वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

"? No, look at the letters: व, ि, फ, ल, ः? "विफलः"? Or "विफला"? Wait, is it "विफला" or "विफलः"? Wait, could it be "फलात्"? No, 'ि' is on the first letter. Wait, what root does "फुल्ल" come from? "फल्" धातु: "फलो फुल्लः"! Wait, in Amarakosha: "फुल्लं विकसितेऽन्यवत्। फलेऽपि स्यात्..." In Siddhanta Kaumudi, what is the vritti of "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः"? Let's check standard Siddhanta Kaumudi text: "अनुपसर्गात्फुल्लक्षीबकृशोल्लाघाः । ८ । २ । ५५ ॥" "फल निष्पत्तौ । अस्मान्निष्ठातस्य लत्वमुत्त्वं च निपात्यते । फुल्लः । अनुपसर्गात्किम् ? प्रफलितः ।" Wait! Does it say "फल निष्पत्तौ"? Look at the characters: फ (pha) - wait, does the first letter have an i-matra? Wait, look at the horizontal line above it: Wait, is that an i-matra, or is it just the top bar? Wait! In "॥", then a space, then: 'फ' (pha) 'ल

: it's right above the loop of व. And above स: there is a curve going right, like an ी? Or is it an ि over त that got misaligned? YES! The ि on त (forming ति) in old fonts was sometimes cast as a separate piece, or the typesetter accidentally put an ी or a broken piece! Look at footnote 10: १० वसतिक्षुधोरिति । In footnote 10, it clearly says वसतिक्षुधोरिति! So the text intended वसतिक्षुधोरिड् or has the typo वंसीतक्षुधोरिड् / वंसीतक्षुधीरिड्. Wait, looking at the image: वं? The dot is distinctly visible. सी? The matra is to the right of स. त? Plain त. क्षु? Plain क्षु. धी? Wait, is it धो or धी? It has the top curve to the right, just like सी! And no vertical line to the right of ध! Wait, look at ध: it has no right 'aa' bar for 'o'! It just has an 'ee' matra: धी! And a repha? Yes, धीर् or धी! Wait, then `रि

-like head... wait, that's 'धी'? Wait, is it "दीधितः"? Wait, let's search: does "दीधीतः" exist in Siddhanta Kaumudi? "दीधीवेव्योर्ड्डिति" -> दीधितः, वेवितः! Wait, in Panini: "दीधीवेवीटाम्" (१।१।६). When क्त is applied to दीधीङ्: दीधी + इट् + त = दीधितः (because of 7.4.something, hrasva? No, दीधीवेवीटाम् makes it not guna). Wait, look at the print: Is it "दीतः" with some smudge, or "दीधीतः"? Wait, look at: द, ी, then ध, ी, त, ः ? No, look at the width: Width of "शूनः" = about 3 characters. Width of "[दी...तः]" = about 3 characters: दी, then one character, then तः. Wait, if it's 3 characters, it is दी + something + तः. Wait, could the middle character be 'धी'? Then it's "दीधीतः" (or "दीधितः")? Wait, could it be "दीतः"? Why would there be a gap? Wait! Look at the middle: Is it an avagraha? No. Is it 'प'? 'दीप्तः'? Look at '

