वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

" इति । In line 12: इदरिद्रस्य ३ (the mark is superscript ३, which looks like an ai-matra or ३). Where is footnote 4? ४ श्राभ्यस्तयोरात इति । In line 13: श्नाभ्यस्तयोरातः (or श्राभ्यस्तयोरातः). Where is footnote 5? ५ ओ इत्येवेति । In line 14: ओ५ इत्येव सिद्धे (superscript ५ after ओ). Where is footnote 6? ६ आलोपे इति । In line 16: आलोपो वाच्यः (or आलोपे). Where is footnote 7? ७ आम् नेति । In line 15: अत एव ज्ञापकाद्दामन्नेत्येके (ज्ञापकादाम् न इत्येके). Where is footnote 8? ८ सनि ण्यङिति । In line 17: सनि ण्यङ्लि ल्युटि च न* (or * is footnote 8).

Let's check line 8 again: 'अतो हलादेरिति बाधित्वा 'अतो ल्रान्त- Wait, let's look at the exact characters in line 8: ततो ' अतो हलादेरिति बाधित्वा ' अतो ल्रान्त- Wait, is it 'अतो ल्रान्त-' or 'अतोल्लान्त-'? Look at: ' अ

( ३२८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- दीप्तौ । चकास्ति । झस्य अत् । चकासति । चकासांचकार । धि चेति सलोपः । सिञ्च एवेत्येके । चकाद्धि ॥ चकाधीत्येव भाष्यम् ॥ तिप्यनस्तेः ।८।२।७३ ॥ पदान्तस्य सस्य दः स्यात्तिपि न त्वस्तेः । अचकात् । अचकाद् । अचकासुः ॥ सिपि धातोरुर्वा ।८।२।७४ ॥ पदान्तस्य धातोः सस्य रुः स्याद्वा । पक्षे दः । अचकाः । अचकात् ॥ ३ ॥ शासु अनुशिष्टौ । शास्ति ॥ शास इदङ्हलोः ।६।४।३४ ॥ शास उपधाया इत्स्या- दङि हलादौ क्ङिति च । शासिवसीति षः । शिष्टः । शासति । शशासतुः । शास्तु । शिष्टात् । शिष्टाम् । शासतु ॥ शाँ हौ ।६।४।३५ ॥ शास्तेः शादेशः स्याद्धौ परे । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वाद्वैधिः । शाधि । अशात् । अशिष्टाम् । अशासुः

तिङन्ते जुहोत्यादिप्रकरणम् । (३२९) चर्करीतं च ॥ यङ्लुगन्तमदादौ बोध्यम् * ॥ ह्वृङ् अपनयने । ह्वते । जुह्वे । ह्ववीत । होषीष्ट । अह्वोष्ट ॥ ४ ॥ इत्यदादिप्रकरणम् । अथ जुहोत्यादिप्रकरणम् । हु दानादनयोः ॥ आदाने चेत्येके । प्रीगनेऽपीति भाष्यम् । दानं चेह प्रक्षेपः । स च वैधे आधारे हविषश्चेति स्वभावाल्लभ्यते ॥ इतश्चत्वारः परस्मैपदिनः ॥ जुहोत्या- दिभ्यः श्लुः । २।४।७५ ॥ शपः श्लुः स्यात् ॥ श्लौ । ६।१।१० ॥ धातोरद्वे स्तः ॥ जुहोति । जुहुतः । 'अदभ्यस्तादित्यत् । 'हुश्नुवो'रिति यण् । जुह्वति ॥ भीह्रीभृहुवां श्लुवच्च । ३ । १ । ३९ ॥ श्लौ लित्यभ्या स्यादामि श्लु

