पञ्चमोऽध्यायः । (७१) हायनान्तयुवादिभ्योऽण् । ५।१।१३० ॥ युवन् स्थविर होतृ यजमान । पुरुषासे । भ्रातृ कुतुक श्रमण (श्रवण) कटुक कमण्डलु कुस्त्री सुस्त्री दुःस्त्री सुहृदय दुर्हृदय सुहृद् दुर्हृद् सुभ्रातृ दुर्भ्रातृ वृषल परिव्राजक सब्रह्मचारिन् अनृशंस । हृदयासे । कुशल चपल निपुण पिशुन कुतूहल क्षेत्रज्ञ । श्रोत्रियस्य यलोपश्च ॥ इति युवादिः ॥ २३ ॥ इन्द्रमनोजादिभ्यश्च । ५ । १ । १३३ ॥ मनोज्ञ प्रियरूप अभिरूप कल्याण मेधाविन् आढ्य कुलपुत्र छान्दस छात्र श्रोत्रिय चोर धूर्त विश्वदेव युवन् कुपुत्र ग्रामपुत्र ग्रामकुलाल ग्रामड (ग्रामषण्ड) ग्रामकुमार सुकुमार बहुल अवश्यपुत्र अमुष्यपुत्र आमुष्याकुल सारपुत्र शत- पुत्र ॥ इति मनोज्ञादिः ॥ २४ ॥ तस्य पाकमूले पील्वादि कर्णादिभ्यः कुणब्जाहचौ । ५ । २ । २४ ॥ १ पीलु कर्कन्धू (कर्कन्धु) शमी करीर बल (कुवल) बदर अश्वत्थ खदिर ॥ इति पील्वादिः ॥ २५ ॥ २ कर्ण अक्षि नख मुख केश पाद गुल्फ भ्रू शृङ्ग दन्त ओष्ठ पृष्ठ ॥ इति कर्णादिः॥२६॥ तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच् । ५ । २ । ३६ ॥ तारका पुष्प कर्णक मञ्जरी ऋजीष क्षण सूच सूत्र निष्क्रमण पुरीष उच्चार प्रचार विचार कुङ्मल कण्टक मुसल मुकुल कुसुम कुतूहल स्तबक (स्तवक) किसलय पल्लव खण्डवेग निद्रा मुद्रा बुभुक्षा धनुष्या पिपासा श्रद्धा अभ्र पुलक अङ्गारक वर्णक द्रोह दोह सुख दुःख उत्कण्ठा भर व्याधि वर्मन् व्रण गौरव शास्त्र तरङ्ग तिलक चन्द्रक अन्धकार गर्व कुमुर (मुकुर) हर्ष उत्कर्ष रण कवलय गर्भ क्षुध् सीमन्त ज्वर गर रोग रोमाञ्च पण्डा कजल तृष् कोरक कलोस स्थपुट फल कञ्चुक शृङ्गार अङ्कुर शैवल बकुल श्वभ्र अराल कलङ्क कर्दम कन्दल मूर्च्छा अङ्गार हस्तक प्रतिबिम्ब विग्रतन्त्र प्रत्यय दीक्षा गर्ज । गर्भादप्राणिनि ॥ इति तारकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २७ ॥ विमुक्तादिभ्योऽण् । ५ । २ । ६१ ॥ विमुक्त देवासुर रक्षोसुर उपसद् सुवर्ण परि- सारक सदसत् वसु मरुत् पत्नीवत् वसुमत् महीयत्त्व सत्त्वत् वर्हवत् दशार्ण दशार्ह वयस् हविर्धान पतत्रिन् महित्री अम्यहृत्य सोमापूषन् इडा अग्नावैष्णू उर्वशी वृत्रहन् ॥ इति विमुक्तादिः ॥ २८ ॥ गोषदादिभ्यो वुन् । ५।२।६२॥ गोषद इषेत्वा मातरिश्वन् देवस्यत्वा देवीरापः कृष्णो- स्याखरेष्ठः देवीधिया (देवीधियम्) क्षोहण युञ्जान अञ्जन प्रभूत प्रतूर्त कृशानु (कृशाकु) ॥ इति गोषदादिः ॥ २९ ॥ आकर्षादिभ्यः कन् । ५ । २ । ६४ ॥ आकर्ष (आकष) त्सरु पिशाच पिचण्ड अशनि अश्मन् निचय जय चय विजय आचय नय पाद दीप हृद हाद ह्राद गद्गद शकुनि ॥ इत्याकर्षादिः ॥ ३० ॥

ित? No! In Arsaadi: अर्शस्, उरस्, तुन्द, चतुर, पलित, जटा, घटा... Is itपलित? Look at the letters: प, then लि, then त! Wait! प+लि+त=पलित! It has an i-matra on ल: पलित! Not पण्डित! Look closely: प, then लि(the matra curves overल), then त. It is 100% पलित! And then: जटा वटा घटा`!

*   **Line 28:**
    *   `अभ्र अघ कर्दम अम्ललवण । स्वाङ्गाद्धीनात् । वर्णात् । इत्यर्शआदिः । आकृतिगणः ॥४०॥`
    *   Wait, is it `इत्यर्शआदिः` or `इत्यर्शआदिः`?
    *   Look at `इत्यर्शआदिः`: `इत्य` + `र्शा` (crossed with ink) + `दिः` -> `इत्यर्शआदिः` or `इत्यर्शादिः`?
    *   Wait, there is a pen mark crossing through it. The printed text is: `इत्यर्शआदिः` or `इत्यर्शादिः`?
    *

पञ्चमोऽध्यायः । ( ७३ ) पङ्कज सरोज राजीव नालीक सरोरुह पुटक अरविन्द अम्भोज अब्ज कमल पयस् ॥ इति पुष्करादिः ॥ ४२ ॥ बलादिभ्यो मतुबन्यतरस्याम् । ५ । २ । १३६ ॥ बल उत्साह उद्भास उद्दाम उद्भास शिखा कुल चूडा सुल कूल आयाम व्यायाम उपयाम आरोह अवरोह परिणाह युद्ध ॥ इति बलादिः ॥ ४३ ॥