वेडुकत्वात्सिद्धे कृन्तत्यादीनामीदित्त्वेनानित्यत्वज्ञापनाद्वा । तेन धावितमिभराजधियेत्यादि । ‘यस्य विभाषेत्यत्रैकाच इत्येव । दरिद्रितैः ॥ क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्ट- बाढानि मन्थमनस्तमःसक्ताविस्पष्टस्वरानायासभृशेषु ।७।२।१८ ॥ क्षुब्धादीन्य- ष्टावनिष्ठानि निपात्यन्ते समुदायेन मन्थादिषु वाच्येषु ॥ द्रवद्रव्यसंपृक्ताः सक्तवो मन्थो मन्थनदण्डश्च । क्षुब्धो मन्थश्चेत् । स्वान्तं मनः । ध्वान्तं तमः । लग्नं सक्तम् । निष्ठा- नत्वमपि निपातनात् । म्लिष्टमविस्पष्टम् । विरिब्धः स्वरः । म्लेच्छ रेभ् अनयोरुपधाया इत्वमपि निपात्यते । फाण्टम् । अनायाससाध्यः कषायविशेषः । माधवस्तु नवनीतमात्राप्रा- ग्वस्थापन्नं द्रव्यं फाण्टमिति वेदभाष्ये आह । बाढं भृशम् । अन्यत्र तु क्षुभितम् । क्षुब्धो राजेति त्वागमशास्त्रस्यानित्यत्वात् । स्वनितम् । ध्वनितम् । लगितम् । म्लेच्छितम् । विरे- भितम् । फणितम् । वाहितम् ॥ धृषिशसी वैयात्ये ।७।२।१९ ॥ एतौ निष्ठायामवि- नये एवानिटौ स्तः ॥ धृष्टः । विशस्तः । अन्यत्र धर्षितः । विशसितः । भावादिकर्मणोस्तु वैयात्ये धृषिर्नास्ति । अत एव नियमार्थमिदं सूत्रमिति वृत्तिः । धृषेरादित्त्वे फलं चिन्त्यमिति हरदत्तः । माधवस्तु भावादिकर्मणोर्वैयात्ये विकल्पमाह । धृष्टम् । धर्षितम् । प्रधृष्टः । प्रध- र्षितः ॥ दृढः स्थूलबलयोः ।७।२।२० ॥ स्थूले बलवति च निपात्यते ॥ दृह दृहि वृद्धौ । क्तस्येडभावः । तस्य ढत्वम् । हस्य लोपः । इदितो नलोपश्च । दृहितो दंहितोऽन्यः ॥ प्रभौ परिवृढः ।७।२।२१ ॥ वृह वृहि वृद्धौ । निपातनं प्राग्वत् ॥ परिवृहितः । परिवृंहि- तोऽन्यः ॥ कृच्छ्रगहनयोः कषः ।७।२।२२ ॥ कषो निष्ठाया इट् स्यादेतयोरर्थयोः ॥ कष्टं दुःखं तत्कारणं च । स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलम् । कष्टो मोहः । कष्टं शास्त्रम् । दुरवगा- हमित्यर्थः । कषितमन्यत् ॥ घुषिरविशब्दने ।७।२।२३ ॥ घुषिर्निष्ठायामनिद् स्यात् ॥ घुष्टा रज्जुः । अविशब्दने किम् ? घुषितं वाक्यम् । शब्देन प्रकटीकृताभिप्रायमित्यर्थः ॥ १ दरिद्रित इति । “तनिपति-” इति सनो वेट्कत्वात् प्राप्तिः ॥ २ अनायाससाध्य इति । क्षुण्णमौषधमुष्णोदके प्रक्षिप्तं चेत् तस्मिन्नेव काले यज्जायते तत् फाण्टमिति ॥ ३ धृषिशसी इति । वैयात्यम् = अविनीतता । विरुद्धं यथा स्यात् तथा यातो वियातस्तस्य भावो वैयात्यमिति व्युत्पत्तेः । शसु हिंसायामित्यस्योदित्त्वेन क्त्वायां वेट्कत्वाद् “यस्य विभाषा” इतीडभावे सिद्धे धृष्ट्वा “प्रागल्भ्ये” इत्यस्य चाऽऽदित्त्वेन “आदितश्च” इतीडभावे सिद्धे नियमार्थोऽयं योग इत्य

(ज्ञपि): णिच् is retained or dropped? In the text above, line 8: ज्ञपितः! In ज्ञप्तः: णिच् is deleted, or ह्रस्व/मित्त्व? In ज्ञप्तः: "ज्ञपेः" or "ज्ञप्ते"? Look at the letters: ज्ञ प्ते or ज्ञ पे with virama? No, ज्ञसे? No, ज्ञप्ते with repha: ज्ञप्तेर्! Then: मि त् ए व? Wait, मित् एव or मित्त्वं? It is: ज्ञप्ते मित् एव णिलोपेऽद्भावौ ॥ or ज्ञप्तेर्मित्त्वं णिलोपेऽद्भावौ ॥? Look at: ज्ञ प्ते then मि त् ए व (or ज्ञसे मित् एव): Wait, the letters: 1: ज्ञ 2: प्ते (or से?) It is definitely प्ते or पेः - wait, look at line 8: ज्ञपितः! In line 7: ...च्छन्नज्ञप्ताः. Wait, ज्ञप् + त = ज्ञप्तः. So in ज्ञप्त, there is मित्त्व (ह्रस्व) and णिलोप and इडभाव! Wait, look at the letters

।andतान्तो: There is ता॑न्तो- the१is right overता: ता१न्तोor१तान्तो. Let's write १तान्तोorतान्तो १. Wait, is it वायमादेशःorवाऽयमादेशः? In line 3: वायमादेशः(no avagraha). Andविदत्तमित्यादावुप-` at the end of line 3.

Line 4: सर्गस्य 'दस्तीति दीर्घापत्तिः । तकारादौ तद्विधानात् ॥ दान्तो वा । धान्तो वा । न च दान्तत्वे Notice 'दस्तीति has a single quote ' before दस्तीति.

