वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

कर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः* ॥ श्वादन्तः । इत्यादि ॥ प्रनिरन्तःशरेक्षुप्ल- क्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि ।८।४।५ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं स्यात् ॥ प्रवणम् । कार्ष्यवणम् । इह षात्परत्वाण्णत्वम् ॥ विभाषौषधिवनस्पतिभ्यः । ८ । ४ । ६ ॥ एभ्यो वनस्य णत्वं वा स्यात् ॥ दूर्वावणम् । दूर्वावनम् । शिरीषवणम् । शिरी- षवनम् । द्वयच्त्र्यज्भ्यामेव * ॥ नेह—देवदारुवनम् ॥ $^A$इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ॥ नेह—इरिकावनम् । मिरिकावनम् ॥ वाहनमाहितात् । ८ । ४ । ८ ॥ आरोप्य यदुह्यते तद्वाचिस्थान्निमित्तात्परस्य वाहननकारस्य णत्वं स्यात् ॥ इक्षुवाणम् ॥ आहि- तात्किम् ? इन्द्रवाहनम् । इन्द्रस्वामिकं वाहनमित्यर्थः । वहतेर्ल्युटि वृद्धिरिहैव सूत्रे निपात- नात् ॥ पानं देशे ।८।४।९ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य पानस्य नस्य णत्वं स्याद्देशे गम्ये ॥ क्षीरं पानं येषां ते क्षीरपाणा उशीनराः । सुरापाणाः प्राच्याः । पीयते इति पानम् कर्मणि ल्युट् ॥ वा भावकरणयोः ।८।४।१० ॥ पानस्येत्येव ॥ क्षीरपानम् । क्षीरपाणम् ॥ गिरिनद्यादीनां$^B$ वा * ॥ गिरिनदी । गिरिणदी । चक्रनितम्बा । चक्रणितम्बा ॥ प्रातिप- दिकान्तनुम्विभक्तिषु च ।८।४।११ ॥ पूर्वपदस्थान्निमित्तात्परस्य एषु स्थितस्य नस्य णो वा स्यात् ॥ प्रातिपदिकान्ते—माषवापिणौ । नुमि—व्रीहिवापाणि । विभक्तौ—माषवापेण । पक्षे माषवापिनावित्यादि ॥ उत्तरपदं यत्प्रातिपदिकं तदन्तस्यैव णत्वम् । नेह—गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनी । अत एव नुम्ग्रहणं कृतम् । अङ्गस्य नुग्विधानात्तद्भक्तो हि नुम् नतूत्तरपदस्य । किंच । प्रहिण्वन्नित्यादौ हिवेर्नुमो णत्वार्थमपि नुम्ग्रहणम् । प्रेन्वनमित्यादौ तु क्षुम्भादि- त्वात्न ॥ $^C$युवादेर्न * ॥ रम्ययूना । परिपक्वानि ॥ एकाजुत्तरपदे णः ॥ नित्यमित्युक्तम् । वृत्रहणौ । हरिं मानयतीति हरिमाणी । नुमि—क्षीरपाणि । विभक्तौ—क्षीरपेण । रम्यविणा ॥ कुमति च । ८।४।१३ ॥ कवर्गवत्युत्तरपदे प्राग्वत् ॥ हरिकामिणौ । हरिकामाणि । हरि- कामेण ॥ पदव्यवायेऽपि । ८।४।३८ ॥ पदेन व्यवधानेऽपि णत्वं न स्यात् ॥ माषकुम्भ- वापेन । चतुरङ्गयोगेन ॥ अतद्धित इति वाच्यम् * ॥ आर्द्रगोमयेण ॥ शुष्कगोमयेण ॥

A. इरिका, मिरिका, तिमिरा । इतीरिकादिराकृतिगणः ॥ B गिरिनदी, गिरिनख, गिरिनडथ, गिरिनितम्ब, चक्रनदी, चक्रनितम्ब, तूर्यमान, माषोन, आर्गेयन ः इति गिरिनद्यादिराकृतिगणः ॥ C युवन्, पक्व, इत्यादि युवांदिरपि क्षुम्नाद्यन्तर्गण एवेति भाष्यस्वरसः ॥

१ आदिना श्वापुच्छम् । श्वापद इत्यादि । 'दृश्यते यथा तथैव साधु' इत्यर्थात् श्वपदम् श्वपुच्छमित्याद्यपि । २ अत एव समासरूपप्रातिपदिकान्तस्येवाग्रहणादेव उत्तरपदभूतप्रातिपदिकान्तस्यैव ग्रहणादेव ॥ ३ समासरूप- प्रातिपदिकस्यैवाङ्गत्वेन तदुद्देशेनैव नुमो विधानान्नुम् समासावयव एव नतूत्तरपदावयव इति भावः ॥ ४ इत्यादाविति । 'नुमः' इति शेषः ॥ कृन्नकारस्य तु यथा न भवति तथा तत्रैव वक्ष्यामः ॥ ५ हरिं मानयतीति । ण्यन्तान्मन्यतेः क्विप् । प्राक्सुबुत्पत्तेरपि समासे नान्तत्वान्डीपि उत्तरपदभूतप्राति- पदिकान्तत्वान् नकारस्य णत्वं भवतीति भावः ॥ ६ 'व्यवधायकपदनिमित्तिनोर्मध्ये तद्धितो न चेत्' इत्यर्थः ॥ 'पदे व्यवायः' इति विग्रहस्वीकारेण त्वेतत्प्रत्याख्यातं भाष्ये ॥