: Is it possible the typesetter accidentally used 'द्रि' instead of 'वि'? Let's look at 'द्रि': a 'द' with 'र-फला' and 'ि'? Wait, look at L2: "भ्रियात्" - that's भ + र + ि. Look at L13: "द्विरुक्तस्य" - that's द् + व + ि. In L17: after "नि", there is "ज्" (half ja). Then there is a letter with 'ि' (i-matra). The consonant is 'द्र'? Wait, let's look at the loop: It has a top bar, a short vertical down, a round belly, and a bottom tail curving down-left... that is 'द्र'! Wait, why would it be 'द्रि'? Wait! Could it be "निज्" then "द्रि"? But wait, could the root be "विज्" with some conjunct? Wait! In some Devanagari fonts, 'वि' with a previous consonant or 'द्वि'? Wait, could it be "द्विषाम्"? Wait! Where did "विज्" go? What if the text has: "निज्द्रिविषाम्"? No! Wait, could the three roots be: निज्, विज्, विष्? Wait, look at the letters: नि (ni) ज् (j) then: looks like 'वि' or 'द्रि'? Wait,

नेनिग्ध ॥ नाभ्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके । ७।३।८७ ॥ लघूपधगुणो न स्यात् । नेनिजानि । अनेनेक् । अनेनिक्ताम् । अनेनिजुः । नेनिज्यात् । निज्यात् । अनिञ्जत् । अनैक्षीत् । अनिक्त ॥ १ ॥ विजिर् पृथग्भावे । वेवेक्ति । वेविक्ते । विवेजिथ । अत्र 'विज इडिति ङित्त्वं न । ओविजी इत्यस्यैव तत्र ग्रहणात् ॥ णिँजिविजी रुधादावपि ॥ २ ॥ विष्लृ व्याप्तौ । वेवेष्टि । वेविष्टे । लृदित्त्वादङ् । अविपत् । तङि क्सः । अजादौ 'क्सस्याचीति अल्लोपः । अविक्षत । अविक्षाताम् । अविक्षन्त ॥ ३ ॥ अथ आगणान्ताः परस्मैपदिनश्छान्दसाश्च ॥ घृ क्षरणदीप्त्योः । 'जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन' ॥ जघर्त्ति । 'बहुलं छन्दसीति इत्त्वम् ॥ १ ॥ हृ प्रसद्यकरणे । 'अयं सुवो अभिजिहर्त्ति होमान्

( ३३२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्-

अथ दिवादिप्रकरणम् ।

दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु ॥ शषन्ताः परस्मै- पदिनः ॥ दिवादिभ्यः श्यन् ।३।१।६९ ॥ शपोऽपवादः । हलि चेति दीर्घः । दी- व्यति । दिदेव । देविता । देविष्यति । दीव्यतु । अदीव्यत् । दीव्येत् । दीव्यात् । अदे- वीत् । अदेविष्यत् ॥ १ ॥ षिवु तन्तुसन्ताने । परिषीव्यति । परिषिषेव । न्यषेवीत् । न्यसे- वीत् ॥ २ ॥ ष्विवु गतिशोषणयोः ॥ ३ ॥ ष्ठिवु निरसने । केचिदिहेमं न पठन्ति ॥ ॥ ४ ॥ ष्ण्णुसु अदने । आदान इत्येके । अदर्शन इत्यपरे । स्नुस्यति । सुष्णोस ॥ ५ ॥ ष्णसु निरसने । स्रस्यति । सस्त्रास ॥ ६ ॥ ऋसु हरणदीप्त्योः । हरणं कौटिल्यम् । चक्रास ॥ ७ ॥ व्युष दाहे । वि

धातोरवयवमिच्छन्ति"? Wait, look at line 22: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति - wait, is there an extra letter between र and व? Look at: वृताधातोरवयव... - wait, does it say वृताधातोरवयव... or वृताधातोरप्यवयव...? Wait, there is: र, then something, then व, य, व. Wait, look at footnote 6 (line 33-34): "६ पक्षान्तर इति । भाष्यस्वरसस्त्वत्र पक्षे न..." And look at line 23: ॥ पक्षा- न्तरम् । - wait, line 23 ends with: ॥ पक्षा- And line 24 footnote 6 explains: ६ पक्षान्तर इति । Wait, why does line 22 say: वृताधातोरवयवमिच्छन्ति? Wait, is it "वृत् धातोः" or "वृतु धातोः"? In line 23: ॥ ११ ॥ वृतु वरणे । वृत्यते ॥ So before that: वृद्धातोः? No, वृताधातोः? Wait, look at line 22 again: केचित्तु वाग्रहणं वृताधातोरवयवमिच्छन्ति or वृताधातोरप्यवयवमिच्छन्ति