Line 5: निष्ठानत्वं धान्तत्वे झषस्तथोर्धो धत्वं शङ्क्यम् । सन्निपातपरिभाषाविरोधात् ॥ अच उपस- Wait, is there a ३ at सन्निपात? Look at सन्निपातपरिभाषाविरोधात्: yes, there is a tiny superscript ३ over or after त: सन्निपात३परिभाषाविरोधात्.

Line 6: र्गात्तः । ७ । ४ । ४७ ॥ अजन्तादुपसर्गात्परस्य दा इत्यस्य घोरचस्तः स्यात्तादौ किति ॥

( ४४४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- निष्णातः शास्त्रेषु । नद्यां स्नातीति नदीष्णः । 'सुपीति कः ॥ सूत्रं प्रतिष्णाताम् । ८।३। ९० ॥ प्रतेः स्नातेः षत्वम् ॥ प्रतिष्णातं सूत्रम् । शुद्धमित्यर्थः । अन्यत्र प्रतिस्नातम् ॥ कपि- ष्ठलो गोत्रे । ८।३।९१ ॥ कपिष्ठलो नाम यस्य कापिष्ठलिः पुत्रः । गोत्रे किम् ? कपीनां स्थलं कपिस्थलम् ॥ विकुशमिपरिभ्यः स्थलम् । ८।३।९६ ॥ एभ्यः स्थलस्य सस्य षः स्यात् ॥ विष्ठलम् । कुष्ठलम् । शमिष्ठलम् । परिष्ठलम् ॥ गत्यर्थाकर्मकश्लिषशी- ङ्स्थासवसजनरुहजीर्य्यतिभ्यश्च । ३।४।७२ ॥ एभ्यः कर्तरि क्तः स्यात् भावकर्म- णोश्च ॥ गङ्गां गतः । गङ्गां प्राप्तः । ग्लानः सः । लक्ष्मीमाश्लिष्टो हरिः । शेषमधिशयितः । वैकुण्ठमधिष्ठितः । शिवमुपासितः । हरिदिनमुपोषितः । राममनुजातः । गरुडमारूढः । विश्व- मनुजीर्णः । पक्षे प्राप्ता गङ्गा येनेत्यादि ॥ क्तोऽधिकरणे च ध्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः । ३।४।७६ ॥ एभ्योऽधिकरणे क्तः स्यात् चाद्यथाप्राप्तम् ॥ ध्रौव्यं स्थैर्यम् ॥ मुकुन्दैस्यासितमिदमिदं यातं रमापतेः । भुक्तमेतदनन्तस्येत्यूचुर्गोप्यो दिदृक्षवः ॥ आसेरकर्मकत्वात्कर्तरि भावे च । आसितो मुकुन्दः । आसितं तेन । गत्यर्थेभ्यः कर्तरि कर्मणि च । रमापतिरिदं यातः । तेनेदं यातम् । भुजेः कर्मणि । अनन्तेनेदं भुक्तम् ॥ कथं 'भुक्ता ब्राह्मणाः' इति । भुक्तमस्ति एषामिति मत्वर्थीयोऽच् । वर्तमाने इत्यधिकृत्य ॥ ञीतः क्तः । ३।२।१८७ ॥ ञिष्विदा । ष्विण्णः । ञिन्धी । इद्धः ॥ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च । ३।२। १८८ ॥ मतिरिहेच्छा । बुद्धेः पृथगुपादानात् । राज्ञां मतः । इष्टः । तैरित्यमाण इत्यर्थः । बुद्धः । विदितः । पूजितः । अर्चितः । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । शीलितो रक्षितः क्षान्त आकृष्टो जुष्ट इत्यादि ॥ नपुंसके भावे क्तः । ३।३।११४ ॥ क्लीबत्वविशिष्टे भावे कालसामान्ये क्तः स्यात् ॥ जल्पितम् । शयितम् । हसितम् ॥ सुयँजोर्ङ्वनिँप् । ३।२। १०३ ॥ सुनोतेर्यजेश्च ङ्वनिप्स्याद् भूते । सुत्वा । सुत्वानौ । यज्वा । यज्वानौ ॥ जीर्य्यते- रतृन् । ३।२।१०४ ॥ भूत इत्येव ॥ जरन् । जरन्तौ । जरन्तः । वासरूपन्यायेन निष्ठापि । जीर्णो जीर्णवान् ॥ छन्दसि लिङ् । ३।२।१०५ ॥ लिटः कानज्वा । ३।२।१०६ ॥ १ कपिष्ठल इति । गोत्रेऽभिधित्सिते कपिष्ठल इति निपात्यते । यः कपिष्ठलशब्दो गोत्रप्रत्ययप्रकृतित्वेन दृष्ट इति यावत् । अस्यात्रोपन्यासः प्रासङ्गिकः । एवं "विकुशमिपारिभ्यः-" इत्यस्यापि ॥ २ गत्यर्थाकर्म- केति । श्लिषादयः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्ति तदर्थमेषामुपादानम् ॥ ३ क्तोऽधिकरणे चेति । कर्तृद्वारा कर्मद्वारा वा क्रियाश्रयत्वमधिकरणत्वम् । प्रत्यवसानं भक्षणम् ॥ ४ मुकुन्दस्येति । द्रष्टुमिच्छन्ति दिदृक्षन्ते २ इति दिदृक्षवो द्रष्टुमिच्छन्त्यः, गोप्य