( १६८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- कुस्तुम्बुरूणि जातिः । ६।१।१४३ ॥ अत्र सुन्निपात्यते ॥ कुस्तुम्बुरु धान्याकम्। क्लीबत्वमतन्त्रम् ॥ जातिः किम् ? कुस्तुम्बुरूणि । कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थः ॥ अप- रस्पराः क्रियासातत्ये । ६।१।१४४ ॥ सुन्निपात्यते ॥ अपरस्पराः सार्था गच्छन्ति । सततमविच्छेदेन गच्छन्तीत्यर्थः ॥ क्रियेति किम् ? अपरपरा गच्छन्ति । अपरे च परे च सकृदेव गच्छन्तीत्यर्थः ॥ गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु । ६।१।१४५ ॥ सुट् सस्य षत्वं च निपात्यते ॥ गावः पद्यन्तेऽस्मिन्देशे स गोभिः सेवितो गोष्पदः । असेविते—अगो- ष्पदान्यरण्यानि । प्रमाणे,—गोष्पदमात्रं क्षेत्रम् ॥ सेवितेत्यादि किम् ? गोः पदं गोपदम् ॥ आस्पदं प्रतिष्ठायाम् । ६।१।१४६ ॥ आत्म्यापनाय स्थाने सुट् निपात्यते ॥ आस्पदम् ॥ प्रेति किम् ? आपदापदम् ॥ आश्चर्यमनित्ये । ६।१।१४७ ॥ अद्भुते सुट् ॥ आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत ॥ अनित्ये किम् ? आचर्यं कर्म शोभनम् ॥ वर्चस्केऽवस्करः । ६।१।१४८ ॥ कुत्सितं वर्चः वर्चस्कम् अन्नमलं तस्मिन् सुट् ॥ अवकीर्यत इत्यवस्करः ॥ वर्चस्के किम् ? अवकरः ॥ अपस्करो रथाङ्गम् । ६।१।१४९ ॥ अपकरोऽन्यः ॥ विष्किरः शकुनौ वा । ६।१।१५० ॥ पक्षे विकिरः । वावचनेनैव सुड्विकल्पे सिद्धे विकिरग्रहणं तस्यापि शकुनेरन्यत्र प्रयोगो माभूदिति वृत्तिस्तन्न । भाष्यविरोधात् ॥ प्रतिष्कशश्च कशेः । ६।१।१५२ ॥ कश गतिशासनयोरित्यस्य प्रतिपूर्वस्य पचाद्यचि सुट् निपात्यते षत्वं च ॥ सहायः पुरोयायी वा प्रतिष्कश इत्युच्यते ॥ कशेः किम् ? प्रतिगतः कशां प्रतिकशोऽश्वः ॥ यद्यपि कशोरेव कशा, तथापि ‘कशोरिति धातोर्ग्रहणमुपसर्गस्य प्रतेर्ग्रहणार्थम् । तेन धात्वन्तरोपसर्गान्न ॥ प्रस्कण्वह- रिश्चन्द्रावृषी । ६।१।१५३ ॥ हरिश्चन्द्रग्रहणममन्त्रार्थम् ॥ ऋषीति किम् ? प्रकण्वो देशः । हरिश्चन्द्रो माणवकः ॥ मस्करमस्करिणौ वेणुपरिव्राजकयोः । ६।१।१५४ ॥ मकरशब्दो- ऽव्युत्पन्नस्तस्य सुडिनिश्च निपात्येते ॥ वेण्विति किम् ? मकरो ग्राहः । मकरी समुद्रः ॥ कास्तीराजस्तुन्दे नगरे । ६ । १ । १५५ ॥ ईषत्तीरमस्यास्तीति कास्तीरं नाम नगरम् । अजस्येव तुन्दमस्येति अजस्तुन्दं नाम नगरम् ॥ नगरे किम् ? कातीरम् । अजतुन्दम् ॥ कार- स्करो वृक्षः । ६।१।१५६ ॥ कारं करोतीति कारस्करो वृक्षः । अन्यत्र कारकरः ॥ केचित्तु कस्क्यादिष्विदं पठन्ति, न सूत्रेषु ॥ ^४पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६।१।१५७ ॥ एतानि ससुटानि निपात्यन्ते नाम्नि ॥ पारस्करः । किष्किन्धा ॥ तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदे- A पारस्करो देशे, कारस्करो वृक्षः, रथस्या नदी, किष्कुः प्रमाणम्, किष्किन्धा गुहा, तद्बृहतोः करपत्यो- श्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च, प्रातुंपतौ गवि कर्तरि च, प्रायस्य वित्तिचित्तयोः । इति पारस्करादिराकृतिगणः॥ १ 'सातत्ये' इति निपातननिर्देशेन 'लम्पेदवश्यमः कृत्ये तु काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मांसस्य यचि युड्घञोः ॥' इति प्राचीनवैयाकरणतन्त्रे वाचनिकस्यास्य श्लोकस्य एकदेशानुमत्या स्वीकारः सूचितः ॥ २ 'विष्किरः शकुनौ विकिरो वेति वक्तव्यम्' इति वार्तिके इति बोध्यम् ॥ ३ 'विष्किर इत्ये- तच्छकुनौ वा निपात्यते' इति भाष्येण शकुनेरन्यत्र विकिरस्येष्टत्वमेव प्रतीयत इति भावः ॥ ४ 'पारस्करादिषु' इत्येवमुचितः पाठः, तस्मिन्नेव गणेऽस्य दर्शनात् ॥ कस्कादिष्वौचित्याभावाच्च ॥

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image into pure Unicode Devanagari Markdown:

तद्धितेष्वपत्याधिकारप्रकरणम् । ( १६९ ) ॰वतयोः सुट् तलोपश्च * ॥ तात्पूर्वं चेत्त्वेन दकारोऽपि बोध्यः । तद्बृहतोर्दकारतकारौ लुप्येते १ करपत्योस्तु सुट् । चोरदेवतयोरिति समुदायाेपाधिः । तस्करः । बृहस्पतिः ॥ प्रायस्य चि- त्तिचित्तयोः * ॥ प्रायश्चित्तिः । प्रायश्चित्तम् । वनस्पतिरित्यादि । ३आकृतिगणोऽयम् ॥ इति समासाश्रयविधिप्रकरणम् । अथ तद्धिते ष्वपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययप्रकरणम् । समर्थानां प्रथमाद्वा । ४।१।८२ ॥ इदं पदत्रयमधिक्रियते ‘प्राग्दिशः’ इति यावत् ॥ सामर्थ्यं परिनिष्ठितत्वम् । कृतसंधिकार्यत्वमिति यावत् ॥ प्राग्दीव्यतोऽण् । ४।१।८३ ॥ तेन दीव्यतीत्यतः प्रागणधिक्रियते ॥ Aअश्वपत्यादिभ

( १७० ) सिद्धान्तकौमुदी- भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः * ॥ अश्वत्थामा ॥ लोम्नोऽपत्येषु बहुष्वकारः* ॥ बाह्वादीञोऽपवादः। उडुलोमाः । उडुलोमान् ॥ बहुषु किम् ? औडुलोमिः ॥ गोरजादिप्रसङ्गे यत् * ॥ गव्यम् ॥ अजादिप्रसङ्गे किम् ? गोभ्यो हेतुभ्य आगतं गोरूप्यम् । गोमयम् ॥ ^Aउत्सा- दिभ्योऽञ् ।४।१।८६ ॥ औत्सः ॥ अग्निकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः * ॥ अग्नेरपत्यादि आग्नेयम् । कालेयम् ॥ इति तद्धितेष्वपत्यादिविकारान्तार्थसाधारणप्रत्ययप्रकरणम् । अथ तद्धितेष्वपत्याधिकारप्रकरणम् । स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ।४।१।८७ ॥ ‘धान्यानां भवने’—इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंसाभ्यां क्रमान्नञ्स्नञौ स्तः ॥ स्त्रैणः । पौंस्नः ॥ वत्यर्थे न, ‘स्त्रीपुंवच्चेति ज्ञापकात् । स्त्रीवत् । पुंवत् ॥ द्विगोर्लुगनपत्ये ।४।१।८८ ॥ द्विगोर्निमित्तं यस्तद्धितोऽजादिरनप- त्यार्थः प्राग्दीव्यतीयस्तस्य लुक् स्यात् । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पुरोडाशः पञ्चकपालः ॥ द्विगोर्निमित्तमिति किम् ? पञ्चकपाल^२स्येदं खण्डं पाञ्चकपालम् ॥ अजादिः किम् ? पञ्चगर्ग- रूप्यम् ॥ अनपत्ये किम् ? द्वयोर्मित्रयोरपत्यं द्वैमित्रिः ॥ गोत्रेऽलुगचि । ४ । १ । ८९ ॥ अजादौ प्राग्दीव्यतीये विवक्षिते गोत्रप्रत्ययस्यालुक् स्यात् ॥ गर्गाणां छात्राः ‘वृद्धाच्छः’ ।१। आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ।६।४।१५१ ॥ हलः परस्यापत्ययकारस्य लोपः स्यात्त- द्विते परे न त्वाकारे ॥ गार्गीयाः ॥ प्राग्दीव्यतीये किम् ? गर्गेभ्यो हितं गर्गीयम् ॥ अचि किम् ? गर्गेभ्य आगतं गर्गरूप्यम् ॥ यूनि लुक् ।४।१।९० ॥ प्राग्दीव्यतीये अजादौ प्रत्यये विवक्षिते युवप्रत्ययस्य लुक् स्यात् ॥ ग्लुचुकस्य गोत्रापत्यं ग्लुचुकायनिः—वक्ष्यमाणः^४ फिञ् । ततो यून्यण्—ग्लौचुकायनः । तस्य छात्रोऽपि ग्लौचुकायनः अणो लुकि वृद्धत्वा- भावाच्छो न ॥ पैलादिभ्यश्च^B ।२।४।५९ ॥ एभ्यो युवप्रत्ययस्य लुक् ॥ पीलाया वेत्यण् । A उत्स, उदपान, विकिर विनद, महानद, महानस, महाप्राण, तरुण, तलुन, बष्कयासे, धेनु, पृथ्वी, पंक्ति, जगती, त्रिष्टुप्, अनुष्टुप्, जनपद, भरत, उशीनर, ग्रीष्म, पीलु, कुण, उदस्थान देशे, पृषदंश, भल्ल- कीय, रथन्तर, मध्यन्दिन, बृहत्, महत्, सत्वत्, कुरु, पञ्चाल, इन्द्रावसान, उष्णिक्, ककुभ्, सुवर्ण, देव, ग्रीष्मादयश्छन्दसि । इत्युत्सादिः ॥ B पैल, शालङ्कि, सात्यकि, सात्यंकामि, राहवि, रावणि, औदञ्चि, औदव्रजि, औदमेधि, औदमस्जि, औदमृज्जि, दैवस्थानि, पैङ्गलौदायनि, राहक्षति, भौलिङ्गि, राणि, औदन्थि, औद्गाहमानि, औज्जिहानि, औदशुद्धि, तद्राजाच्चाणः । आकृतिगणोऽयम् । इति पैलादिः ॥ १ ‘अन्तःपूर्वपदात्-’ इति सूत्रस्थेन वार्तिकेनेति भावः ॥ २ समाहारे द्विगोः कृतत्वात् तद्धितार्थो नात्र द्विगोर्निमित्तमिति भावः ॥ ३ गोत्रे ‘यस्कादिभ्यो गोत्रे’ इति प्रकरणविहितस्य प्रत्ययस्य लुक्प्रति- षेधो विधीयत इति गोत्रे प्रत्ययस्य लुक् च ‘तद्राजस्य बहुषु-’ इति प्रकरण एव ‘यञञोश्च’ इति विधी- यते स च बहुष्वेवेति दर्शयन्नुदाहरति–गर्गाणामिति ॥ अत्र तु यञो लुग् भवत्येव तथापि अजादिप्रत्यय- चिकीर्षायां तु बहुत्वविवक्षायामपि लुक् प्रतिषिध्यत एवेति भावः ॥ ४ ‘प्राचामवृद्धात् फिन् बहुलम्’ इति वक्ष्यमाण इत्यर्थः ॥