• दृशिग्रहणाद्भवदादियोग एव * । ५ । ३ । १४ ॥ भवान् दीर्घायुः देवानांप्रिय आयुष्मान् ॥ इति भवदादिः ॥ ४४ ॥ देवपथादिभ्यश्च । ५ । ३ । १०० ॥ देवपथ हंसपथ वारिपथ रथपथ स्थलपथ करि- पथ अजपथ राजपथ शतपथ शङ्कुपथ सिन्धुपथ सिद्धगति उष्ट्रग्रीव वामरज्जु हस्त इन्द्र दंड पुष्प मत्स्य ॥ इति देवपथादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ४५ ॥ शाखादिभ्यो यः । ५ । ३ । १०३ ॥ शाखा मुख जघन शृङ्ग मेघ अभ्र चरण स्कन्ध स्कद ( स्कन्द ) उरस् शिरस् अग्र शाण ॥ इति शाखादिः ॥ ४६ ॥ शर्करादिभ्योऽण् । ५ । २ । १०७ ॥ शर्करा कपालिका कपिष्ठिका ( कनिष्ठिका ) पुण्डरीक शतपत्र गोलोमन् लोमन् गोपुच्छ नराची नकुल सिकता ॥ इति शर्करादिः ॥ ४७॥ अंगुल्यादिभ्यष्ठक् । ५ । ३ । १०८ ॥ अङ्गुली मरुज वभ्रु वल्गु मण्डर मण्डल शष्कुली हरि कपि मुनि रुह खल उदश्वित् गोणी उरस् कुलिश ॥ इत्यङ्गुलीत्यादिः ॥ ४८॥ दामन्यादित्रिगर्तषष्ठाच्छः । ५ । ३ । ११६ ॥ दामनि औलपि वैजवापि औदकि औदङ्गि अच्युतन्ति ( आच्युतन्ति ) अच्युतदन्ति ( आच्युतदन्ति ) शाकुन्तकि आकिदन्ति॥ औडवि काकदन्तकि शात्रुतपि सर्वासेनि बिन्दु वै न्दवि तुलभ मौजायन काकन्दि सावित्रीपुत्र इति दामन्यादिः ॥ ४९ ॥ पर्श्वादिर्यौधेयादिभ्योऽणञौ । ५ । ३ । ११७ ॥ १ पर्शु असुर रक्षस् बाह्लीक वयस् वसु मरुत् सत्त्वत् दशार्ह पिशाच अशनि कार्षापण ॥ इति पर्श्वादिः ॥ ५० ॥ २ यौधेय कौशेय शौकेय शौश्रेय धार्तेय वार्तेय ज्याबाणेय त्रिगर्त भरत उशीनर ॥ इति यौधेयादिः ॥ ५१ ॥ स्थूलादिभ्यः प्रकारवचने कन् । ५ । ४ । ३ ॥ स्थूल अणु माषेषु ( माष इक्षु ) कृष्ण तिलेषु । यव व्रीहिषु । इक्षु तिले ।

( ७४ ) गणपाठे- शून्य रिक्ते । दान कुत्सिते । तनु सूत्रे ईयसश्च । ज्ञात अज्ञात । कुमारीक्रीडनकानि च ( कुमारक्रीडनकानि च ) इति यावादिः ॥ ५३ ॥ विनयादिभ्यष्ठक् । ५ । ४ । ३४ ॥ विनय समय । उपायो ह्रस्वत्वं च । संप्रति संगति कथंचित् अकस्मात् समाचार उपचार समाय ( समयाचार ) व्यवहार संप्रदान समुत्कर्ष समूह विशेष अत्यय ॥ इति विनयादिः ॥ ५४ ॥ प्रज्ञादिभ्यश्च । ५ । ४ । ३८ ॥ प्रज्ञ वणिज् उशिज् उष्णिज् प्रत्यक्ष विद्वस् वेदस् षोडश् विद्या मनस् । श्रोत्र शरीरे । जुह्वत् । कृष्ण मृगे । चिकीर्षत् । चोर शत्रु योध चक्षुस् वसु एनस् मरुत् क्रुञ्च सत्त्वत् दशार्ह वयस् व्याकृत असुर रक्षम् पिशाच अशनि कार्षापण देवता बन्धु ॥ इति प्रज्ञादिः ॥ ५५ ॥

• आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् * । ५ । ४ । ४४ ॥ आदि मध्य अन्त पृष्ठ पार्श्व ॥ इत्याद्यादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ५६ ॥ अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः । ५ । ४ । १०७ ॥ शरद् विपाश् अनस् मनस् उपानह् अनडुह् दिव् हिमवत् हिरुक् विद् सद् दिश दृश् विश् चतुर त्यद् तद् यद् कियत् ॥ जराया जरश्च । प्रतिपरमनुभूयोऽक्ष्णः । पथिन् ॥ इति शरदादिः ॥ ५७ ॥ द्विदण्डादिभ्यश्च । ५ । ४ । १२८ ॥ द्विदण्डि द्विमुसलि उभाञ्जलि उभयाञ्जलि उभा- दन्ति उभयादन्ति उमाहस्ति उभयाहस्ति उभाकर्णि उभयाकर्णि उभापाणि उभयापाणि उभाबाहु उभयाबाहु एकपदि प्रोष्ठपदि आद्यपदि ( आद्य्वपदि ) सपदि निकुञ्च्यकरणि संह- तपुच्छि अन्तेवासि ॥ इति द्विदण्डादिः ॥ ५८ ॥ पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः । ५ । ४ । १३८ ॥ हस्तिन् कुदाल अश्व कशिक कुरुत कटोल कटोळक गण्डोल गण्डोलक कण्डोल कण्डोलक अज कपोत जाल गण्ड महेला दासी गणिका कुसूल ॥ इति हस्त्यादिः ॥ ५९ ॥ कुम्भपदीषु च । ५ । ४ । १३९ ॥ कुम्भपदी एकपदी जालपदी शूलपदी मुनिपदी गुणपदी शतपदी सूत्रपदी गोधापदी कलशीपदी विपदी तृणपदी द्विपदी त्रिपदी षट्पदी दासीपदी शितिपादी विष्णुपदी सुपदी निष्पदी आर्द्रपदी कुणिपदी कृष्णपदी शुचिपदी द्रोणीपदी (द्रोणपदी) द्रुपदी सूकरपदी शकृत्पदी अष्टापदी स्थूणापदी अपदी सूचीपदी ॥ इति कुम्भप्यादिः ॥ ६० ॥ उरःप्रभृतिभ्यः कपू । ५ । ४ । १५१ ॥ उरस् सर्पिस् उपानह् पुमान् अनड्वांन् पयः नौः लक्ष्मीः दधि मधु शाली शालिः । अर्थान्तजः ॥ इत्युरःप्रभृतयः ॥ ६१ ॥ षष्ठोऽध्यायः ।
• शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् * । ६ । १ । ९४ ॥ शकन्धुः कर्कन्धुः कुलटा ॥ सीमन्तः केशवेशे । हलीषा मनीषा लाङ्गलीषा पतञ्जलिः । सारङ्गः पशुपक्षिणोः ॥ इति शकन्ध्वादिः ॥ १॥

षष्ठोऽध्यायः। ( ७५ )