An accurate, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into Markdown format:

कसुश्च । ३ । २ । १०७ ॥ इह भूतसामान्ये छन्दसि लिट् तस्य विधीयमानौ कसुँकानचावपि छान्दसाविति त्रिमुनिमतम् ॥ कवयस्तु बहुलं प्रयुञ्जते- 'तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे' इति 'श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते' इत्यादि ॥ वस्वेकाजाद्धसाम् । ७ । २ । ६७ ॥ कृतद्विर्वचना- नामेकाचामदन्तानां घसेश्च वसोरिट् नान्येषाम् ॥ एकाच्--आदिवान् । आरिवान् । आत्-- ददिवान् । जक्षिवान् । एषां किम् ? बभूवान् ॥ भाषायां सद्वसश्रुवः । ३ । २ । १०८ ॥ सदादिभ्यो भूतसामान्ये भाषायां लिट् स्यात् ॥ तस्य च नित्यं कसुः । 'निषेदुषीमासनबन्ध- धीरः' । 'अध्यूपुषस्तामभवन्ननस्य' । शुश्रुवान् ॥ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च । ३ । २ । १०९ ॥ एते निपात्यन्ते ॥ उप

, आ+क्वेः=क्विपम् अभिव्याप्य! So क्विपम् आ इत्यर्थः! क्विपं+आ=क्विपमा इत्यर्थः! That explains क्विपमा इत्यर्थः! Now let's check line 34: समर्थयितुं निर्दिष्टैस्तच्छब्जैः प्रकृतिभूतधात्वर्था निर्दिश्यन्ते ॥ Wait,निर्दिष्टैस्तच्छब्जैःorनिर्दिष्टैस्तच्छब्दैः? Look at ब्दैः: ब्+दwithै=ब्दैः! And प्रकृतिभूतधात्वर्था->प्रकृतिभूतधात्वर्थाःorप्रकृतिभूतधात्वर्था? There is no visarga after धात्वर्था? Wait, let's look: प्रकृतिभूतधात्वर्था निर्दिश्यन्ते- wait,धात्वर्थाhas no visarga, or is it elided beforeनिbyभोभगोअघोअपूर्वस्य...->लोपः शाकल्यस्य->धात्वर्था निर्दिश्यन्ते! Sandhi! धात्वर्थाः निर्दिश्यन्ते->धात्वर्था निर्

...'? No. Look at the characters: ' श्रु क ः कि र्ती त्य त्र-> wait! Is it'ब्रुवः'? No, 'श्रुकः कित्'? Wait, could it be 'रुगः कित्'? Wait, look at: 'thenरुwith something? Let's look really closely at:' [?] क ः कि र्ती त्य त्रWait, does it sayकिर्तीत्यत्रorकित्तीत्यत्र(कित् इत्यत्र)? Look atकिर्तीत्यत्र: क, ि, त्, त, ी with a repha? Wait! In traditional Devanagari typography, double त (त् + त) with i-matra: Is it कित्+इत्यत्र->कितीत्यत्र? Wait, कित्->किदित्थम्? Look at the text: ' श्रु क ः कि र्ती त्य त्रWait, look at the first akshara after the quote: It has a curve likeऋ? No, it has श्andरु? Wait, could it be ऋतो भरद्वाजस्य? No. Let's search Siddhanta Kaumudi text for गकारप्रश्लेषान्नेट्: In Siddhanta Kaumudi, on ग्लाजिस्थश्च ग्