? Wait, 'मानुष' has अण् -> मानवः! Manu gives Mānava, but Mānusha gives... wait, does Mānava come from Manu or Manush? In Panini: 'मनोरौत्' (4.1.161) -> मनोरपत्यं मानवः. Wait, is Manu vriddha? No, Manu has 'a', not vriddhi! Wait, what word in apatya is vriddha? Wait! In Panini 4.1.92: Why does the Mahabhashya say: "तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्नेति प्रयोजनम् ॥" Let's recall the Mahabhashya! The Purvapakshin asks: "किमर्थमिदमुच्यते, न 'तस्येदम्' इत्येव सिद्धम्? अपत्यं च समूहश्च विकारश्च तदुच्यते । इदमर्थे समाप्तास्ते तस्मात्सिद्धं विवक्षितम् ॥ उत्तरं पठति: तस्येदमित्यपत्येऽपि बाधनार्थं कृतं भवेत् । उत्सर्गः शेष एवासौ वृद्धान्नेति प्रयोजनम् ॥ यद्युच्येत 'तस्येदम्' इत्येव, वृद्धेभ्यश्छ एव स्यात् — औपगवः कापटव इति, अ

यणः ॥(गार्ग्यायणः) Line 16: पूजेति किम् ? गार्ग्यः ॥ यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् * ॥ गार्ग्यो जाल्मः ॥ Line 17: कुत्सेति किम् ? गार्ग्यायणः ॥ एको गोत्रे ॥ ४।१।९३ ॥ गोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् ॥ Line 18: उपगोर्गोत्रापत्यं औपगवः । गार्ग्यः । नाडायनः ॥`

Wait, let's look at the footnote callout numbers in the main text. Should we omit the tiny superscript numbers or keep them?
Usually, in high-quality transcription, either:
1) include them if visible (e.g. `योगविभागास्तु¹—`, `कृत²सन्धेः`, `सौत्थि³तः` etc.), OR
2) do not include them in the body text unless clearly intended, OR just write the clean Sanskrit words: `कृतसन्धेः किम् ? सौत्थितः ॥`.
Wait, let's look at what is actually printed in line 2:
Wait, is it `कृतैःसन्धेः किम् ? सौत्थितैः ॥` or `कृतसन्धेः किम् ? सौत्थितः ॥`?
Wait, look at

गोत्रे स्वैकोनसंख्यानां प्रत्ययानां परम्परा । यद्वा स्वद्व्यूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते॥१॥ अपत्यं पितुरेव स्यात्तैः प्राचामपीति च । मतभेदेन तद्द्वान्थ्यं सूत्रमेतत्तथोत्तरम् ॥ २ ॥ पितुरेवापत्यमिति पक्षे हि उपगोस्तृतीये वाच्ये औपगवादिञ् स्यात् । चतुर्थे त्वर्जीव्यज्येष्ठे मृतवंश्ये औपगवेः फक् । इत्थं फगिञोः परम्परायां मूलाच्छततमे गोत्रे एकोनशतं प्रत्ययाः स्युः॥ पितामहादीनामपीति मुख्यपक्षे तु तृतीये वाच्ये उपगोरणा इष्टे सिद्धेऽपि अनन्तादिञपि स्यात् । चतुर्थे फगिति फगिञोः परम्परायां शततमे गोत्रेऽष्टनवतिरनिष्टप्रत्ययाः स्युः । अतो नियमा- र्थमिदं सूत्रम् ॥ एवमुत्तरसूत्रेष्वप्यूह्यम् ॥ गोत्राद्यून्यस्त्रियाम् ॥४।१।९४ ॥ यून्यपत्ये गोत्रप्रत्य- यान्तादेव प्रत्ययः स्यात् । स्त्रियां तु न युव

( १७४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- स्त्रियां कौञ्जायनी । गोत्रत्वेन जातित्वात्ङीष् ॥ अनन्तरापत्ये कौञ्जिः ॥ Aनडादिभ्यः फक् ।४।१।९९ ॥ गोत्र इत्येव ॥ नाडायनः । चारायणः । अनन्तरो नाडिः ॥ Bहरिता- दिभ्योऽञ् ।४।१।१०० ॥ एभ्योऽदन्तेभ्यो यूनि फक् ॥ हारितायनः । इह गोत्रा- धिकारेऽपि सामर्थ्याद्यून्ययम् । नहि गोत्रादपरो गोत्रप्रत्ययः ॥ बिदाद्यन्तर्गणो हरितादिः ॥ यञिञोश्च ।४।१।१०१॥ गोत्रे यौ यञिञौ तदन्तात् फक् स्यात् ॥ अनातीत्युक्तेः 'आपत्य- स्येति यलोपो न । गार्ग्यायणः । दाक्षायणः ॥ शरद्वच्छुनकदर्भार्द्धगुवत्साग्रायणेषु । ४।१। १०२ ॥ गोत्रे फक् । अञिञोरपवादः ॥ आद्यौ बिदादी । शारद्वतायनो भार्गव- [

णोः ष्यङ् न"? No, look at: "-ष्य" + "मा" + "णात्" + "ष्यङ् न"? Wait, look at line 12: Letter 1: ष् (attached to य) = ष्य Letter 2: म (ma)? No, look at the loop: it could be म or ण. Wait, is it "ऋष्यणः"? "ऋषित्वादृष्यणः ष्यङ् न"? Look at the glyphs: ष् - य - ण - ः = ष्यणः! Wait, is that "णः"? A vertical line with visarga? Wait, look after ष्य: There is a letter ण. Does it have an o-matra? No, wait! Look at the space between ष्य and ष्यङ्: Wait, let's look at the width: "ष्यमाणाः" - wait, is there a word like that? No. Wait! Could it be: "ऋषित्वादृष्यणः"? Wait, in "ऋष्यणः": ऋषि + अण् = आर्ष? No, ऋष्यणः is ॠष्यणः? Wait, sutra "ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च" (4.1.114) gives अण्. That is "ऋष्यण्"! Yes! The suffix is "ऋष्यण्" (अण् after an ऋषि)! When अण् is