पारस्करप्रभृतीनि च संज्ञायाम् । ६ । १ । १५७ ॥ पारस्करो देशः । कारस्करो वृक्षः । रथस्था नदी । किष्कुः प्रमाणम् । किष्किंधा गुहा । तद्बृहतोः करपत्योश्चोरदेवतयोः सुट् तलोपश्च । प्रातुम्पतौ गवि कर्तरि ॥ इति पारस्करादिः ॥ २ ॥ उञ्छादीनां च । ६ । १ । १६० ॥ उञ्छ म्लेच्छ जङ्ग नल्प (जल्प) जप वध । युग कालविशेषे । रथाङ्गमुपकरणे च । गरो दूष्ये । वेदवेगवेष्टबन्धाः करणे । स्तुथुद्रुवश्छन्दसि । वर्तनि स्तोत्रे । श्वभ्रे दरः । साम्बतापौ भावगर्हायाम् । उत्तमशश्वत्तमौ सर्वत्र । भक्षमन्थमौ- गमन्थाः ॥ इत्युञ्छादिः ॥ ३ ॥ वृषादीनां च । ६ । १ । २०३ ॥ वृषः जनः ज्वरः ग्रहः हयः गयः नयः तायः तयः चयः अमः वेदः सूदः अंशः गुहा । शमरणौ संज्ञायाम् । संमतौ भावकर्मणोः । मन्त्रः शान्तिः कामः यामः आरा धारा कारा वहः कल्पः पादः ॥ इति वृषादिः ॥ आकृतिगणः ॥ अवि- हितलक्षणमायुदात्तत्वं वृषादिषु ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु । ६ । २ । २४ ॥ विस्पष्ट विचित्र विचित्त व्यक्त संपन्न पटु पंडित कुशल चपल निपुण ॥ इति विस्पष्टादिः ॥ ५ ॥ कार्तकौजपादिश्च । ६ । २ । ३७ ॥ कार्तकौजपौ सावणिंमाण्डकेयौ (सावर्णिमा- ण्डकेयौ) अवन्त्यश्मकाः पैलश्यापर्णेयाः कपिश्यापर्णेयाः शीतिकाक्षपाञ्चालेयाः कटुकवाभ्रूलेयाः शाक्लशुनकाः शाकलशणकाः शणकबाभ्रवाः आर्चामिमौद्गलाः कुन्तिसुराष्ट्राः चिन्तिसुराष्ट्राः तण्डवतण्डाः अविमत्तकामविद्धाः बाभ्रवशालङ्कायनाः बाभ्रवदानच्युताः कठकालापाः कठकौ- थुमाः कौथुमलीकाक्षाः स्त्रीकुमारम् मौदपैप्पलादाः वत्सजरन्तः सौश्रुतपार्थिवाः जरामृत्यू याज्यानुवाक्ये ॥ इति कार्तकौजपादिः ॥ ६ ॥ कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकद्रूः पण्यकम्बलो दासीभाराणां च । ६ । २ । ४२ ॥ दासीभारः देवहूतिः देवभीतिः देवलातिः वसुनीतिः (वसूनितिः) ओषधिः चन्द्रमाः ॥ इति दासीभारादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥ युक्तारोहादयश्च । ६ । २ । ८१ ॥ युक्तारोही आगतरोही आगतयोधी आग- तवश्री आगतनन्दी आगतप्रहारी आगतप्रमत्स्यः क्षीरहोता भगिनीभर्ता ग्रामगोधुक् अश्वत्रि- रात्रः गर्गत्रिरात्रः व्युष्टित्रिसत्रः गणपादः एकशितिपाद् । पात्रेसमितादयश्च ॥ इति युक्तारो- हादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ८ ॥ घोषादिषु च । ६ । २ । ८५ ॥ घोष घट (कट) वल्लभ हृद बदरी पिङ्गल (पिङ्गली) पिशङ्ग माला रक्षा शाला (वृट्) कुट कूट शाल्मली अश्वत्थ तृण शिल्पी मुनि प्रेक्षाकू (प्रेक्षा) ॥ इति घोषादिः ॥ ९ ॥ छात्रादयः शालायाम् । ६ । २ । ८६ ॥ छात्रि पेलि भाण्डि व्याडि आखण्डि आटि गोमि ॥ इति छात्रादिः ॥ १० ॥

( ७६ ) गणपाठे- प्रत्येऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् । ६ । २ । ८७ ॥ कर्क ( कर्की ) मन्त्री मकरी कर्कन्धु शमी करीर ( करीर ) कन्दुक कुवल ( कवल ) बदरी ॥ इति कर्क्यादिः ॥ ११ ॥ मालादीनां च । ६ । २ । ८८ ॥ माला शाला शोणा ( शोण ) द्राक्षा साक्षा क्षामा काञ्ची एक काम दिवोदास वध्यश्व ॥ इति मालादिः ॥ आकृतिगणः ॥ १२ ॥ ऋत्वादयश्च । ६ । २ । ११८ ॥ ऋतु दृशीक प्रतीक प्रतूर्ति हव्य भव्य भग ॥ इति ऋत्वादिः ॥ १३ ॥ आदिश्चिहणादीनाम् । ६ । २ । १२५ ॥ चिहण मदुर सद्गमर वैतुल पटक मैडा- लिकर्णक वैडालिकर्णि कुक्कुट चिक्कण चिल्कण ॥ इति चिहणादिः ॥ १४ ॥ वर्गादयश्च । ६ । २ । १३१ ॥ दिगादिषु वर्गादयस्त एव कृतयदन्ता वर्गादयः ॥ १५॥ चूर्णादीन्यप्राणिषष्ठ्याः । ६ । २ । १३४ ॥ चूर्ण करिष करीष शाकिन शाकट द्राक्षा तूस्त कुन्दम दलप चमसी चकन चौल ॥ इति चूर्णादिः ॥ १६ ॥ उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् । ६ । २ । १४० ॥ वनस्पतिः बृहस्पतिः शचीपतिः तनून्नपात् नराशंसः शुनःशेपः शण्डामर्कौ तृष्णावरूत्री लम्बाविश्ववयसौ मर्त्येयुः इति वन- स्पत्यादिः ॥ १७ ॥ संज्ञायामनाचितादीनाम् । ६ । २ । १४६ ॥ आचित पर्याचित आस्थापित परि- गृहीत निरुक्त प्रतिपन्न अपश्लिष्ट प्रश्लिष्ट उपहित उपस्थित संहिताविव ॥ इत्याचितादिः॥१८॥ प्रवृद्धादीनां च । ६ । २ । १४७ ॥ प्रवृद्धं यानम् । प्रवृद्धो वृषलः । प्रयुतासुष्णवः । आकर्षे अवहितः अवहितो भोगेषु खट्वारूढः । कविशस्तः ॥ इति प्रवृद्धादिः ॥ आकृति- गणोऽयम् ॥ तेन । प्रवृद्धं यानम् । अप्रवृद्धो वृषकृतो रथ इत्यादिः ॥ १९ ॥ कृत्योकेष्णुञ्चार्वादयश्च । ६ । २ । १६० ॥ चारु साधु यौधिक ( यौधिकि अनङ्गमेजय वदान्य अकस्मात् । वर्तमानवर्धमानत्वरमाणध्रियमाणक्रियमाणरोचमानशोभ- मानाः संज्ञायाम् । विकारसदृशे व्यन्तससस्ते । गृहपति गृहपतिक । राजाह्नोश्छन्दसि ॥ इति चार्वादिः ॥ २० ॥ न गुणाद्योऽवयवाः । ६ । २ । १७६ ॥ गुण अक्षर अध्याय सूक्त छन्दोमान ॥ इति गुणादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २१ ॥ निरुदकादीनि च । ६ । २ । १८४ ॥ निरुदक निरुपल निर्मक्षिक निर्मशक निष्कां- तक निष्कालिक निष्पेष दुस्तरीप निस्तरीप निस्तरीक निरजिन उदजिन उपजिन्न । परेहस्तपादकेशकर्णाः ॥ इति निरुदकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २२ ॥ प्रतेरंश्वादयस्तत्पुरुषे । ६ । २ । १९३ ॥ अंशु जन राजन् उष्ट्र खेटक अजिर आर्द्री -श्रवण कृत्तिका अर्धपुर ॥ इत्यंश्वादिः ॥ २३ ॥ उपाद्द्यूनजिनमगौरादयः । ६ । २ । १९४ ॥ गौर तैष तैल लैट लोट जिह्वा कृष्ण कन्या गुध कल्प पाद ॥ इति गौरादिः ॥ २४ ॥

सप्तमोऽध्यायः। ( ७७ )