- wait, in footnote 1, line 1:१ ण्वुला सिद्ध इति । “असूयतिभिनेभ्यः” इत्यादिः ।Wait, does Panini have this sutra?? WAIT! Where is this sutra from? Let's check the number:३ । २ । १४६ ॥In Panini: 3.2.146 is: Wait! What is Panini 3.2.146? Wait, did Panini write: 3.2.146:निन्दहिंसक्लिशखादरुचिकम्पिह्विकूभ्यः शृण्वुलौ(146) Then where didपरिवादिब्याभाषासूञो वुञ् । ३ । २ । १४६come from? WAIT! Is this Chandravyakarana? No, it says सिद्धान्तकौमुद्याम्-! Wait, is it Jainendra Vyakarana? No! Wait, let's search: Could 3.2.146 in some Shakha/text of Panini be: Wait! Look at line 2:स्यात् ॥ निन्दकः । हिंसक इत्यादि ।WAIT! The examples are: "निन्दकः । हिंसक इत्यादि ।" WHY ARE THE EXAMPLES "निन्दकः । हिंसक इत्यादि" ??? Wait! Why would the examples forपरिवादि...` be

।३।२।१६३॥ इत्वरः । इत्वरी । नश्वरः । जित्वरः । सुत्वरः ॥ गत्वरश्च ।३।२ । १६४ ॥ गमेरनुनासिकलोपोऽपि निपात्यते ॥ गत्वरी ॥ जागरूकः । ३ । २ । १६५ ॥ जागर्तैरूकः स्यात् ॥ जागरूकः ॥ यजजपदशां यङः ।३।२।१६६॥ एभ्यो यङन्तेभ्य ऊकः स्यात् ॥ दशामिति भाविना नलोपेन निर्देशः । यायजूकः । जञ्जपूकः । दन्दशूकः ॥ नमिकम्पि- स्म्यजसकमहिंसदीपो रः । ३ । २ । १६७ ॥ नम्रः । कम्प्रः । स्मेरः । जसिरनुपसर्गः क्रियासातत्ये वर्तते । अजस्रम् । सन्ततमित्यर्थः । कम्रः । हिंस्रः । दीप्रः ॥ सनाशंस- भिक्ष उः ।३।२।१६८॥ चिकीर्षुः । आशंसुः । भिक्षुः ॥ विन्दुरिच्छुः । ३ ।२।१६९॥ वेत्तेर्नुम् इषेश्चत्वं च निपात्य

' इति हस्य धकारे 'झषस्तथोर्धोऽधः'Wait, let's look at२: Is it २ नद्ध्रीतिor२ नेद्धीति? In line 23: २ नद्ध्रीति ।Wait, look at line 9: Does it sayनद्ध्रीorनेद्धी? Line 9 has: दंष्ट्रा । नेद्धी ॥- wait, why does line 9 have an e-matra? Ah, it might be a broken type or a typo in the main text:नेद्धीorनद्ध्री. Look at line 9: the first letter has a slant: ने? Or is it a broken न? It has a stroke to the left: ने. And then द्धी? Is there an 'r' stroke below? It looks like द्धी. So the main text literally prints नेद्धीorनद्ध्री. Let's look very closely at line 9: दंष्ट्रा । नेद्धी ॥Wait, look at the letter 'ने': there's a matra on top pointing left-up. That's an e-matra. Wait, look at footnote 2: does it have that? No, footnote 2 hasनwith a repha?नर्द्धीति`? Wait! In Sanskrit, 'न

...? Look at the character: Left side: a vertical stroke, then a loop, then a hook... wait! Could it be ता म भ्यु प ग म ते न? Wait, could it be: पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम्य तेन? Wait, where is ्य? Look at म्यinद्रष्टव्यम्(L20):व्य. Look at म्यinरम्यम्(L4):म्य. Look at गमेन: in भ्युपगमेन: Wait! Why does the letter look like ह? Could it be भ्युपगमेनwhere the typesetter setहinstead of... wait, no, look at the letter: Top: horizontal bar (shirorekha). From shirorekha, a small vertical going down, then curves right, then curves down and left... THAT IS A 'ह'! And it has an 'े' (slanting stroke to the left above shirorekha). So that letter ISहे! Wait, why हे? पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगमहेन? Wait, could it be पाणिनितात्पर्यविषयतामभ्युपगम इहेन`? No. Could it be a printer

child/calf). In the image: शिशुर्वत्सः! The character is त्सः, not त्लः. त् + स = त्स. शिशुर्वत्सः ॥

*   L14:
    `द्वेग्रहणमित्त्वनिवृत्त्यर्थम् ॥ कुभ्रेश्च ॥ बभ्रुर्मुन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ । चादन्य-`
    Wait: `बभ्रुर्मन्वन्तरे` or `बभ्रुर्मुन्वन्तरे`?
    Look at `बभ्रुर्मन्वन्तरे`:
    `ब`, `भ्रु`, `र्म`, then `न्व` (न्+व) or `न्त्व`? `बभ्रुर्मन्वन्तरे`!
    Wait, under `म` is there an u-kar?
    Look at `र्म`: it's `र्म` with repha, no u-kar. `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रू नकुलपिङ्गलौ ।`
    Wait, Amara: `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रुः क्लीबे तु पिङ्गले` or `बभ्रू नकुलपिङ्गलौ`?
    In Medini: `बभ्रुर्मन्वन्तरे विष्णौ बभ्रूर्नकुलपिङ्गलौ` / `बभ्रू नकुलपिङ्गलौ`.