शौभनेयः ॥ ऋष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च ॥४।१।११४ ॥ऋषयो मन्त्रद्रष्टारः १ । वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः, श्वाफल्कः । वृष्णिभ्यः, वासुदेवः । अनिरुद्धः ॥ शौरिरिति तु बाह्वादित्वादिश्च् ॥ कुरुभ्यः, नाकुलः । साहदेवः ॥ इञ एवायमपवादो मध्येपवादन्यायात् । अत्रिशब्दात्तु परत्वाद्वहुक्- आत्रेयः ॥ मातुरुत्सङ्ख्यासम्भद्रपूर्वायाः । ४ । १ । ११५ ॥ संख्यादिपूर्वस्य मातृशब्दस्योदादेशः स्यादाण्प्रत्ययश्च ॥ द्वैमातुरः । षाण्मातुरः । सांमातुरः । भाद्रमातुरः॥ आदेशार्थं वचनं प्रत्ययस्तूत्सर्गेण सिद्धः ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशोऽर्थापेक्षः । तेन धान्यमातुर्न ॥ संख्येति किम् ? सौमात्रः । शुभ्रादित्वाद्द्वैमात्रेयः ॥ कन्यायाः कनीन च ।४।१।११६ ॥ ढकोऽपवादोऽण् तत्सन्नियोगेन कनीनादेशश्च । कानीनो व्यासः कर्णश्च । अनूढाया २ एवापत्यमित्यर्थः ॥ विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्समरद्वाजात्रिषु ।४।१। ११७ । अपत्येऽण् । वैकर्णो वात्स्यः । वैकर्णिरन्यः ॥ शौङ्गो भारद्वाजः । शौङ्गिरन्यः ॥ छागल आत्रेयः । छागलिरन्यः ॥ केचित्तु शुङ्गेत्याबन्तं पठन्ति, तेषां ढक् प्रत्युदाहरणम् । शौङ्गेयः ॥ पीलाया वा ।४।१।११८ ॥ तन्नामिकाणं बाधित्वा 'द्व्यचः' इति ढकि प्राप्ते पक्षेऽण् विधीयते । पीलाया अपत्यं पैलः । पैलेयः ॥ ढक् च मण्डूकात् । ४।१।११९ ॥ चादण् ॥ पक्षे इञ् । माण्डूकेयः । माण्डूकः । माण्डूकिः ॥ स्त्रीभ्यो ढक् ।४।१।१२० ॥ स्त्रीप्रत्ययान्तेभ्यो ढक् स्यात् ॥ वैनतेयः ॥ बाह्वादित्वात्सौमित्रिः । शिवादित्वात्सापत्नः ॥ द्व्यचः । ४ । १ । १२१ ॥ द्व्यचः स्त्रीप्रत्ययान्तादपत्ये ढक् । तन्नामिकाणोऽपवादः ॥ दात्तेयः । पार्थ इत्यत्र तु 'तस्येदमित्यण् ॥ इतश्चानिञः ।४।१।१२२ ॥ इकारान्ताद् द्व्यचोऽपत्ये ढक् स्यात् न त्विञन्तात् ॥ दौलेयः । नैषेयः ॥ ^Aशुभ्रादिभ्यश्च । ४ । १ । १२३ ॥ ढक् स्यात् ॥ शुभ्रास्यापत्यं शौभ्रेयः ॥ प्रवाहणस्य ढे ।७।३।२८ ॥ प्रवाहण- शब्दस्योत्तरपदस्याचामादेरचो वृद्धिः पूर्वपदस्य तु वा ढे परे ॥ प्रवाहणस्यापत्यं प्रावाहणेयः । प्रवाहणेयः ॥ तत्प्रत्ययस्य च ।७।३।२९ ॥ ढान्तस्य प्रवाहणस्योत्तरपदस्यादेरचो वृद्धिः

A शुभ्र, विष्ट, पुर, ब्रह्मकृत, शतद्वार, शलाथल, शलाकाभ्र, लेखाभ्र, विकास, रोहिणी, रुक्मिणी, धर्मिणी, दिश, शालूक, अजवस्ति, शकन्धि, विभातृ, विधवा, शुक, विशु, देवतर, शकुनि, शुक्र, उग्र, शबल, वन्धकी, मृकण्डु, विश्र, अतिथि, गोदन्त, कुशाम्ब, मकष्ठु, शान्ता, हर, यवष्ठु, रिक, सुनामन्, लक्षण- श्यामयोर्वासिष्ठे, गोधा, कृकलास, अणीव, प्रवाहण, भरत, भरम, वृकण्डु, कर्पूर, इतर, अन्यतर, आलीढ, सुदन्न, सुदक्ष, सुवक्षस्, सुदाकन्, कटु, तुदव, अशाय, कुमारिका, कुठारिका, किशोरिका, अम्बिका, जिह्माशिन, परिधि, वायुदत्त, शकल, शलाका, स्वश्वर, कुबेरिका, अशोका, गन्धपिङ्गला, खडोन्मत्ता, अनु- दृष्टिन, जरतिन्, बलीवर्दिन्, विप्र, बीज, जीव, श्वन्, अस्मन्, अश्व । इति शुभ्रादिराकृतिगणः ॥

१ अनुक्रमणिकायां निर्दिष्टा इति शेषः ॥ 'ऋषिर्दर्शनात्' इति निरुक्तात् ॥ २ 'कन्याश- ब्दोऽयं पुंसाऽभिसम्बन्ध (विवाह ) पूर्वके संप्रयोगे निवर्तते । या चेदानीं प्रागभिसम्बन्धात् पुंसा सह संप्रयोगं गच्छति तस्यां कन्याशब्दो वर्तत एव' इति भाष्यार्थमाह-अनूढाया एवेति ।

Dikshita say "अन्त्यलोपः"? Or does the footnote explain: "२ अन्त्य इति ॥ 'ऋतो लोपे कृते सस्य श्रवणं यथा स्यात् तथा' "? Wait, let's look at the letters in: " '... श्रवणं यथा स्यात् तथा' " Look at the first word: It is: 'ऋ' 'त' 'स्य' -> 'ऋतस्य'? No, 'ऋतोः'? Wait, let's look at the letters: Letter 1: 'ऋ' Letter 2: 'त' Letter 3: 'स्य' ? Wait, is it 'ऋतस्य'? In Sanskrit, genitive of ऋ is 'ऋतः' or 'ऋकारस्य', but sometimes people write 'ऋतस्य' or 'ऋत्वस्य'? Wait! Could it be 'रुत्वस्य'? If 'ऋ' is elided, does पितृष्वस् remain? Yes, पितृष्वस् + ढेय्. Then सकारस्य रुत्वं स्यात्! Wait! "सस्य रुत्वं यथा स्यात् तथा"? Wait, if स is at the end of the pada, it would become रुत्व/विसर्ग. But here ढ follows, so if स remains, we get पितृष्वसेयः! Wait, in "पितृष्वसेयः", there is a 'स्'! If "पितृष्वसुः" were taken as a whole, the whole