• त्रिचक्रादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् * ६ । २ । १९९ ॥ त्रिचक्र त्रिवृत् । त्रिवङ्कर ॥ इति त्रिचक्रादिः ॥ आकृतिगणः ॥ २५ ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु । ६ । ३ । ३४ ॥ प्रिया मनोज्ञा कल्याणी सुभगा दुर्भगा भक्तिः सचिवा स्वसा कान्ता क्षान्ता समा चपला दुहिता वामा अबला तनया ॥ इति प्रियादिः ॥ २६ ॥ तसिलादिष्वाकृत्वसुचः । ६ । ३ । ३५ ॥ तसिल् त्रल् तरप् तमप् चरट् जातीयर् कल्पप् देशीयर् रूपप् पाशप् थल् थाल् दा हिँल् तिल् ध्यन् ॥ इति तसिलादयः ॥ २७ ॥
• कुक्कुट्यादीनामण्डादिषु * ६ । ३ । ४२ ॥ कुक्कुटी मृगी काकी अण्ड पद शाव भृकुंस भृकुटी ॥ इति कुक्कुट्यादिरण्डादिश्च ॥ २८ ॥ २९ ॥ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् । ६ । ३ । १०९ ॥ पृषोदर पृषोत्थान वलाहक जीमूत श्मशान उलूखल पिशाच बृसी मयूर ॥ इति पृषोदरादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३० ॥ वनगिर्योः संज्ञायां कोटरकिंशुलकादीनाम् । ६ । ३ । ११७ ॥ १ कोटर मिश्रक सिध्रक पुरग सारिक ( शारिक ) इति कोटरादिः ॥ ३१ ॥ २ किंशुलक शाल्व नड अञ्जन भञ्जन लोहित कुक्कुट ॥ इति किंशुलकादिः ॥ ३२ ॥ मतौ बह्वचोऽनजिरादीनाम् । ६ । ३ । ११९ ॥ अजिर खदिर पुलिन हंसक ( हंस ) कारण्ड ( कारण्डव ) चक्रवाक ॥ इत्यजिरादिः ॥ ३३ ॥ शरादीनां च । ६ । ३ । १२० ॥ शर वंश धूम अहि कपि मणि मुनि शुचि हनु ॥ इति शरादिः ॥ ३४ ॥
• अपील्वादीनामिति वक्तव्यम् * ६ । ३ । १२१ ॥ पीलु दारु रुचि चारु गम्- कम् ॥ इति पील्वादिः ॥ ३५ ॥ बिल्वकादिभ्यश्छस्य लुक् । ६ । ४ । १५३ ॥ छविधानार्थे ये नडादयस्ते यदा छसन्नियोगे कृतकुगागमास्ते बिल्वकादयः ॥ ३६ ॥ सप्तमोऽध्यायः । स्नात्व्यादयश्च । ७ । १ । ४९ ॥ स्नात्वी पीत्वी ॥ इति स्नात्व्यादिः ॥ आकृ- तिगणः ॥ १ ॥ द्वारादीनां च । ७ । ३ । ४ ॥ द्वार स्वर स्वाध्याय व्यल्काश स्वस्ति स्वर स्फ्यकृत् स्वादु मृदु श्वस् श्वन् स्व ॥ इति द्वारादिः ॥ २ ॥ स्वागतादीनां च । ७ । ३ । ७ ॥ स्वागत स्वध्वर स्वङ्ग व्यङ्ग व्यड व्यवहार स्वपति ॥ इति स्वागतादिः ॥ ३ ॥ अनुशतिकादीनां च । ७ । ३ । २० ॥ अनुशतिक अनुहोड अनुसंवरण ( अनुसंचरण ) अनुसंवत्सर अङ्गारवेणु असिहत्य अस्यहत्य अस्येहति वध्योग पुष्करसद् अनुहरत् कुरुकत

( ७८ ) गणपाठे- कुरुपञ्चाल उदक्शुद्ध इहलोक परलोक सर्वलोक सर्वपुरुष सर्वभूमि प्रयोग परस्त्री । राज- पुरुषार्थ्यत्रि । सुत्रनड ॥ इत्यनुशतिकादिः ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ तेन अभिगम अधि- भूत अधिदेव चतुर्विद्या ॥ इत्यादिः ॥ ४ ॥

• क्षिपकादीनां चोपसंख्यानम् * ७ । ३ । ४५ ॥ क्षिपका ध्रुवका चरका सेवका करका चटका अवका हलका अलका कन्यका ध्रुवका एडका ॥ इति क्षिपकादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ५ ॥ न्यङ्क्वादीनां च । ७ । ३ । ५३ ॥ न्यङ्कु मद्गु भृगु दूरेपाक फलेपाक क्षणेपाक दूरेपाका फलेपाका दूरेपाकु फलेपाकु तक्र ( तत्र ) वक्र ( चक्र ) व्यतिषङ्ग अनुषङ्ग अवसर्ग उपसर्ग श्वपाक मांसपाक ( मासपाक ) मूलपाक कपोतपाक उलूकपाक । संज्ञायां मेघनिदा- घायदाघार्घाः । न्यग्रोध विरुत ॥ इति न्यङ्क्वादिः ॥ ६ ॥
• काण्यादीनां वेति वक्तव्यम् * ७ । ४ । ३ ॥ कण रण भण श्रण लुप हेठ ह्लायि वाणि लोटि ( लोठि ) लोपि ॥ इति काण्यादिः ॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः । तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष्ण्ययोः । ८ । १ । २७ ॥ गोत्र ब्रुव प्रवचन प्रहसन प्रकथन प्रत्ययन प्रपञ्च प्राय न्याय प्रचक्षण विचक्षण अवचक्षण स्वाध्याय भूयिष्ठ वानाम ॥ इति गोत्रादिः ॥ १ ॥ पूजनात्पूजितमनुदात्तं काष्ठादिभ्यः । ८ । १ । ६७ ॥ काष्ठ दारुण अमातापुत्र वेश अनाज्ञात अनुज्ञात अपुत्र अयुत अद्भुत अनुक्त भृश घोर सुख परम सु अति॥इति काष्ठादिः॥२॥ मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः । ८ । २ । ९ ॥ यव दल्मि ऊर्मि ( उर्मि ) भूमि कृमि कुञ्चा वशा द्राक्षा भ्राक्षा ध्रजि व्रजि ध्वजि निजि सिजि संजि हरित् ककुत् मरुत् गरुत् इक्षु द्रु मधु ॥ इति यवादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ३ ॥
• अहरादीनां पत्यादिषूपसंख्यानम् * ८ । २ । ७० ॥ १ अहर् गीर् धूर् ॥ इत्यहरादिः ॥ ४ ॥ २ पति गण पुत्र ॥ इति पत्यादिः ॥ ५ ॥ कस्कादिषु च । ८ । ३ । ४८ ॥ कस्कः कौतस्कुतः आतुष्पुत्रः शुनस्कर्णः सद्यस्कालः सद्यस्त्रीः साद्यस्कः कांस्कान् सर्पिष्कुण्डिका धनुष्कपालम् बहिष्पलम् ( बर्हिष्पलम् ) यजुष्पा- त्रम् अयस्कान्तः तमस्काण्डः अयस्काण्डः मेदस्पिण्डः भास्करः अहस्करः ॥ इति कस्कादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ६•॥ सुषामादिषु च । ८ । ३ । ९८ ॥ सुषामा निःषामा दुःषामा सुपेधः निषेधः निःषेधः दुःषेधः सुषंधिः निःषंधिः दुःषंधिः सुष्ठु दुष्ठु । गौरिपक्थः संज्ञायाम् । प्रतिषिणका जलाषाहम् ( जलापाडम् ) नैषेचनम् दुन्दुभिषेवणम् ( दुन्दुभिषेचनम् ) । एति संज्ञायामगात् । नक्षत्राद्वा। हरिषेणः रोहिणीषेणः ॥ इति सुषामादिः ॥ आकृतिगणः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः । (७९) न रपरसृपिसृजिसपृशिसपृहिसवनादीनाम् । ८.३।११० ॥ सवने सवने । सूते सूते । सोमे सोमे । सवनमुखे सवनमुखे । किसं किसम् (किंसः किसः ) । अनुसवनमनुसवनम् । गोसनिं गोसनिम् । अश्वसनिमश्वसनिम् ॥ पाठान्तरम् ॥ सवनेसवने । सवनमुखे सवनमुखे । अनुसवनमनुसवनम् । संज्ञायां बृहस्पतिसवः । शकुनिसवनम् । सोमे सोमे । सूते सूते । संवत्सरे संवत्सरे । बिसं बिसम् । किसं किसम् । मुसलं मुसलम् गोसनिम् अश्वसनिम् ॥ इति सवनादिः ॥ ८ ॥

• इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः * ८ । ४ । ६ ॥ इरिका मिरिका तिमिरा ॥ इत्यीरिकादिः । आकृतिगणः ॥ ९ ॥
• गिरिनद्यादीनां च । ८ । ४ । १० ॥ गिरिनदी गिरिनख गिरिनद्ध । गिरिनितम्ब चक्रनदी चक्रनितम्ब तुर्यमान मात्रोन आर्गयन ॥ इति गिरिनद्यादिः ॥ आकृ० ॥ १० ॥ क्षुम्नादिषु च । ८ । ४ । ३९ ॥ क्षुम्न तृनमन नंदिन् नन्दन नगर । एतान्युत्तरपदानि संज्ञायां प्रयोजयन्ति । हरिनन्दी हरिनन्दनः गिरिनगरम् । नृतिर्यङि प्रयोजयन्ति । नरीनृत्यते । नर्तन गहन नन्दन निवेश निवास अभि अनूप । एतान्युत्तरपदानि प्रयोजयन्ति । परिनर्तनं वारिगहनं परिनन्दनं शरनिवेशः शरनिवासः शराभिः दर्भानूपः । आचार्यादणत्वं च ॥ आकृ- तिगणोऽयम् । पाठान्तरम् ॥ क्षुम्ना तृप्नु नृनमन नरनगर नन्दन । यङ्नृतौ । गिरिनदी गुहगमन निवेश निवास अभि अनूप आचार्यभोगीन चतुर्हायन । इरिकादीनि वनोत्तरपदानि संज्ञायाम् । इरिका तिमिर समीर कुबेर हरि कर्मार ॥ इति क्षुम्नादिः ॥ ११ ॥ ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो गणपाठः समाप्तः ॥

धातुपाठः।

येनाक्षरसमाम्नायमधिगम्य महेश्वरात् । कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं तस्मै पाणिनये नमः ॥ १ ॥ वाक्यकारं वररुचिं भाष्यकारं पतञ्जलिम् । पाणिनिं सूत्रकारं च प्रणतोऽस्मि मुनित्रयम् ॥ २ ॥ भ्वादिगणः। १ भू सत्तायाम् ॥ उदात्तः परस्मैभाषः ॥ २ एध वृद्धौ । ३ स्पर्ध संघर्षे । ४ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सयोर्ग्रन्थे च । ५ बाधृ लोडने । ६ नाथृ ७ नाधृ याच्ञोपतापैश्वर्याशीःषु । ८ दध धारणे । ९ स्कुदि आप्रवणे । १० ष्विदि श्वैत्ये । ११ वदि अभिवादनस्तुत्योः ॥ १२ भदि कल्याणे सुखे च । १३ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । १४ स्पदि किंचित्चलने । १५ क्लिदि परिदेवने । १६ मुद हर्षे । १७ दद दाने । १८ ष्वद । १९ स्वर्द आस्वादने । २० ऊर्ह माने क्रीडायां च । २१ कूर्द २२ खूर्द २३ गूर्द २४ गुद क्रीडायामेव । २५ षूद क्षरणे । २६ हाद अव्यक्ते शब्दे । २७ ह्लादी सुखे च । २८ स्वाद आस्वादने । २९ पर्द कुत्सिते शब्दे । ३० यती प्रयत्ने । ३१ युतृ ३२ जुतृ भासने । ३३ विथृ ३४ वेथृ याचने । ३५ श्रथि शैथिल्ये । ३६ ग्रथि कौटिल्ये । ३७ कत्थ श्लाघायाम् ॥ एधादय उदात्ता अनु- दात्तेत आत्मनेभाषाः ३८ अत सातत्यगमने । ३९ चिती संज्ञाने । ४० च्युतिर् आसि- चने । ४१ च्युतिर् क्षरणे । ४२ मन्थ विलोडने । ४३ कथि ४४ पृथि ४५ लुथि ४६ मथि हिंसासंक्लेशनयोः । ४७ षिध गत्याम् । ४८ षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । ४९ खाद भक्षणे । ५० खद स्थैर्ये हिंसायां च । ५१ बद स्थैर्ये । ५२ गद व्यक्तायां वाचि । ५३ रद विलेखने । ५४ णद अव्यक्ते शब्दे । ५५ अर्द गतौ याचने च । ५६ नर्द ५७ गर्द शब्दे । ५८ तर्द हिंसायाम् । ५९ कर्द कुत्सिते शब्दे । ६० खर्द दन्दशूके । ६१ अति ६२ अदि बन्धने । ६३ इदि परमैश्वर्ये । ६४ बिदि अवयवे ॥ मिदि इत्येके ॥ ६५ गडि वदनैकदेशे । ६६ गिडि कुत्सायाम् । ६७ टुनदि समृद्धौ । ६८ चदि आह्लादे । ६९ त्रदि चेष्टायाम् । ७० कदि ७१ क्रदि ७२ क्लदि आह्वाने रोदने च । ७३ क्लिदि परि- देवने । ७४ शुन्व शुद्धौ ॥ अतादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ७५ शीकृ सेचने । ७६ लोकृ दर्शने । ७७ श्लोकृ संघाते । ७८ द्रेकृ ७९ ध्रेकृ शब्दोत्साहयोः । ८० रेकृ शङ्कायाम् ८१ सेकृ ८२ स्रेकृ ८३ स्रकि ८४ श्रकि ष्लकि ८५ गतौ । ८६ शकि शङ्का- याम् । ८७ अकि लक्षणे । ८८ वकि कौटिल्ये । ८९ मकि मण्डने । ९० कक लौल्ये । ९१ कुक ९२ वृक आदाने । ९३ चक तृप्तौ प्रतिघाते च । ९४ ककि ९५ वकि ९६ श्वकि ९७ त्रकि ९८ ढौक ९९ त्रौक १०० ष्बष्क १०१ वस्क १०२ मस्क १०३ टिक १०४

गतौ - sañj / svasj / sasj / sja). Wait, २०५: म्लेछ or म्लेच्छ? Image: म्लेछ - it has only one छ! म्लेछ अव्यक्ते.

*   Line 25 (L26):
    `शब्दे । २०६ लछ २०७ लाछि लक्षणे । २०८ वाछि इच्छायाम् । २०९ आछि आयामे ।`
    Wait, look at २०६: `लछ` (one छ).
    २०७: `लाछि` (ल + ा + छ + ि).
    २०८: `वाछि` (व + ा + छ + ि).
    २०९: `आछि` (आ + छ + ि).
    Yes, single छ in all of them!