' (ya)? No, wait, could it be "कामसम्भ्रमयोः"? Let's trace: क (ka) + ा (aa) + म (ma) Then: look at the top: is there a hook? It looks like: काम - then a letter: looks like 'स' with anusvara: सं? Wait, where does 'काम्य' come from? Look at the glyph between 'म' and 'स': Wait, the word is "कामसम्भ्रमयोः"! Wait, look at the image: मिहिरः सूर्यः । मुहिरः Then: क - ा - म - सम् - भ्र - म (is there a म?) - योः. Wait! Let's zoom in on that word: "मुहिरः" Next word: क - ा - म - look at the ligature: It has an anusvara above? Wait, it is: "कामसम्भ्रमयोः"! Wait, why did I think 'काम्य'? Ah, look at the letter after काम: It is 'स' with anusvara: 'सं'. But between 'म' and 'सं' there is NO extra letter! Wait, look: क ा म स (with circle/dot? No, it has a vertical line?) Wait, look at: "कामसम्भ्रयोः" or "कामसम्भ्रमयोः"? Let's count characters: क (1) ा (mat

अजिरमङ्गणम् । शशेरुपधाया इत्वम् । शिशिरं स्यादृतोर्भेदे तुषारे शीतलेऽन्यवत् । श्रथ मोचने उपधाया इत्वं रेफलोपः । प्रत्ययरेफस्य लत्वम् । शिथिलम् । स्थास्फाय्योष्टिल्लोपः । स्थिरं निश्चलम् । स्फिरं प्रभूतम् । तिष्ठतेर्बुक् ह्रस्वत्वं च । स्थविरः । खदिरः । बाहुलकात् शीडो बुक् ह्रस्वत्वं च । शिविरम् ॥ सलिकल्यनिमहिभंडिभाण्डिशण्डिपिण्ड- तुण्डिकुकिभूभ्य इलच् ॥ सलति गच्छति निम्नमिति सलिलम् । कलिलम् । अनिलः । महिला । पृषोदरादित्वान्महेलापि । भड इति सौत्रो धातुः । भडिलौ शूरसेवकौ । भण्डिलो दूतः कल्याणं च । शण्डिलो मुनिः । पिण्डिलो गणकः । तुण्डिलो मुखरः । कोकिलः । भविलो भव्यः । बाहुलकात्कुटिलः ॥ कमेः पश्च ॥ कपिलः ॥ गुपादिभ्यः कित् ॥ गुपिलो राजा । तिजिलो निशाकरः । गुहिलं वनम् ॥ मिथिलादयश्च ॥ मध्यन्तेऽत्र रिपवो मिथिला नगरी । पथिलः-पथिकः ॥ पतिकठिकुठिगडिगुडिदंडिशिभ्य एरक् ॥ पतेरः पक्षी गन्ता च । कठेरः कृच्छ्रजीवी । कुठेरः पर्णाशः । बाहुलकान्नुम् । गडेरो मेषः । गुडेरो गुडकः । दशेरो हिंस्रः ॥ कुम्बेर्नलोपश्च ॥ कुबेरः ॥ शदेस्त च ॥ शतेरः शत्रुः ॥ मूलेरादयः ॥ एरगन्ता निपात्यन्ते ॥ मूलेरो जटा । गुधेरो गोप्ता । गुहेरो लोहघातकः । मुहेरो मूर्खः ॥ कबेरोतच् पश्च ॥ कपोतः पक्षी ॥ भातेर्डवतुः ॥ भातीति भवान् ॥ कठिचकिभ्यामोरन् ॥ कठोरः । चकोरः ॥ किशोरादयश्च ॥ किम्पूर्वस्य शृणातेष्टिलोपः किमोऽन्त्यलोपश्च ॥ किशोरोऽश्वशावः । सहोरः साधुः ॥ कपिगडिगण्डिकटिपटिभ्य ओलच् ॥ कपीति निर्देशान्नलोपः ॥ कपोलः । गडोलगण्डोलौ गुडकपर्यायौ । कटोलः कटुः । पटोलः ॥ मीनातेरूरन् ॥ मयूरः ॥ स्यन्देः संप्रसारणं च ॥ सिन्दूरम् ॥ सितनिगमिमसिसच्यविधाञ्क्रूशिभ्यस्तुन् ॥ सिनोतीति सेतुः । तितुत्रेति नेट् । तन्तुः । गन्तुः । मस्तु दधिमण्डम् । सच्यत इति सक्तुः । अर्धर्चादिः । 'ज्वरत्वरेत्यूठ् । तत्र क्षितीत्यनु- वर्तत इति मते तु बाहुलकात् । ओतुर्बिडालः । धातुः । क्रोष्टा ॥ पः किच्च ॥ पिबतीति पितुर्वह्नौ दिवाकरे ॥ अर्तेश्च तुः ॥ अर्तेस्तुः स्यात्स च कित् ॥ ऋतुः स्त्रीपुष्पकालयोः ॥ कमिमनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ॥ एभ्यस्तुः स्यात् ॥ कन्तुः कन्दर्पचित्तयोः । मन्तुरपराधः । जन्तुः प्राणी । गातुः पुंस्कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे गायनेऽपि च । भातुरादित्यः । यातुरध्वगका- लयोः । रक्षसि क्लीबे । हेतुः कारणम् ॥ चायः किः ॥ केतुर्ग्रहपताकयोः ॥ आमोतेर्ह्र- स्वश्च ॥ अस्तुः शरीरम् ॥ वसेस्तुन् ॥ वस्तु ॥ अगारे णिच्च ॥ वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ॥ कृञः कतुः ॥ क्रतुर्यज्ञः ॥ एधिवह्वोश्च तुः ॥ एधतुः पुरुषः । वहतुरनड्डान् ॥ जीवेरातुः ॥ जीवातुरस्त्रियां भक्ते जीविते जीवनौषधे ॥ आतृकन् वृद्धिश्च ॥ जीवेरित्येव ॥ जैवातृकस्त्विन्दुभिषगायुष्मत्सु कृषीवले ॥ कृषिचमितनिधनिर्सर्जिखर्जिभ्य ऊः ॥ कर्षूः पुंसि करीषाग्नौ कर्षूर्नद्यां स्त्रियां मता । चमूः । तनूः । धनूः शस्त्रम् । सर्ज सर्जने । सर्जूर्वणिक् । खर्ज व्यथने । खर्जूः पामा ॥ मृजेर्गुणश्च ॥ मर्जूः शुद्धिकृत् ॥ वहो