श्निनायनिर्द्रौणहत्यदैवत्यसारवैश्वाकमैत्रेयहिरण्मयानि । ६ । ४ । १७४ ॥ ए- तानि निपात्यन्ते ॥ इति युलोपः । मैत्रेयः । मैत्रेयौ ॥ A यस्कादिभ्यो गोत्रे । २।४।६३ ॥ एभ्योऽपत्यप्रत्ययस्य लुक् स्यात्तत्कृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् । मित्रयवः ॥ अत्रिभृगुकुत्स- वसिष्ठगोतमाङ्गिरोभ्यश्च । २।४।६५ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् स्यात् तत्कृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् ॥ अत्रयः । भृगवः । कुत्साः । वसिष्ठाः । गोतमाः । अङ्गिरसः ॥ बह्वच इञः प्राच्यभरतेषु । २ । ४ । ६६ ॥ बह्वचः परो य इञ् प्राच्यगोत्रे भरतगोत्रे च वर्त्तमानस्तस्य लुक् स्यात् ॥ पन्नागाराः । युधिष्ठिराः ॥ न B गौपवनादिभ्यः । २।४।६७ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य लुक् न स्यात् ॥ बिदाद्यन्तर्गणोऽयम् । गौपवनाः । शैग्रवाः ॥ C तिक- कितवादिभ्यो द्वन्द्वे । २।४।६८ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुक् स्यात् द्वन्द्वे ॥ तैकायनायश्च कैतवायनायश्च तिकादिभ्यः फिञ् तस्य लुक् । तिककितवाः ॥ D उपकादि- भ्योऽन्यतरस्यामद्वन्द्वे । २।४।६९ ॥ एभ्यो गोत्रप्रत्ययस्य बहुत्वे लुग्वा स्यात् द्वेन्द्वे चाद्वन्द्वे च ॥ औपकायनाश्च लामकायनाश्च नडादिभ्यः फक् तस्य लुक् । उपकलमकाः । औपकायनलामकायनाः । भ्र्राष्ट्रककपिष्ठलाः । भ्राष्ट्रिकापिष्ठलयः ॥ लमकाः । लामकायनाः॥ अगस्त्यकौण्डिन्योरगस्तिकुण्डिनच् । २ । ४ । ७० ॥ एतयोरवयवस्य गोत्रप्रत्य- यस्याऽणो यञश्च बहुषु लुक् स्यादवशिष्टस्य प्रकृतिभागस्य यथासंख्यमगस्ति कुण्डिनच् एतावादेशौ स्तः । अगस्तयः । कुण्डिनाः ॥ राजश्वशुराद्यत् । ४ । १ । १३७ ॥ राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् * ॥ ये चाभावकर्मणोः । ६।४।१६८ ॥ यादौ तद्धिते परे अन् प्रकृत्या स्यान्न तु भावकर्मणोः । राजन्यः । श्वशुर्यः ॥ जातिग्रहणाच्छूद्रादावुत्पन्नो राजनः ॥

A यस्क, लुह्य, दुह्य, अयःस्थूण, तृणकर्ण, सदामत्त, कम्बल, हार, बर्हिर्योग, कर्णाडक, पर्णाढक, पिण्डी- जङ्घ, बकसक्थ, विधि, अजवस्ति, कुद्रि, मित्रयु, रक्षोमुख, जङ्घारथ, उल्कास, कटुक, मन्थक, पुष्करसद्, विषपुट, उपरिमेखल, कोष्ठमान, कोष्ठपाद्, कोष्ठमाय, शीर्षमाय, खपर, पदक, वर्षुक, भलन्दन, भडिल, मण्डल, भडित, भाण्डत । इति यस्कादिः ॥ B अयं गणः चतुःसप्तत्यधिकशततमे १७४ पृष्ठे द्रष्टव्यः । स च हरितादिभ्यः प्रागेव ॥ C तिककितवाः, बंखरभण्डीरथाः उपकलमकाः, पफकनरकाः, बकनखगुदपरिणद्धाः, उब्जककुभाः, कलङ्कशान्तमुखाः, उत्तरशालङ्कट्यः, कृष्णाजिनकृष्णसुन्दराः, अभिवेशदशेरकाः । इति तिककितवादिः ॥ D उपक, लनक, भ्राष्ट्रक, कपिष्ठल, कृष्णाजिन, कृष्णसुन्दर, चूडारक, आडारक, गड्डुक, उदङ्क, सुधायुक, अबन्धक, पिङ्गलक, पिष्ट, सुपिष्ट, मयूरकर्ण, खरीजङ्घ, शलाथल, पतञ्जल, पदञ्चल, कण्ठेरणि, कुशीतक, काशकृत्स्न, निदाघ, कलशीकण्ठ, दामकण्ठ, कृष्णपिङ्गल, कर्णक, जटिरक, बधिरक, जन्तुक, अनुलोम, अनुपद्, प्रतिलोम, अपजग्ध, प्रतान, अनभिहित, कमक, वटारक, लेखाभ्र, कमन्दक, पिञ्जूलक, वर्णक, मसूरकर्ण, मदाघ, कवन्तक, क्रमन्तक, कदामन्त, दामकण्ठ । इति उपकादिः ॥

१ 'अद्वन्द्व इति द्वन्द्वाधिकारनिवृत्त्यर्थम्' इति वार्त्तिकेन 'प्रकृतसूत्रे 'द्वन्द्वे' इति नानुवर्तते' इति, बोधितम् । तत्फलितमाह-द्वन्द्वे चाद्वन्द्वे चेति ॥ २ 'लुक्' इत्यधिकारात् 'प्रत्ययस्य लुक्श्लुलुपो भवन्तीति प्रत्ययस्यैव भविष्यति । अवशिष्टस्यादेशौ भविष्यतः' इति भाष्यमनुसृत्याह- गोत्रप्रत्यस्येत्यादि ॥

प्रत्ययविधौ' इति वार्तिकेन पुंवद्भावबोधनादित्यर्थः" Wait, is it 'सिद्धञ्च' or 'सिद्धं च'? 'सिद्धश्च'? It looks like 'सिद्धञ्च'.

१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥ Wait! Look at line 32: "१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥" Wait, is it "कषाते" or "कुरुते"? Let's zoom in on line 32: "१ नवनं नूः स्तुतिः नुवं स्तुतिं कषाते तच्छीलः ताच्छील्ये चानश् वा ॥" Wait: क-रु-ते? No, look at the letters: क - रु? No, there is: क, then a letter with loop... wait, is it "कुरुते"? Look at 'कु' in "कुक्कुटग्राह" or "कुलात्खः". 'कु' has an under-loop. Here: क, then ष, then त, with e-matra: 'कषते'? Wait, look at the root: 'नू' = स्तुतौ. नवनं नूः स्तुति