न्तरे तु वावृत्यते । ‘नतो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षतेति भट्टिः ॥ १२ ॥ क्रिश उप- तापे । क्रिश्यते । क्रशिता ॥ १३ ॥ काशृ दीप्तौ । काश्यते ॥ १४ ॥ वाशृ शब्दे । वाश्यते । ववाशे ॥ १५ ॥ अथ पञ्च स्वरितेतः ॥ मृष तितिक्षायाम् । मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष । ममृषे ॥ १ ॥ ईशुचिर् पूतीभावे । पूतीभावः क्लेदः । शुच्यति । शु- च्यते । शुशोच । शुशुचे । अशुचत् । अशोचीत् । अशोचिष्ट ॥ २ ॥ णह बन्धने । न- ह्यति । नह्यते । ननाह । ननह । नेहिथ । नेहे । नद्धा । नत्स्यति । अनात्सीत् ॥ ३ ॥ रञ्ज रागे । रज्यति । रज्यते ॥ ४ ॥ शप आक्रोशे । शप्यति । शप्यते ॥ ५ ॥ अथै- कादशानुदात्तेतः ॥ पद् गतौ । पद्यते । पेदे । पत्ता । पत्स्ये । पत्सीष्ट ॥ चिण् ते

विव्याथ । विविध्यतुः । विव्यधुः । विव्यधिथ । व्यद्धा । व्यत्स्यति । विध्येत् । विध्यात् । अव्यात्सीत् ॥ २ ॥ पुष पुष्टौ । पुष्यति । पुपोष । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वादङ् । अपुषत् ॥ ३ ॥ शुष शोषणे । अशुषत् ॥ ४ ॥ तुष प्रीतौ ॥ ५ ॥ दुष् वैकृत्ये ॥ ६ ॥ श्लिष आलिङ्गने । श्लिष्यति । शिश्लेष । श्लेष्टा । श्लेक्ष्यति ॥ श्लिषः । ३ । १ । ४६ ॥ अस्मात्परस्यानिटश्च्लेः क्सः स्यात् । पुषाद्यङोऽपवादो न तु चिणः । पुरस्तादपवादन्यायात् ॥ आलिङ्गने । ३ । १ । ४६ ॥ श्लिषश्च्लेरालिङ्गन एव क्सो नान्यत्र । योगविभागसामर्थ्याच्छल इगुपधादित्यस्याप्ययं नियमः । अश्लिक्षत्कन्यां देवदत्तः ॥ आलिङ्गन एवेति किम् ? समश्लिषज्जतु काष्ठम् । अङ् । प्रत्यासत्तिरिह श्लिषिः

येथे दिलेल्या संस्कृत 'सिद्धान्तकौमुदी'च्या पृष्ठाचे ओळ-दर-ओळ लिप्यंतरण (transcription) खालीलप्रमाणे आहे:

अन्तग्रहणं भूतपूर्वप्रतिपत्त्यर्थम् । प्रनङ्क्ष्यति । नशिष्यति ॥ १३ ॥ तृप प्रीणने । प्रीणनं तृप्ति- स्तर्पणं च । 'नाभिम्रुप्यति काष्ठानाम्' । 'पितॄनताप्सीदिति भद्दिः । इत्युभयत्र दर्शनात् । ततर्पिथ । तत्रप्थ । ततर्प्य । तर्पिता । तर्ता । त्रप्ता ॥ स्पृशमृशकृपेति सिज्वा । अताप्सीत् । अत्रा- प्सीत् । अतर्पीत् । अतृपत् ॥ १६ ॥ दृप हर्षमोहनयोः । मोहनं गर्वः । दृप्यतीत्यादि । रधादित्वादिरौ वेट्कावमर्थमनुदात्तता ॥ १७ ॥ द्रुह जिघांसायाम् । ' वा द्रुहमुहेति वा घः । पक्षे ढः । दुद्रोह्थ । दुद्रोह । दुद्रोहिथ । द्रोहिता । द्रोग्धा । द्रोढा । द्रोहिष्यति । धो- क्ष्यति । ढत्वधत्व