लुक् च" -> "ताडेर्णिंलुक् च" (there is an anusvara on णि). "ताडयतीति तडित् ॥ शमेष्ठः ॥ बाहुलकादित्संज्ञा एयादेश इद्" Wait, is it "शमेष्ठः" or "शमेष्ठन्"? In line 18: "शमेष्ठः ॥"

Line 19: "च न ॥ शण्ठः स्यात्पुंसि गोपत्तौ । शण्ठः क्लीवः ॥ कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे" Wait, "गोपत्तौ" or "गोपतौ"? It has double त: "गोपत्तौ" (or "गोपतौ")? Wait, Amara: "शण्ठो गोपतौ" or "गोपत्तौ"? It looks like "गोपत्तौ". Then: "कमेरण्ठः ॥ कमठः । कमठः कच्छपे" Wait, why "कमेरण्ठः" -> "कमठः"? Wait, sutra in line 18 is "शमेष्ठः", then line 19 "कमेरण्ठः" or "कमेरठः"? Look at line 19: "क मे र ठः ॥ कमठः ।" Wait, is there an ण? No! "कमेरण्ठः" or "कमेर

. Why would there be a य? Wait, is युष् or युष् य? Wait, what if the root is युष् and यस्? No, the explanation says: युष् सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस्मद् । त्वम् । अहम् ॥ Roots are युष् and अस्! Wait, why does it look like that? Wait, look at यु then ष्... wait, could it be युष्मदसिभ्यां? Wait! Look between यु and सि: Is it ONE compound character or TWO? Wait! यु [space?] NO, यु then ष् with म? Wait, in Devanagari, ष्म is written as ष् + म. Look at ग्रीष्मः in line 32: ग् री ष्म ः! LOOK AT ग्रीष्मः in line 32! How is ष्म written in ग्रीष्मः? It is ष् with म inside/below! Now look at line 17: Does it look like ष्म? NO! It does NOT look like ष्म! Wait, look at भिष्मः / भीष्मः in line 31: भी