( १८० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- वृद्धाट्ठक् सौवीरेषु बहुलम् ॥४।१।१४८ ॥ सुवीरदेशोद्भवाः सौवीराः । वृद्धात्सौवीर- गोत्राद्यूनि बहुलं ठक् स्यात् कुत्सायाम् ॥ भागवित्तेर्भागवित्तिकः । पक्षे फक् । भागवित्ता- यनः॥ फेञ्छ च ॥४।१।१४९ ॥ फिञन्तात्सौवीरगोत्रादपत्ये छः ठक् च कुत्सने गम्ये ॥ यमुन्दस्यापत्यं यामुन्दायनिः । तिकादित्वात् फिञ् । तस्यापत्यं यामुन्दायनीयः । यामुन्दा- यनिकः ॥ कुत्सने किम् ? यामुन्दायनिः । औत्सर्गिकस्याणो १ण्यक्षत्रियेति लुक् ॥ सौवीरेति किम् ? तैकायनिः ॥ फाण्टाहतिमितमताभ्यां णफिञौ ॥४।१।१५० ॥ सौवीरेषु ॥ नेह यथासंख्यम् अल्पाच्तरस्य परनिपाताल्लिङ्गादिति वृत्तिकारः । फाण्टाहतः । फाण्टाहतायनिः । मैमतः । मैमतायनिः ॥ भाष्ये तु यथासंख्यमेवेति स्थितम् ॥ Aकुर्वादिभ्यो ण्यः ॥४।१।१५१ ॥ अपत्ये ॥ कौरव्या ब्राह्मणाः । वावदूक्याः ॥ सम्राजः क्षत्रिये * ॥ साम्राज्यः । साम्राजोऽन्यः ॥ सेनान्तलक्षणकारिभ्यश्च ॥४।१।१५२ ॥ एभ्यो ण्यः ॥ 'एति संज्ञायामिति सस्य षः । हारिषेण्यः । लाक्षण्यः । कारिः शिल्पी तस्मात् । तान्तुवाय्यः । कौम्भकार्यः । नापित्यः ॥ उदीचांमिञ् ॥४।१।१५३ ॥ हारिषेणिः । लाक्षणिः । तान्तु- वायिः । कौम्भकारिः । नापितात्तु परत्वात् फिञेवे २। नापितायनिः ॥ तक्ष्णोऽण् उपसंख्या- नम् * ॥ ताक्ष्णः । पक्षे ताक्ष्यण्यः ॥ Bतिकादिभ्यः फिञ् ॥४।१।१५४ ॥ तैकायनिः ॥ कौसल्यकार्मार्याभ्यां च ॥४।१।१५५ ॥ अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः ॥ परंमप्रकृते- रेवायमिष्यते * ॥ प्रत्ययसंनियोगेन प्रकृतिरूपं निपात्यते । कोसलस्यापत्यं कौसल्यायनिः । कर्मारस्यापत्यं कार्मार्यायणिः ॥ छागवृषयोरपि * ॥ छाग्यायनिः । वार्ष्यायणिः ॥ अणो द्व्यचः ॥४।१।१५६ ॥ अपत्ये फिञ् । इञोऽपवादः ॥ कात्र्यायणिः ॥ अण इति किम् ? A कुरु, गर्गर, मङ्गुष, अजमार, रथकार, वावदूक, 'सम्राजः क्षत्रिये' कवि, मति, कापिञ्जलादि, वाक्, वामरथ, पितृमत, इन्द्रजाली, एजि, वातकि, दामोष्णीषी, गणकारि, कैशोरि, कुट, शालाका, सुर, पुर, एडका, शुभ्र, अम्र, दर्भ, केशिनी, वेना छन्दसि, शूर्पणाय, श्यावनाय, श्यावरथ, श्यावपुत्र, सत्यङ्कार, वडभीकार, पथिकार, मूढ, शकन्धु, शङ्कु, शाक, शाकिन्, श्यालीन, कर्तृ, हर्तृ, इन, पिण्डी, तक्षन्, वामर- थस्य कण्वादिवत्स्वरवर्जम् । इति कुर्वादिः ॥ B तिक, कितव, संज्ञा, वाला, शिखा, उरस्, शल्य, सैंधव, यमुन्द, रूप्य, ग्राम्य, नील, अमित्र, गोकक्ष, कुरु, देवरथ, तैतिल, औरस, कौरव्य, भौरिकि, भौलिकि, मौलिकि, चौपत, चैटयत, शीकयत, क्षैतयत, व्यानवव, चन्द्रमस्, शुभ्र, गङ्गा, वरेण्य, सुयामन्, आरब्ध, बाह्यक, स्वल्प, वृष, लोमक, उदन्य, यज्ञ । इति तिकादिः ॥ १ छठकोः कुत्सायामेव विधानेन पूजायामप्राप्त्या 'तस्यापत्यम्' इत्युत्सर्गेणैव यूनि जातस्येत्यर्थः ॥ ण्यक्ष- त्रियेतीति । 'ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुगणिञोः' इति वक्ष्यमाणेनेत्यर्थः ॥ एवं चात्रैवास्थोपन्यासो युक्त इति भावः ॥ २ फिञेवेति । 'उदीचां वृद्धाद्गोत्रात्' इत्यनेनेति भावः ॥ ३ कौसल्यशब्दे तालव्य पाठोऽपीति केचित् ॥ ४ 'फिञ्प्रकरणे द्युगुकोसलकर्मारच्छागवृषाणां युट् चादिष्टस्य' इति वार्तिकमनुसृत्याह-परमप्रकृतेरिति । प्रकृतिरूपमिति । आयनादेशोत्तरमेव युडागमे आयनि प्राग्भागे यकारान्तरूपसिद्धौ तात्पर्यात्फलितकथनमेवेदमिति भावः ॥

दाक्षायणः ॥ द्व्यचः किम् ? औपगविः ॥ त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः * ॥ त्यादायनिः त्यादः ॥ उदीचां वृद्धादगोत्रात् ।४।१।१५७ ॥ आम्रगुप्तायनिः ॥ प्राचां तु—आम्र- गुप्तिः ॥ वृद्धात्किम् ? दाक्षिः ॥ अगोत्रात्किम् ? औपगविः ॥ ᴬवाकिनादीनां कुक् च । ।४।१।१५८ ॥ अपत्ये फिञ् वा ॥ वाकिनस्यापत्यं वाकिनकायनिः । वाकिनिः ॥ पुत्रा- न्तादन्यतरस्याम् ।४।१।१५९ ॥ अस्माद्वा फिञ् सिद्धस्तस्मिन्परे पुत्रान्तस्य वा कुक् विधीयते । गार्गीपुत्रकायणिः । गार्गीपुत्रायणिः । गार्गीपुत्रिः ॥ प्राचामवृद्धात्फिन्बहु- लम् ।४।१।१६० ॥ ग्लुचुकायनिः ॥ मनोर्जातावन्यतौ षुक् च ।४।१।१६१ ॥ समुदायार्थो जातिः । मानुषः । मनुष्यः ॥ जनपदशब्दात्क्षत्रियादञ् ।४।१।१६८ ॥ जनपदक्षत्रिययोर्वाचकादञ् स्यादपत्ये ॥ दाण्डिनायनेति सूत्रे निपातनाद्विलोपः । ऐक्ष्वाकः । ऐक्ष्वाकौ ॥ क्षत्रियसमानशब्दाज्जनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत् * ॥ तद्राजमाचक्षाणस्त- द्राज इत्यन्वर्थसंज्ञासामर्थ्यात् । पञ्चालानां राजा पाञ्चालः ॥ पूरोरण् वक्तव्यः * ॥ पौरवः ॥ पाण्डोर्डर्घञ् * ॥ पाण्ड्यः ॥ साल्वेयगान्धारिभ्यां च ।४।१।१६९ ॥ आभ्यामपत्येऽञ् । वृद्धेदिति ञ्यङोऽपवादः ॥ साल्वेयः । गान्धारः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥ द्व्यञ्मगधकलि- ङ्गशूरमसादण् ।४।१।१७० ॥ अञोऽपवादः ॥ द्व्यच्—आङ्गः । वाङ्गः । सौह्मः ॥ मागधः । कालिङ्गः । सौरमसः । तस्य राजन्यप्येवम् ॥ वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ज्यङ् ।४।१।१७१ ॥ वृद्धात्—आम्बष्ठ्यः । सौवीर्यः । इत्—आवन्त्यः ॥ कौसल्यः । अजादस्यापत्यं आजाद्यः ॥ कुरुनादिभ्यो ण्यः ।४।१।१७२ ॥ कौरव्यः । नैषध्यः ॥ 'स नैषधस्यार्थपतेरित्यादौ' तु शैषिकोऽण् ॥ साल्वावयवप्रत्यग्रथकलकूटाश्मकादिञ् । ४ । १ । १७३ ॥ साल्वो जनपदस्तदवयवा उदुम्बरादयस्तेभ्यः प्रत्यग्रथादिभ्यस्त्रिभ्यश्च इञ् । अञोऽपवादः ॥ औदु- म्बरिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः । राजन्यप्येवम् ॥ ते तद्राजाः । ४ । १ । १७४ ॥ अञादयः एत्संज्ञाः स्युः ॥ तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् ।२।४।६२ ॥ बहुष्वर्थेषु तद्राजस्य लुक्स्यात्तदर्थकृते बहुत्वे न तु स्त्रियाम् ॥ इक्ष्वाकवः । पञ्चाला इत्यादि । कथं तर्हि 'कौरव्याः पशवः'—तस्यामेव रघोः पाण्ड्याः' इति च ? कौरव्ये पाण्ड्ये च साधव इति समाधेयम् ॥ 'रघूणामन्वयं वक्ष्ये,' निरुध्यमाना यदुभिः कथंचिदिति तु रघुयदु- शब्दयोस्तदपत्ये लक्ष्णया ॥ कम्बोजाल्लुक् ।४।१।१७५ ॥ अस्मात्तद्राजस्य लुक् ॥ कम्बोजः । कम्बोजौ ॥ ᴮकम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम्* ॥ चोलः । शकः । द्व्यञ्लक्ष- A. वाकिन, गौधेर, कार्कश, काक, लङ्का, चर्मिन्वर्मिणोर्नेलोपश्च । इति वाकिनादिः ॥ B कम्बोज, चोल, केरल, शक, यवन । इति कम्बोजादिः ॥ १ 'कौरव्याः' 'पाण्ड्याः' इत्यत्र बहुवचनेऽपि तद्राजस्य लुक् कुतो नेति प्रश्नाशयः ॥ २ रघुयदुशब्द- योर्जनपदसमानशब्दत्वाभावेन ततो जातस्य प्रत्ययस्य तद्राजत्वाभावेऽपि कथं लुक्' इति शङ्कामपनुदति— रघूणामिति ॥