कारिकासु"? Wait, the carikā is "अनिडिति"! "न कश्चिदन्तो विरमेत कश्चिद्..." or "आहुरनिडिति"? "अनिड्विकारिकासु" or "अनिडादिकारिकासु"? Wait! In grammar, the famous karikas listing anit roots: "अनिद्कारिकासु" / "अनिड्कारिकासु"! Since 'अनिद्' before 'क' becomes 'अनिड्' (or 'अनिद्') by sandhi/manuscript tradition? Wait, look at the letter: अ नि then a vertical letter with a repha? Wait, is that a 'ड्' with a dot? Or is it 'ट्'? "अनिरी..."? Wait, what are the verses that list anit roots? "अनुदात्तङित आत्मनेपदम्" / "अनिडिति कारिकासु"? The verses begin: "ऋदन्तैरौदन्तैर्यौतकः..." or "अनिडाकारिकासु"? Wait, let's look closely at the word in line 16: अ (a) नि (ni) then: ङ् ? ड् ? Wait, it has: top bar, short vertical, right loop, left loop (like ड), and a nukta/virama? Wait, could it be: "अनिड्कारिकासु"? Yes, in sandhi, अनिद् + कारिकासु -> अनिड्कारिकास

( ३३८ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- अथ स्वादिप्रकरणम् । षुञ् अभिषवे । अभिषवः स्नपनं पीडनं स्नानं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः ॥ स्वादिभ्यः श्नुः ॥ ३।१।७३ ॥ सुनोति । सुनुतः ॥ 'हुश्नुवोरिति यण्—सुन्वन्ति । सुन्वः । सुनुवः । सुन्वहे । सुनुवहे । सुषाव । सुषुवे । सोता । सुनु । सुनवानि । सुनवै । सुनु- यात् । सूयात् । 'स्तुसुधूञ्भ्य इतिट्—असावीत् । असोष्ट ॥ अभिषुणोति । अभ्यषुणोत् । अभिसुषाव ॥ सुनोतेः स्यसनोः । ८।३।११७ ॥ स्ये सनि च परे सुञः षो न स्यात् ॥ विसोष्यति ॥ १ ॥ षिञ् बन्धने । सिनोति । विसिनोति । सिषाय । सिष्ये । सेता ॥ २ ॥ शिञ् निशाने । तालव्यादिः । शेता ॥ ३ ॥ डुमिञ् प्रक्षेपणे । ‘मीनातिमिनोती’त्यात्त्वम् ।

षिद्–अधार्षीत् । अधारिष्ट । अथोष्ट ॥ १० ॥ अथ परस्मैपदिनः ॥ ष्टुञ् उपतापे दुनोति ॥ १ ॥ हि गतौ वृद्धौ च ॥ हिनुमीना ।८।४।१५ ॥ उपसर्गस्थान्निमि- त्तात्परस्य एतयोर्नस्य णः स्यात्॥ प्रहिणोति॥ हेरचङि।७।४।५६ ॥ अभ्यासात्परस्य हि- नोतेर्हस्य कुत्वं स्यान्नतु चङि ॥ जिघाय ॥ २ ॥ पृ प्रीतौ। पृणोति। पर्ता ॥ ३ ॥ स्पृ प्रीति- पालयोः। प्रीतिचलनयोरित्यन्ये। चलनं जीवनमिति स्वामी। स्पृणोति। पस्पार ॥ ४॥ स्मृ इत्येके। स्मृणोति। पृणोत्यादयस्त्रयश्छान्दसा इत्याहुः ॥ ५ ॥ आपॢ व्याप्तौ । आप्नोति। आप्नुतः। आप्नुवन्ति। आप्नुवः। आप। आप्ता। आप्नुहि। लृदित्त्वाद्दङ्। आपत् ॥ ६ ॥ शक्लृ शक्तौ ॥ अशकत् ॥ ७ ॥ राध साध संसिद्धौ । राध्नोति ॥ राधो हिंसायाम् ।६।४।१२३ ॥ एत्त्वाभ्यासलोपौ स्तः किति लिटि सेटि थलि च ॥ अपरेधतुः। रेधुः। रेधिथ। रद्धा। साघ्नोति। साद्धा। असात्सीत्। असाद्धाम् ॥ ९ ॥ अथ द्वावनुदा- त्तेतौ ॥ अश् व्याप्तौ संघाते च । अश्नुते ॥ अश्नोतेश्च ।७।४।७२ ॥ दीर्घादभ्या- सावर्णान्परस्य नुद् स्यात्॥ आनशे । अशिता। अष्टा । अशिष्यते । अक्ष्यते । अश्नुवीत। अक्षीष्ट। अशिषीष्ट। आशिष्ट। आष्ट। आक्षाताम् ॥ १ ॥ षिध आस्कन्दने । स्तिघ्नुते। तिष्टिघे। स्तेघिता ॥ २ ॥ अथ आगणान्तात्परस्मैपदिनः ॥ तिक तिग गतौ च। चादास्कन्दने। तिक्नोति । तिग्नोति ॥ २ ॥ षध हिंसायाम् । सध्नोति ॥ जिधृषा प्रागल्भ्ये ॥ धृष्णोति । दधर्ष । धर्षिता ॥ ४ ॥ दम्भु दम्भने । दम्भनं दम्भः । दध्नोति । ददम्भ ॥ श्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्वञ्जीनां लिटः कित्त्वं वेति व्याकरणान्तरमिहाप्याश्रीयत इत्यु- क्तम् । अनिदितामिति नलोपः । तस्याभीयत्वेनासिद्धत्वादेत्त्वाभ्यासलोपयोःप्राप्तौ ॥ दम्भेश्च* ॥