*   Line 26 (L27):
    `२१० हीछ लज्जायाम् । २११ हुर्च्छा कौटिल्ये । २१२ मुर्छा मोहसमुच्छ्राययोः । २१३`
    Wait:
    २१०: `हीछ` (ह + ी + छ).
    २११: `हुर्च्छा` (ह + ु + र् + च् + छ + ा = `हुर्च्छा`).
    २१२: `मुर्छा` (म + ु + र् + छ + ा = `मुर्छा` - wait, is there a

अव्यक्ते शब्दे । २३८ लज २३९ लजि भर्जने । २४० लाज २४१ लाजि भर्त्सने च । २४२ जज २४३ जजि युद्धे । २४४ तुज हिंसायाम् । २४५ तुजि पालने । २४६ गज २४७ गजि २४८ गृज २४९ गृजि २५० मुज २५१ मुजि शब्दार्थाः । २५२ गज मदे च । २५३ वज २५४ व्रज गतौ ॥ शुचादय उदात्ता उदात्तेतः ( क्षिवर्जं ) पर- स्मैभाषाः ॥ २५५ अट्ट अतिक्रमहिंसयोः । २५६ वेष्ट वेष्टने । २५७ चेष्ट चेष्टायाम् । २५८ गोष्ठ २५९ लोष्ठ संघाते । २६० घट् चलने । २६१ स्फुट विकसने । २६२ अठि गतौ । २६३ वठि एकचर्यायाम् । २६४ मठि २६५ कठि शोके । २६६ मुठि पालने । २६७ हेठ विबाधायाम् । २६८ एठ च । २६९ हिडि गत्यनादरयोः। २७० हुडि संघाते। २७१ कुडि दाहे । २७२ वडि विभाजने । २७३ मडि च २७४ भडि परिभाषणे । २७५ पिडि संघाते । २७६ मुडि मार्जने । २७७ तुडि तोडने २७८ हुडि वरणे । हरणे इत्येके । २७९ चडि कोपे । २८० शडि रुजायां संघाते च । २८१ तडि ताडने । २८२ पडि गतौ । २८३ कडि मदे । २८४ खडि मन्थे । २८५ हेड्ट् २८६ होड्ट् अनादरे । २८७ बाट्ट् आप्लाव्ये । २८८ द्राट्ट् २८९ भ्राट्ट् विशरणे । २९० शाट्ट् श्लाघायाम् ॥ अट्टादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ २९१ शोट्ट् गर्वे । २९२ यौट्ट् बन्धे । २९३ म्लेट्ट् २९४ श्रट्ट् उन्मादे । २९५ कटे वर्षावरणयोः । चट्टे इत्येके । २९६ अट २९७ पट गतौ । २९८ रट परिभाषणे । २९९ लट बाल्ये ॥ ३०० शट रुजाविशरण- गत्यवसादनेषु । ३०१ वट वेष्टने । ३०२ किट ३०३ खिट त्रासे । ३०४ शिट ३०५ षिट अनादरे । ३०६ जट ३०७ झट संघाते । ३०८ भट भृतौ । ३०९ तट उच्छ्राये । ३१० खट काङ्क्षायाम् । ३११ णट नृत्तौ । ३१२ पिट शब्दसंघातयोः । ३१३ हट दीप्तौ । ३१४ पट अवयवे । ३१५ लुट विलोडने । डान्तोऽयमित्येके । ३१६ चिट पर- प्रेष्ये । ३१७ विट शब्दे । ३१८ विट आक्रोशे । हिठ इत्येके ॥ ३१९ इट ३२० किट ३२१ कटी गतौ । ३२२ मडि भूषायाम् । ३२३ कुडि वैकल्ये । ३२४ मुट मर्दने । ३२५ चुडि अल्पीभावे । ३२६ मुडि खण्डने ॥ पुडि चेत्येके । ३२७ रुटि ३२८ लुटि स्तेये । रूठि लुठि इत्येके । रूडि लूडि इत्यपरे । ३२९ स्फुटि विशरणे । स्फुटि इत्यपि केचित् । ३३० पठ व्यक्तायां वाचि । ३३१ वठ स्थौल्ये । ३३२ मठ मदनिवासयोः । ३३३ कठ कृच्छ्रजीवने । ३३४ रठ परिभाषणे । रठ इत्येके ॥ ३३५ हठ प्लुतिशठत्वयोः । बलात्कारे इत्यन्ये ॥ ३३६ रुठ ३३७ लुठ ३३८ उठ उपघाते । ऊठ इत्येके । ३३९ पिठ हिंसासं- क्लेशनयोः । ३४० शठ कैतवे च । ३४१ शुठ प्रतिघाते । शुठि इति स्वामी । ३४२ कुठि च । ३४३ लुठि आलस्ये प्रतिघाते च । ३४४ शुठि शोषणे । ३४५ रूटि ३४६ लूटि गतौ । ३४७ चुड्डु भावकरणे । ३४८ अड्डु अभियोगे । ३४९ कड्डु कार्कश्ये । चुड्डा- दयस्त्रयो दोपधाः । ३५० क्रीड्डु विहारे । ३५१ तुड्डु तोडने । तूड्डु इत्येके । ३५२ हुड्डू ३५३ हूड्डु ३५४ होड्डु गतौ । ३५५ रौड्डु अनादरे । ३५६ रोड्डु ३५७ लोड्डु उन्मादे ।