( १८२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- णस्त्याणो लुक् ॥ केरलः । यवनः । अञो लुक् ॥ ‘कम्बोजाः समरे’ इति पाठः सुगमः ॥ दीर्घादिपाठे तु कम्बोजोऽभिजनो येषामित्यर्थः, ‘सिन्धुतक्षशिलादिभ्योऽणञावित्यण् ॥ स्त्रिया- मवन्तिकुन्तिकुरुभ्यश्च ॥ ४।१।१७६ ॥ तद्राजस्य लुक् स्यात् ॥ अवन्ती । कुन्ती । कुरुः ॥ अतश्च ॥ ४।१।१७७ ॥ तद्राजस्याकारस्य स्त्रियां लुक् स्यात् ॥ शूरसेनी । मद्री ।१ कथं ‘माद्रीसुताविति ? ह्रस्व एव पाठ इति हरदत्तः । भर्गादित्वं वा कल्प्यम् ॥ न प्राच्य- ^Aभर्गादि^Bयौधेयादिभ्यः ॥ ४।१।१७८ ॥ एभ्यस्तद्राजस्य न लुक् । पाञ्चाली । वैदर्भी । आङ्गी । वाङ्गी । मागधी । एते प्राच्याः । भार्गी । कारूशी । कैकेयी ॥२ केकेयीत्यत्र तु जन

तद्धितेषु रक्ताद्यर्थकप्रकरणम् । ( १८३ ) अथ तद्धितेषु रक्ताद्यर्थकप्रकरणम् । तेन रक्तं रागात् । ४।२।१ ॥ रज्यतेऽनेनेति रागः । कषायेण रक्तं वस्त्रं काषायम् । माञ्जिष्ठम् ॥ रागात्किम् ? देवदत्तेन रक्तं वस्त्रम् ॥ लाक्षारोचनाट्ठक् । ४।२।२ ॥ लाक्षि- कः । रौचनिकः ॥ शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् * ॥ शाकलिकः । कार्दमिकः ॥ आभ्यामणपीति वृत्तिकारः । शाकलः । कार्दमः ॥ नील्या अण् * ॥ नील्या रक्तं नीलम् ॥ पीतात्कन् * ॥ पीतकम् ॥ हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् * ॥ हारिद्रम् । महारजनम् ॥ नक्षत्रेण युक्तः कालः । ४।२।३ ॥ पुष्येण युक्तं पौषमहः । पौषी रात्रिः ॥ लुबविशेषे । ४।२।४ ॥ पूर्वेण विहितस्य लुप्स्यात् षष्टिदण्डात्मकस्य कालस्यावान्तरविशेषश्चेन्न गम्यते । अद्य पुष्यः ॥ कथं तर्हि 'पुष्ययुक्ता पौर्णमासी पौषीति ? 'विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्ति- कीचैत्रीभ्य' इति निर्देशेन पौर्णमास्यामयं लुब् नेति ज्ञापितत्वात् । श्रवणशब्दात्तु अत एव लुप् युक्तवद्भावाभावश्च ॥ 'अबाधकान्यपि निपातनानि' श्रावणी ॥ संज्ञायां श्रवणाश्व- त्थाभ्याम् । ४।२।५ ॥ विशेषार्थोऽयमारम्भः । श्रवणा रात्रिः । अश्वत्थो मुहूर्तः । संज्ञायां किम् ? श्रावणी । आश्वत्थी ॥ द्वन्द्वाच्छः । ४।२।६ ॥ नक्षत्रद्वन्द्वाद्युक्ते काले छः स्यात् विशेषे सत्यसति च ॥ तिष्यपुनर्वसवीयमहः । राधासुराधीया रात्रिः ॥ दृष्टं साम । ४।२। ७ ॥ तेनेत्येव ॥ वसिष्ठेन दृष्टं वासिष्ठं साम ॥ अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः * ॥ उश- नसा दृष्टमौशनम् । औशनसम् । कलेर्ढक् । ४।२।८ ॥ कलिना दृष्टं कालेयं साम ॥ वामदेवाड् डद्यड्ड्यौ । ४।२।९ ॥ वामदेवेन दृष्टं साम वामदेव्यम् ॥ सिद्धे$^{४}$ यस्येति लोपेन किमर्थं ययतौ डितौ * । ग्रहणं माऽतदर्थे भूद्दामदेव्यस्य नञ्स्वरे * ॥ परिवृतो रथः । ४।२।१० ॥ वस्त्रैः परिवृतो वास्त्रो रथः ॥ रथः किम्? वस्त्रेण परि- वृतः कायः । [ सर्वन्ताद्वेष्टितः परिवृत उच्यते । तेनेह न । छात्रैः परिवृतो रथः ] ॥ पाण्डु- कम्बलादिनिः । ४।२।११ ॥ पाण्डुकम्बलेन परिवृतः पाण्डुकम्बली । पाण्डुकम्बलशब्दो

१ नक्षत्रस्थितेरव्यभिचरितत्वादत्र नक्षत्रपदं 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इति वद् नक्षत्रस्थितचन्द्रपरमेव । तथा- चोक्तं वार्तिककृता–'नक्षत्रेण चन्द्रमसो योगात् तद्युक्ततत्काले प्रत्ययविधानम्' इति । इति सकलं मनसि निधायाह–पुष्येण युक्तमिति ॥ २ अवान्तरविशेषस्याप्रतीतावपि लुङ् कुतो नेति शङ्कते– कथंतर्हीति ॥ समाधानं तु 'फाल्गुनीकार्तिकीचैत्री' इति निर्देशो लुपि सति नोपपद्यते इति लुबभावं ज्ञापयतीति ॥ ३ कलेर्ढगिति वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित् प्रक्षिप्तम् ॥ ४ 'यस्येति च' इत्यनेनैवाकारलोपे सिद्धे 'वामदेव्यम्' इति रूपयोः यद्यद्म्यापि सिद्धौ डित्करणं किमर्थम्' इति शङ्कते–सिद्धे यस्येतीति ॥ ५ तद् ड्यड्यतोर्डित्करणं व्यर्थं सत् क्रमेण 'निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य ग्रहणम्' 'तद् (न्मात्रा) नुबन्धकग्रहणे न अतद् (न्मात्रा) नुबन्धकस्य ग्रहणम्' इति परिभाषे ज्ञापयति । तत्फलं 'अवामदेव्यम्' इत्यस्य 'ययतोश्चातदर्थे' इत्यत्र नञाश्रये ऽन्तोदात्ते कर्तव्ये ग्रहणं मा भूत् इति । इति समाधानाश्यः ॥ ६ अयमपपाठः मनोरमायां भाष्यवार्तिकेनैवास्यार्थस्योक्तत्वात् ॥