१ प्रहिणोतीति। गुणस्य स्थानिवत्त्वाद् हिनुशब्दोऽत्र बोध्यः॥ "पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्" इति तु न, “तस्य दोषः संयोगादिलोप” इत्यादिना निषेधात्॥ २ "हेरचङि" इति। "अचङि" इति पर्युदासो न्याय्यः, इति शेखरकृत् । ण्यन्तस्य हिनोतिग्रहणेनाग्रहणाद् “अजीहयत्” इत्यत्र कुत्वाप्राप्ते "अचङि" इति प्रतिषेध एव “प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्" इति परिभाषां ज्ञापयति ॥ ननु "हिनोतेरभ्यासात्परस्य कुत्वम्" इति खलु सूत्रार्थः। ततश्च ण्यन्तेऽपि "अजीहयत्" इत्यत्र हिनोतेरेवाभ्यासो नान्यस्य। चङ्परक- धात्ववयवस्यैकाच एव द्वित्वविधानात् । एवं च कुत्वप्राप्तेरव्याघातात् कथं प्रतिषेधानर्थक्यमिति चेन्न, ण्वुल्तृन्- प्रकृतिकाचक्षाणण्यन्तात्सन "जिहायकयिषति" इत्यत्र कुत्ववारणाय हि "धातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तभूतप्रत्यय- प्रयुक्तद्वित्वनिमित्तकाभ्यासात् परस्य कुत्वम्" इत्यर्थस्य प्रत्यासत्तिमूलकस्य अवश्यमभ्युपेयतया प्रकृते द्वित्वनि- मित्तभूतस्य चङ्प्रत्ययस्य णिजन्तनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वेऽपि हिधातुनिष्ठाङ्गसंज्ञानिमित्तत्वाभावेन कुत्वाप्राप्तेः प्रतिषेधानर्थक्यमित्याशयात् । इयं च कुत्वविषयैव। तदुक्तं भाष्ये- "हेश्चङि प्रतिषेधानर्थक्यमङ्गान्यत्वात्” ज्ञापकं तु "चङोऽन्यत्र ण्यन्तेऽपि कुत्वभावस्य" इति ॥ ३ "अश्नोतेः" इति । "अशोः" इति वक्तव्येऽ- श्रौतिव्यावृत्त्यर्थं श्नुनिर्देशः ॥ ४ इहाप्याश्रीयत इति । "सदेः परस्य लिटि" इति सूत्रस्थः "परि- षस्वज" इति भाष्यप्रयोगः, "देभतुः" इति "अत एक-" इति सूत्रस्थभाष्यप्रयोगश्चेह मानम् ॥ ५ "दम्भेश्च" इति । "अत एक-" इति सूत्रे भाष्ये वार्तिकम् ॥

॥ Wait, is thatवृत्orवृ? It is वृत् ॥`.