च ॥ पृथिवी । पवन्नित्येके । पृथवी पृथिवी पृथ्वी इति शब्दार्णवः ॥ अश्रुप्रुषिलटिक- निकटिविशिभ्यः कन् ॥ अश्वः । प्रुष स्नेहादौ । प्रुष्वः स्याद्धेतुसूर्ययोः । प्रुष्वो जलकणिका । लट्वा पक्षिभेदः फलं च । कण्वं पापम् । बाहुलकादित्वे क्विब्वमपि । खट्वा । विश्वम् ॥ इण्शीभ्यां वन् ॥ एवो गन्ता । ये व एवा मरुतः । अन्तत्त्वे निपातोऽयम् । शेवं मित्राय वरुणाय ॥ सर्वनिघृष्वरिष्वलष्वशिवपद्महेष्व्वा अतन्त्रे ॥ अक- र्त्तर्यर्थे निपात्यन्ते ॥ सृतमनेन विश्वमिति सर्वम् । निपूर्वाद्विषेर्गुणाभावोऽपि । निघृष्यतेऽनेन निघृष्वः खुरः । रिष्वो हिंस्रः । लष्वो नर्तकः । लिष्व इत्यन्ये । तत्रोपधाया इत्वमपि । शेते- ऽस्मिन् सर्वमिति शिवः शम्भुः । शीङो ह्रस्वत्वम् । पद्वो रथो भूलोकश्च । प्रह्वयते इति प्रह्वः । ह्वञ आकारवकारलोपः । जहातेरालोपो वा । ईष्वेर्वन् । ईष्व आचार्यः । इष्व इत्यन्ये । अतन्त्रे किम् ? सर्ता । सारकः । बाहुलकाद् हसतेः ह्रस्वः ॥ शेवयद्वजिह्वाग्रीवाप्वा- मीवाः ॥ शेवं इत्यन्तोदात्तार्थम् । यान्त्यनेन यह्वः ॥ ह्रस्वो हुगागमश्च । लिहन्त्यनया जिह्वा । लकारस्य जः गुणाभावश्च । गिरन्त्यनया ग्रीवा । ईडागमश्च । आप्नोतीत्याप्वा वायुः । मीवा उदरकृमिः । वायुरित्यन्ये ॥ कृगृशृदृभ्यो वः ॥ कर्वः काम आखुश्च । गर्वः । शर्वः । दर्वा राक्षसः ॥ कनिन् युवृषितक्षिराजधन्वद्युप्रतिदिवः ॥ यौतीति युवा । वृषा इन्द्रः । तक्षा । राजा । धन्वा मरुः । धन्व शरासनम् । द्युवा सूर्यः । प्रतिदीव्यन्त्यस्मिन् प्रतिदिवा दिवसः ॥ सप्त्यष्टभ्यां तुट् च ॥ सप्त । अष्ट ॥ नञि जहातेः ॥ अहः ॥ श्वन्नुक्षन्पूषन्प्लीहन्क्लेदन्स्नेहन्मूर्धन्मज्जन्नर्यमन्विश्वप्सन्परिजन्मातरिश्वन्मघवन्निति ॥ एते त्रयोदश कनिन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ श्वयतीति श्वा । उक्षा । पूषा । प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्घत्वम् । प्लीहते इति प्लीहा कुक्षिव्याधिः ॥ क्लिदू आर्दीभावे । क्लिद्यति क्लेदा चन्द्रः । स्निह्यतेर्गुणः-स्निह्यतीति स्नेहा सुहृच्चन्द्रश्च । मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते मूर्धा मुहे- रुपधाया दीर्घो धोऽन्तादेशो रमागमश्च । मज्यत्यस्थिषु मज्जा अस्थिसारः । अर्यपूर्वो माङ्-अर्यमा । विश्वं प्साति विश्वप्सा अग्निः । परिजायते परिज्मा चन्द्रोऽभ्रिश्च, जनेरुप- धालोपो मश्चान्तादेशः । मातरि अन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा धातोरीकारलोपः । मह पूजायाम्-हस्य घो बुगागमश्च मघवा इन्द्रः ॥ ॥ इत्युणादिषु प्रथमः पादः ॥ अथोणादिषु द्वितीयः पादः । कृह्व्यामेणुः ॥ करेणुः । हरेणुर्गन्धद्रव्यम् ॥ हनिकुषिनीरविकारिभ्यः क्वथन् ॥ हथो विषण्णः । कुष्ठः । नीथो नेता । रथः । काष्ठम् ॥ अवे भृञः ॥ अवभृथः ॥ उषिकुषिगातिर्भ्यस्थन् ॥ ओष्ठः । कोष्ठम् । गाथा । अर्थः । बाहुलकात् शोथः ॥ सर्ते- १ "इण्शीभ्याम्" इत्येव सिद्धे "शेव" इति व्यर्थमत आह-अन्तोदात्तेति ॥ इति प्रथमपादः ॥