः स्वयं प्रकाशं शिवमाविशेत्क्षणात् ॥६॥ जहि जहि फुरण फुरइ सो सअलउ परमेसरु भासइ मइ अमलउ । अत्ता नत सो श्चिव परमत्थिण इअ जानअ कञ्ज परमत्थिण ॥ इति श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यविरचिते तन्त्रसारे अनुपायप्रकाशनं नाम द्वितीयमाह्निकम् ॥२॥