Now let's check Line 6:
`चम्नोति ॥ ३ ॥ रि क्षि चिरि जिरि दाश हृ हिंसायाम् ॥`
Wait, is the letter `हृ` or `ह`?
It has the shape of `हृ`. Let's look at `हृणोति` in line 8:
In line 8, it is `हृणोति` (or `दृणोति`? wait, let's look at `दृणोति` vs `हृणोति`).
Wait, in line 8, look at `हृणोति`:
Compare the first letter of `हृणोति` with `द` in `दाश्नोति`:
In `दाश्नोति`, `द` is round.
In `हृणोति`, the top is like `ह`, with an `ऋ` underneath: `हृ`.
Wait, what about in line 6: `दाश हृ हिंसायाम्`?
In line 6, the letter is `हृ` (or `ह`? It looks like `हृ`). Let's transcribe `हृ`.

Let's check the Tuḍādi section:
Line 11: `अथ तुदादिप्रकरणम् ।`

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । ( ३४१ ) अभष्ट । अक्षष्ट ॥ ४ ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिपति । क्षिपते । क्षेप्ता । अक्षैप्सीत् । अक्षिप्त । ॥ ५ ॥ कृष विलेखने ॥ कृषति । कृषते । क्रष्टा । कृष्यात् । कृषीष्ट । 'स्पृशमृशकृषेश्चेति सिज्वा पक्षे क्सः । सिचि अम्वा । अक्राङ्क्षीत् । अकार्क्षीत् । अकृक्षत् । तङि 'लिड्सि- चाविति कित्त्वान्न । अकृष्ट । अकृक्षाताम् । अकृक्षत । अकृक्षत । अकृक्षाताम् । अकृ- क्षन्त । ६ ॥ ऋषी गतौ । परस्मैपदी । ऋषति । आनर्ष ॥ ७ ॥ जुवी प्रीतिसेवनयोः ॥ आत्मनेपदिनश्चत्वारः । जुवते ॥ १ ॥ ओविजी भयचलनयोः । प्रायेणोद्पूर्वः । उद्वि- जते । विज इट् । १ । २ । २ ॥ विजेः पर इडादिः प्रत्ययो ङिद्वत् । उद्विजिता । उद्वि- जिष्यते ॥ २ ॥ ओलजी ओलस्जी व

The provided image is completely blank (contains no text or content to transcribe). Please upload an image that contains text.

तिङन्ते तुदादिप्रकरणम् । (३४३) दित्याहुः ॥ ५० ॥ खुर छेदने ॥ ५१ ॥ मुर संवेष्टने ॥ ५२ ॥ क्षुर विलेखने ॥ ५३ ॥ धुर सामार्थशब्दयोः ॥ ५४ ॥ पुर अग्रगमने ॥ ५५ ॥ वृहू उद्यमे । दन्तोष्ठ्यादिः । पवर्ग्यादिरित्यन्ये ॥ ५६ ॥ तृहू स्तृहू वृंहू हिंसायाः । तृंहति । ततर्ह । स्तृहति । तस्तर्ह । स्तर्हिता । स्तर्हा । अतृहीत् । अतार्क्षीत् । आताढाम् ॥ ५९ ॥ इष इच्छायाम् । ‘इषुगमियमां छः’ । इच्छति । एषिता । एष्टा । एषिष्यति । इच्छ्यात् । ऐषीत् ॥ ६० ॥ मिष स्पर्धायाम् । मिषति । मेषिता ॥ ६१ ॥ किल श्वैत्यक्रीडनयोः ॥ ६२ ॥ तिल स्नेहने ॥ ॥ ६३ ॥ चिल वसने ॥ ६४ ॥ चल विलसने ॥ ६५ ॥ इल स्वप्नक्षेपयोः ॥ ६६ ॥ विल संवरणे । दन्तोष्ठ्यादिः ॥ ६७ ॥ बिल भेदने । ओष्ठ्यादि

रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । रिफति । रिरिफ ॥ रिहेत्येके । ' शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति' ॥ १६ ॥ तृप तृम्फ तृप्तौ ॥ आद्यः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । द्वावपि द्वितीयान्तावित्यन्ये । तृपति । ततर्प । तर्पिता ॥ 'स्पृशमृशेति सिज्विकल्पः पौपादिकस्यैव । अङपवादत्वात् । तेनात्र नित्यं सिच् । अतर्पीत् । तृम्फति । शस्य ङित्त्वादनदितामिति न- लोपे ॥ शे तृम्फादीनां नुम्वाच्यः * ॥ आदिशब्दः प्रकारे । तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृम्फादयः । तृम्फति । ततृम्फ । तृफ्यात् ॥ १७ ॥ तुप तुम्प तुफ तुम्फ हिंसायाम् । तुपति । तुम्पति । तुफति । तुम्फति ॥ २१ ॥ दृप दृम्फ उत्क्लेशे । प्रथमः प्रथमान्तः । द्वितीयो द्वितीयान्तः । प्रथमो द्वितीयान्त इत्येके । दृपति । दृम्फति ॥ २३ ॥ ऋफ ऋम्फ हिंसायाम् । ऋफति । आनर्फ । ऋम्फति । ऋम्फांचकार ॥ २५ ॥ गुफ गुम्फ ग्रन्थे । गुफति । जुगोफ । गुम्फति । जुगुम्फ ॥ २७ ॥ उभ उम्भ पूरणे । उभति । उवोभ । उम्भति । उम्भांचकार ॥ २९ ॥ शुभ शुम्भ शोभार्थे । शुभति । शुम्भति ॥ ३१ ॥ दृभी ग्रन्थे । दृभति ॥ ३२ ॥ चृती हिंसाग्रन्थनयोः । चर्तिता । सेसिचीति वेट् ॥ चर्तिष्यति । चर्त्स्यति । अचर्तीत् ॥ ३३ ॥ विध विधाने । विधति । वेधिता ॥ ३४ ॥ जुड गतौ । जुडति ॥ तवर्गपञ्चमान्त इत्येके । 'मरुतो जुनन्ति' ॥ ३५ ॥ मृड सुखने । मृडति । मर्डिता ॥ ३६ ॥ पृड च । पृडति ॥ ३७ ॥ पृण प्रीणने । पृणति । पपर्ण ॥ ॥ ३८ ॥ वृण च । वृणति ॥ ३९ ॥ मॄण हिंसायाम् ॥ ४० ॥ तुण कौटिल्ये । तु- तोण ॥ ४१ ॥ पुण कर्मणि शुभे । पुणति ॥ ४२ ॥ मुण प्रतिज्ञाने ॥ ४३ ॥ कुण शब्दोपकरणयोः ॥ ४४ ॥ शुन गतौ ॥ ४५ ॥ हूण हिंसागतिकौटिल्येषु ॥ ४६ ॥ घुण घूर्ण भ्रमणे ॥ ४८ ॥ षुर ऐश्वर्यदीप्त्योः । सुरति । सुषोर । आशिषि-सूर्यात् ॥ ४९ ॥ कुर शब्दे । कुरति । कुर्यात् । अत्र 'न मकुर्छुराम्' इति निषेधो न । कँरोतेरेव तत्र ग्रहणा-