राजास्तरणवर्णकम्बलस्य वाचकः ॥ मत्वर्थीयेनिनैव सिद्धे वचनमणो निवृत्त्यर्थम् ॥ द्वैपवैया- घ्रादण् । ४।२।१२ ॥ द्वीपिनो विकारो द्वैपम् । तेन परिवृतो द्वैपो रथः । एवं वैयाघ्रः ॥ कौमारापूर्ववचने । ४।२।१३ ॥ कौमारेत्यविभक्तिको निर्देशः । अपूर्वत्वे निपातनमिदम् । अपूर्वपतिं कुमारीं पतिरुपपन्नः कौमारः पतिः ॥ यद्वा । अपूर्वपतिः कुमारी पतिमुपपन्ना कौमारी भार्या ॥ तत्रोद्धृतममत्रेभ्यः । ४।२।१४ ॥ शराव उद्धृतः शाराव ओदनः । उद्धरतिरिहोद्धरणपूर्वके निधाने वर्तते । तेन सप्तमी । उद्धृत्य निहित इत्यर्थः ॥ स्थण्डि- लाच्छायितरि व्रते । ४।२।१५ ॥ तत्रेत्येव । समुदायेन चेद्व्रतं गम्यते ॥ स्थण्डिले शेते स्थण्डिलो भिक्षुः ॥ संस्कृतं भक्षाः । ४।२।१६ ॥ सप्तम्यन्तादण् स्यात्संस्कृतेऽर्थे, यत्सं- स्कृतं भक्षाश्चेत्ते स्युः ॥ भ्राष्ट्रे संस्कृता भ्राष्ट्रा यवाः । अष्टसु कपालेषु संस्कृतोऽष्टाकपालः पुरोडाशः ॥ शूलोखाद्यत् । ४।२।१७ ॥ अणोपवादः ॥ शूले संस्कृतं शूल्यं मांसम् । उखा पात्रविशेषः । तस्यां संस्कृतमुख्यम् ॥ दध्नष्ठक् । ४।२।१८ ॥ दध्नि संस्कृतं दाधिकम् ॥ उदश्वितोऽन्यतरस्याम् । ४।२।१९ ॥ ठक् स्यात्पक्षेऽण् ॥ इसुसुक्तान्तात्कः । ७।३। ५१ ॥ इस् उस् उक् त एतदन्तात्परस्य ठस्य कः स्यात् ॥ उदकेन श्रयति वर्धते इत्युद- श्वित् । तत्र संस्कृतः औदश्वित्कः । औदश्वितः ॥ इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणान्नेह १ । आ- शिषा चरति आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोष उपसंख्यानम् * ॥ दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥ क्षीराड्ढञ् । ४।२।२० ॥ अत्र संस्कृतमित्येव संबध्यते नै ३ तु भक्षा इति ॥ तेन यवाग्वामपि भवति-क्षैरेयीं ॥ सास्मिन्पौर्णमासीति । ४।२।२१ ॥ इतिशब्दात्संज्ञा- यामिति लभ्यते ४ । पौषी पौर्णमासी अस्मिन् पौषो मासः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । ४।२। २२ ॥ अग्रे हायनमस्या इत्याग्रहायणी । प्रज्ञादेराकृतिगणत्वादण् । ' पूर्वपदात्संज्ञाया- मिति णत्वम् । आग्रहायणी पौर्णमासी अस्मिन् आग्रहायणिको मासः । अश्वत्थेन युक्ता पौर्णमासी अश्वत्थः । निपातनात्पौर्णमास्यामपि लुप् ॥ आश्वत्थिकः ॥ विभाषा फाल्गुनीश्रवणाकार्त्तिकीचैत्रीभ्यः । ४ । २ । २३ ॥ एभ्यष्ठग्वा । पक्षेऽण् । फाल्गुनिकः । फाल्गुनो मासः । श्रावणिकः । श्रावणः । कार्त्तिकिकः । कार्त्तिकः । चैत्रिकः। चैत्रः ॥ साऽस्य देवता । ४ । २ । २४ ॥ इन्द्रो देवताऽस्येति ऐन्द्रं हविः । पाशुपतम् । बार्हस्पत्यम् । त्यज्यमानद्रव्ये उद्देश्यविशेषो देवता मन्त्रस्तुत्या च । ऐन्द्रो मन्त्रः । ' आग्नेयो वै ब्राह्मणो देवतयेति तु शैषिकेऽर्थे 'सर्वत्राणीति ढक् ॥ कस्येत् । ४।२।२५ ॥ कशब्दस्य

१ सर्पिष्कम् धनुष्कमित्यत्र क्रमेण प्रतिपदोक्त इसिरुसिः ॥ २ आशिस् शब्दे ' शास इदङ्ङ्हलोः' इकारो लाक्षणिकः । ' उषा ' इत्यत्र वसेः क्विपि संप्रसारणेन लाक्षणिक उकार इति भावः ॥ ३ खरविशदमभ्य- वहार्य भक्ष्यम् ' भक्षिरयं खरविशदे वर्तते तेन द्रवे न प्राप्नोति ' इति ' भोज्यं भक्ष्ये ' इति सूत्रभाष्यप्रामा- ण्यात् इत्यभिप्रेत्य यवागूसंग्रहार्थमाह-न त्विति ॥ यवाग्वामिति । ' यवागूः षड्गुणे तोये संसिद्धा ' इत्युक्तेर्द्रवद्रव्यमिति भावः ॥ ४ तेन पूर्णमास्यन्तामान्तान्त्यतरचान्द्रमास एव भवति न सावन इति भावः ॥

" Line 29: "द्धितस्य' इति यकारलोपः ॥ ५ 'माश्चन्द्रमासयोः पुमान्' इति मेदिन्यामुक्तत्वात् सकारान्ताद् 'मास्'" Wait! Look at footnote 4: "४ 'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः ॥" Why would a footnote say "'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोपः"? Wait! In "माहेन्द्रम्"? महेन्द्र + अण् -> महेन्द्र + अ -> no yaloapa. What about "शुनासीरम्"? In many editions of Siddhanta Kaumudi: "चाद्यत् । द्यावापृथिव्यम् । शुनासीरीयम् । शुनासीरम् ।" Wait! Does Siddhanta Kaumudi read "शुनासीरम्"? YES! By 'हलस्तद्धितस्य' (6.4.150), शुनासीर + यत् -> यलोप -> शुनासीरम्! Balamanorama says: "शुनासीरमिति । शुनासीरशब्दाद्यति 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोप इति भावः ।" Tattvabodhini says: "शुनासीरमिति । हलस्तद्धितस्येति यलोपः ।" IT IS "शुनासीरम्"!! Let's look at the image again at line 13: The word is NOT शुनासीर्यम्

तस्य समूहः ॥ ४।२।३७ ॥ काकानां समूहः काकम् । बाकम् ॥ भिक्षादिभ्योऽण्^A ॥ ४।२।३८ ॥ भिक्षाणां समूहो भैक्षम् । गर्भिणीनां समूहो गार्भिणम् । इह 'भस्याढे' इति पुंवद्भावे^१ कृते ॥ इनण्यनपत्ये ॥ ६।४।१६४ ॥ अनपत्यार्थेऽणि परे इन् प्रकृत्या स्यात् ॥ तेन 'नस्तद्धिते' इति टिलोपो न । युवतीनां समूहो यौवनम् । शत्रन्तादनुदात्तादेरञ् । यौवतम् ॥ गोत्रोक्षोष्ट्रोरभ्रराजराजन्यथराजपुत्रवत्समनुष्याजाद्वुञ् । ४ । २ । ३९ ॥ एभ्यः समूहे वुञ् स्यात् । लौकिकमिह गोत्रं तच्चापत्यमात्रम् ॥ युवोरनाकौ ॥ ७।१।१ ॥ यु वु एतयोरनुनासिकयोः क्रमादन अक एतावादेशौ स्तः ॥ ग्लुचुकायनीनां समूहो ग्लौचुका- यनकम् ॥ औक्षकमित्यादि । 'आपत्यस्य चेति य