३५८ अड उद्यमे । ३५९ लड विलासे ॥ लल इत्येके । ३६० कड मदे । कडि इत्येके । ३६१ गडि वदनैकदेशे ॥ शौत्रादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ३६२ तिपृ ३६३ तेपृ ३६४ टिपृ ३६५ ढेपृ क्षरणार्थाः । तेपृ कम्पने च । ३६६ ग्लेपृ दैन्ये । ३६७ टुवेपृ कम्पने । ३६८ केपृ ३६९ गेपृ ३७० ग्लेपृ च । ३७१ मेपृ ३७२ रेप़् ३७३ लेपृ गतौ । ३७४ त्रपूष् लज्जायाम् ३७५ कपि चलने । ३७६ रवि ३७७ लवि ३७८ अवि शब्दे ३७९ लवि अवस्रंसने च । ३८० कवृ वर्णे । ३८१ क्लीबृ अधाष्टर्य्ये ३८२ क्षीबृ मदे । ३८३ शीभृ कत्थने । ३८४ चीभृ च । ३८५ रेभृ शब्दे ॥ अभिरमी क्वचित्पठ्येते ॥ ३८६ ष्टभि ३८७ स्कभि प्रतिबन्धे । ३८८ जभि ३८९ जृभि गात्रविनामे । ३९० शल्भ कत्थने । ३९१ वल्भ भोजने । ३९२ गल्भ धाष्टर्य्ये । ३९३ श्रम्भु प्रमादे । दन्त्यादिश्च । ३९४ ष्टुभ् स्तम्भे । तिप्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः । तिपिस्त्व- नुदात्तः । ३९५ गुपू रक्षणे । ३९६ धूप संतापे । ३९७ जप ३९८ जल्प व्यक्तायां वाचि । ३९९ जप मानसे च । ४०० चप सान्त्वने । ४०१ षप समवाये । ४०२ रप ४०३ लप व्यक्तायां वाचि । ४०४ चुप मन्दायां गतौ । ४०५ तुप ४०६ तुम्प ४०७ त्रुप ४०८ त्रुम्प ४०९ तुफ ४१० तुम्फ ४११ त्रुफ ४१२ त्रुम्फ हिंसार्थाः । ४१३ पर्प ४१४ रफ ४१५ रफि ४१६ अर्व ४१७ पर्व ४१८ लर्व ४१९ वर्व ४२० मर्व ४२१ कर्व ४२२ खर्व ४२३ गर्व ४२४ शर्व ४२५ पर्व ४२६ चर्व गतौ । ४२७ कुवि आच्छा- दने । ४२८ छुवि ४२९ तुबि अर्दने । ४३० चुबि वक्त्रसंयोगे । ४३१ पृसु ४३२ पृम्भु हिंसार्थौ ॥ बिभु बिम्भु इत्येके । ४३३ शुभ ४३४ शुम्भ भाषणे ॥ भासने इत्येके । हिंसाया- मित्यन्ये ॥ गुपादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ४३५ घिणि ४३६ घुणि ४३७ घृणि ग्रहणे । ४३८ धुण ४३९ धूर्ण भ्रमणे । ४४० पण व्यवहारे स्तुतौ च ४४१ पन च । ४४२ माम क्रोधे । ४४३ क्षमूष् सहने । ४४४ कमु कान्तौ ॥ घिण्यादय उदात्ता अनु- दात्तेत आत्मनेभाषाः । ४४५ अण ४४६ रण ४४७ वण ४४८ मण ४४९ मग ४५० कण ४५१ क्कण ४५२ व्रण ४५३ अण ४५४ ध्वण शब्दार्थाः ॥ धण इत्यपि केचित् ॥ ४५५ ओणू अपनयने । ४५६ शोणू वर्णगत्योः ४५७ श्रोणू संघाते । ४५८ श्लोणू च । ४५९ पैणू गतिप्रेरणश्लेषणेषु । ४६० भ्रण शब्दे ॥ रण इत्यपि केचित् ४६१॥ कनी दीप्तिकान्तिगतिषु । ४६२ ष्टन ४६३ वन शब्दे ॥ ४६४ वन ४६५ पण संभक्तौ । ४६६ अम गत्यादिषु । ४६७ द्रम ४६८ हम्म ४६९ मीमृ गतौ । ४७० चमु ४७१ छमु ४७२ जमु ४७३ झमु अदने ४७४ क्रमु पादविक्षेपे । अणादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । ४७५ अय ४७६ वय ४७७ पय ४७८ मय ४७९ चय ४८० तय ४८१ णय गतौ । ४८२ दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु । ४८३ रय गतौ । ४८४ ऊयी तन्तुसंताने । ४८५ पूयी विशरणे दुर्गन्धे च । ४८६ क्नूयी शब्दे उन्दे च । ४८७ क्ष्मायी विधूनने । ४८८ स्फायी । ४८९ ओप्यायी वृद्धौ । ४९० तायृ संतानपालनयोः ।

मर्व पूरणे । ५८० चर्व अदने । Line 23: ५८१ भर्व हिंसायाम् । ५८२ कर्व५८३ खर्व५८४ गर्व दर्पे । ५८५ अर्व ५८६ शर्व ५८७ Line 24: षर्व हिंसायाम् । ५८८ इवि व्याप्तौ । ५८९ पिवि ५९० मिवि ५९१ णिवि सेचने ॥ सेवने Line 25: इत्येके ॥ ५९२ हिवि५९३ दिवि५९४ विवि ५९५ जिवि प्रीणनार्थाः । ५९६ रिवि ५९७ Line 26: रवि ५९८ धवि गत्यर्थाः । ५९९ कृवि हिंसाकरणयोश्च । ६०० मव बन्धने । ६०१ अव Line 27: रक्षणगतिकान्तिप्रीतितृप्त्यवगमप्रवेशश्रवणस्वाम्यर्थयाचनक्रियेच्छादीप्त्यवाप्त्यालिङ्गनहिंसादानभा- Line 28: वगृद्धिषु ॥ मव्यादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः। जिस्त्वनुदात्तः॥ ६०२ धावु गति- Line 29: शुद्ध्योः । उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः॥ ६०३ धुक्ष ६०४ धिक्ष संदीपनक्लेशनजीवनेषु। Line 30: ६

भाष व्यक्तायां वाचि । ६१४ वर्ष स्नेहने ६१५ गेष्ट् अन्विच्छायाम् । ग्लेष्ट् इत्येके ॥ ६१६ पेष्ट् प्रयत्ने । ६१७ जेष्ट् ६१८ पेष्ट् ६१९ एष्ट् ६२० प्रेष्ट् गतौ । ६२१ रेष्ट् ६२२ हेष्ट् ६२३ हेष्टृ अव्यक्ते शब्दे । ६२४ कासृ शब्दकुत्सायाम् । ६२५ भासृ दीप्तौ । ६२६ णासृ ६२७ रासृ शब्दे । ६२८ णस कौटिल्ये । ६२९ म्यस भये । ६३० आङः शसि इच्छायाम् । ६३१ ग्रसु ६३२ ग्लसु अदने । ६३३ ईह चेष्टायाम् । ६३४ वहि ६३५ महि वृद्धौ । ६३६ अहि गतौ । ६३७ गर्ह ६३८ गह कुत्सायाम् । ६३९ बर्ह ६४० । बृह प्राधान्ये । ६४१ वर्ह ६४२ वह परिभाषणहिंसाच्छादनेषु । ६४३ प्लिह गतौ । ६४४ वैह ६४५ जेह ६४६ बाह प्रयत्ने ॥ जेह गतावपि ॥ ६४७ दाह निद्राक्षये ॥ निक्षेपे इत्येके ॥ ६४८ काशृ दीप्तौ । ६४९ ऊह वितर्के । ६५० गाहू विलोडने । ६५१ गूङ् गर्हणे । ६५२ ग्लह च । ६५३ घुषि कान्तिकरणे ॥ घष इति केचित् ॥ धुक्षादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ ६५४ ब्रुषिँ अविशन्दने । ६५५ अक्षू व्याप्तौ । ६५६ तक्षू ६५७ त्वक्षू तनूकरणे । ६५८ उक्ष सेचने । ३५९ रक्ष पालने ६६० णिक्ष चुम्बने । ६६१ तृक्ष ६६२ स्तृक्ष ६६३ णक्ष गतौ । ६६४ वक्ष रोषे ॥ संघाते इत्येके ॥ ६६५ मृक्ष संघाते ॥ म्रक्ष इत्येके ॥ ६६६ तक्ष त्वचने । ६६७ सूक्ष आदरे ॥ ६६८ काक्षि ६६९ वाक्षि ६७० माक्षि काङ्क्षायाम् । ६७१ द्राक्षि ६७२ ध्राक्षि ६७३ ध्वाक्षि घोरवासिते च । ६७४ चूष पाने । ६७५ तूष तुष्टौ । ६७६ पूष वृद्धौ । ६७७ मूष स्तेये । ६७८ लूप ६७९ रूप भूषायाम् ६८० ग्रूप प्रसवे । ६८१ यूष हिंसायाम् ६८२ जूष च । ६८३ भूष अलंकारे । ६८४ ऊष रुजायाम् । ६८५ ईष उञ्छे । ६८६ कष ६८७ खष ६८८ शिष ६८९ जष ६९० झष ६९१ शष ६९२ वष ६९३ मष ६९४ रुष ६९५ रिष हिंसार्थाः ६९६ भष भर्त्सने । ६९७ उष दाहे । ६९८ जिषु ६९९ विषु ७०० मिषु सेचने । ७०१ पुष पुष्टौ । ७०२ श्रिषु ७०३ श्लिषु ७०४ प्रुषु ७०५ प्लुषु दाहे । ७०६ पृषु ७०७ वृषु ७०८ मृषु सेचने ॥ मृषु सहने च । इतरौ हिंसासंक्लेशनयोश्च ॥ ७०९ घृषु संघर्षे । ७१० हृषु अलीके । ७११ तुस ७१२ हस ७१३ हुस ७१४ रस शब्दे ७१५ लस श्लेषणक्रीडनयोः । ७१६ घस्लृ अदने । ७१७ जर्ज ७१८ चर्च ७१९ झर्झ परिभाष- णहिंसातर्जनेषु । ७२० पिस्तृ ७२१ पेस्तृ गतौ । ७२२ हसे हसने । ७२३ णिश समाधौ । ७२४ मिश ७२५ मश शब्दे रोषकृते च । ७२६ शव गतौ ७२७ । शश प्लुतगतौ । ७२८ शसु हिंसायाम् । ७२९ शंसु स्तुतौ ॥ दुर्गतावित्येके ॥ ७३० चह परिकल्पने ७३१ मह पूजायाम् । ७३२ रह त्यागे । ७३३ रहि गतौ । ७३४ दह ७३५ दृहि ७३६ बृह ७३७ बृहि वृद्धौ ॥ बृहि शब्दे च बृहिर् चेत्येके ७३८ तुहिर् ७३९ दुहिर् ७४० उहिर् अर्दने । ७४१ अर्ह पूजायाम् ॥ घुषिरादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मै- भाषाः ॥ घसिस्त्वनुदात्तः ॥ ७४२ द्युत दीप्तौ । ७४३ श्चिता वर्णे । ७४४ ञिमिदा स्नेहने ७४५ ञिष्विदा स्नेहनमोचनयोः ॥ मोहनयोरित्येके । ञिश्विदा चेत्येके । ७४६ ॥