१ रिह्धातोः सद्भावे वेदवाक्यं प्रमाणयति-शिशुं न विप्रा इति । अत्र "न" इत्युपमार्थीयः । "नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् ।" भाषायां लोके । यथा घटो नास्ति पटो नास्ति" इत्यत्र नश- ब्दोऽस्तित्वं प्रतिषेधति ॥ "उभयमन्वध्यायम्" । अन्वध्यायम्=छन्दसि वेदे, उभयम्=प्रतिषेधार्थीय उपमार्थीयश्च इत्यर्थः । "प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति ।" यो हि प्रतिषेधार्थीयो भवति, तस्य पुरस्तात्=प्रथमम्, उपचारः=प्रयोगो भवति । कस्मात् यत्प्रतिषेधति तस्मादित्यर्थः यथा "नेन्द्रं देवममंसत" इति । निषेधार्थीयः प्रथमं पाठात् । "उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते ।" येन=अर्थेन, उपमेयमर्थमुपमिमीते स उपमार्थीयः । तस्य उपरिष्टात्=उपरि, उपचारः= पाठ इत्यर्थः यथा प्रकृते । इति यास्कोक्तेः ॥ विप्राः=मेधाविनो ब्राह्मणा (इमं सोमम्) इति शेषः ॥ शिशुं न=शिशुमिव बालमिव, मतिभिः=मतिपूर्वाभिर्वाग्भिः, रिहन्ति=स्तुवन्ति । यथा बालं कश्चिल्लालयति तथा सोमं स्तोत्रशस्त्ररूपाभिर्वाग्भिः स्तुवन्तीति वेदवाक्यार्थः ॥ २ अङपवादत्वादिति । "उत्सर्गसमा- नदेशा अपवादाः" इति न्यायादिति भावः ॥ ३ आदिशब्दः प्रकारे इति । "आदिशब्दं तु मेधावी चतुर्ष्वर्थेषु भाषते । सामीप्ये च व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा" इत्यभियुक्तोक्तेरिति भावः । "प्रकारो भेदसादृश्ये" इत्यमरोक्तेरत्र नकारवत्त्वेन सादृश्यं गृह्यते तदाह-तेनेति ॥ ४ करोतेरेवेति । ननु करोतेः "कुर" इति रूपस्य लाक्षणिकत्वात् प्रतिपदोक्तत्वेन "कुर शब्दे" इत्यस्यैव तत्र ग्रहणमुचितमिति चेन्न, "विदाङ्कुर्वन्वित्यन्यतरस्याम्" इति निर्देशात् करोतेरेव तत्र ग्रहणमित्याशयात् ॥

(jihvamuliya) or a ष्? Wait, look at line 30: "नि" - then "ष्" - then "फ" - "ु" - "र" - "ति" । Wait, is there a ष् with a dot or something? Wait, look at line 31: First word: "निःष्फुरति ।" Second word: "निःस्फुरति ।" Third word: "निस्स्फुरति ।" Fourth word: "निस्फुरति ।" Count them: Line 30 has:

1. "निष्फुरति ।"
2. "निष्फुरति ।" (wait, look at the ष in the second word: it has an upper loop and lower loop, wait, is it "निष्फुरति" with a different sibilant? No, look at the first: "निष्फुरति ।", second: "निष्फुरति"? Wait, is that a jihvamuliya? Or is it "निःफुरति"? Wait, look at line 31:
3. "निःष्फुरति ।" (wait, it has visarga + ष् + फ?) Wait, look at line 21: "॥ षत्वं वा स्यात् ॥ ²निःᳵफुरति ।" Wait, in line 21, above the 'फ' or 'ष' there is a symbol: ँ (candra-bindu)? No

( ३४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- त्सर्गे । जुगुविष । जुगुथ । गुता । गुष्यति । अगुपीत् । 'ह्रस्वादङ्गात्' अगुताम् । अगुपूः ॥ ॥ ३ ॥ ध्रु गतिस्थैर्ययोः ॥ ध्रुव इति पाठान्तरम् । आद्यस्य ध्रुवतीत्यादि गुवतिवत् । द्विती- यस्तु सेट् । दुध्रुविथ । ध्रुविता । ध्रुविष्यति । ध्रुव्याम् । अध्रुवीत् । अध्रुविष्टाम् ॥ ४ ॥ कूड् शब्दे । दीर्घान्त इति कैयटादयः । कुविता । अकुविष्ट । ह्रस्वान्त इति न्यासकारः । कुता । अकुत ॥ १ ॥ वृत् ॥ कुटादयो वृत्ताः ॥ पृङ् व्यायामे । प्रायेण व्याङ्पूर्वः । रिङ् । इयङ् । व्याप्रीयते । व्यापप्रे । व्यापप्राते । व्यापरिष्यते । व्यापृत । व्यापृतास्ताम् ॥ १ ॥ मृङ् प्राण- त्यागे ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च १।३।६१ ॥ लुङ्लिङोः शितश्च प्रकृतिभूतान्मृङस्तङ् ना- न्यत्र ॥ ङित