: "८४७ राजू दीप्तौ" or "राजृ"? In Dhatupatha, the root is "राजृँ दीप्तौ"! Look at the image in Line 27: "८४७ राजृ दीप्तौ" - wait, look at the bottom of ज: it has a loop of 'ृ'! Yes! It is 'राजृ' (रा + ज + ृ)! Wait, look at line 27: "८४७ राजृ दीप्तौ" - yes, it's ज with ृ (राजृ)!

Wait, let's check Line 28: "उदात्तः स्वरितेदुभयतोभाषः । ८४८ टुभ्राजू ८४९ टुभ्राशू ८५० टुम्लाशु दीप्तौ ॥" Wait, are they "टुभ्राजू" or "टुभ्राजृ"? Look at ८४८: "टुभ्राजू" - it has an u-matra (ू) or ृ? In Dhatupatha, the roots are: "टुभ्राजृँ दीप्तौ", "टुभ्राशॄँ दीप्तौ", "टुम्लाशॄँ दीप्तौ"! Let's look closely at line 28: ८४८: टुभ्राजू or टुभ्राजृ? Look at the mark under ज: it curves down and to the right, with a loop

धान्यावरोधने च । ८६६ पुल महत्त्वे । ८६७ कुल संस्त्याने बन्धुषु च । ८६८ शल ८६९ हुल ८७० पल्ल गतौ । ८७१ कथे निष्पाके । ८७२ पथे गतौ । ८७३ मथे विलोडने । ८७४ टुवम उद्गिरणे । ८७५ असु चलने । ८७६ क्षर संचलने ॥ स्यमादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः॥ ८७७ षह मर्षणे॥ उदात्तोऽनुदात्तेदात्मनेभाषः॥८७८॥ रमु क्रीडायाम् ॥ अनुदात्त उदात्तेदात्मनेभाषः ॥ ८७९ षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु । ८८० शद्लृ शातने । ८८१ कृश आह्वाने रोदने च ॥ षदादयस्त्रयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८८२ कुच संपर्शनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलिखनेषु । ८८३ बुध अवगमने । ८८४ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । ८८५-कस गतौ ॥ वृत् । कुचादय उदात्ता उदात्तेतः परंस्मैभाषाः ॥ रुहिस्त्वनुदात्तः ॥ ८८६ हिक अव्यक्ते शब्दे । ८८७ अञ्चु गतौ याचने च ॥ अचु इत्येके । अचि इत्यपरे ॥ ८८८ टुयाचृ याच्ञायाम् । ८८९ रेटृ परिभाषणे । ८९० चते ८९१ चदे याचने । ८९२ प्रोथ पर्याप्तौ । ८९३ मिट्ट मेट्ट ८९४ मेधाहिंसनयोः ॥ थान्ताविमाविति स्वामी । धान्ताविति न्यासः ॥ ८९५ मेथृ संगमे च । ८९६ णिह्ट ८९७ णेह्ट कुत्सासन्निकर्षयोः ८९८ शृधु ८९९ मृधु उन्दे । ९०० बुधिर् बोधने । ९०१ उबुन्दिर् निशामने । ९०२ वेतृ गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु ॥ नान्तोऽप्ययम् ॥ ९०३ खटन् अवदारणे । ९०४ चीवृ आदानसंवरणयोः । ९०५ चायृ पूजानिशामनयोः । ९०६ व्ययी गतौ । ९०७ दाशृ दाने । ९०८ भेषृ मये ॥ गतावित्येके ॥ ९०९ श्रेषु ९१० म्लेषु गतौ ९११ अस गतिदीप्त्यादानेषु ॥ अप इत्येके । ९१२ स्पश बाधनस्पर्शनयोः । ९१३ दीक्षिक्शान्तौ । ९१४ चष भक्षणे । ९१५ झष आदानसं- वरणयोः । ९१६ छप हिंसायाम् । ९१७ अक्ष ९१८ भक्ष अदने । ९१९ दासू दाने । ९२० माहृ माने । ९२१ गुँहू संवरणे ॥ हिक्कादय उदात्ताः स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ९२२ श्लिष् सेवायाम् ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ९२३ भृञ् भरणे । ९२४ हृञ् हरणे । ९२५ धृञ् धारणे । ९२६ णीञ् प्रापणे ॥ भृञादयश्चत्वारोऽनुदात्ता उभयतो- भाषाः ॥ ९२७ धेट् पाने । ९२८ ग्लै ९२९ म्लै हर्षक्षये । ९३० वै व्यकरणे । ९३१ त्रै स्वप्ने । ९३२ द्यै तृप्तौ । ९३३ ध्यै चिन्तायाम् । ९३४ रै शब्दे । ९३५ स्त्यै ९३६ ष्ट्यै शब्दसंघातयोः ९३७ खै खदने । ९३८ क्षै ९३९ जै ९४० पै क्षये । ९४१ कै ९४२ गै शब्दे । ९४३ शै ९४४ श्रै पाके । ९४५ पै ९४६ ओवै शोषणे । ९४७ ट्यै ९४८ ष्णै वेष्टने ॥ शोभायां चेत्येके । ९४९ दैप् शोधने । ९५० पा पाने । ९५१ घ्रा गन्धोपादाने । ९५२ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । ९५३ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । ९५४ । म्ना अभ्यासे । ९५५ दाण् दाने । ९५६ दृ कौटिल्ये । ९५७ सृ शब्दोपतापयोः ९५८ स्मृ चिन्तायाम् । ९५९ हृ संवरणे । ९६० सृ गतौ । ९६१ ऋ गतिप्रापणयोः । ९६२ गृ ९६३ घृ सेचने । ९६४ ध्वृ हूर्च्छने । ९६५ स्रु गतौ । ९६६ षु प्रसवैश्वर्ययोः । ९६७ श्रु श्रवणे । ९६८ ध्रु स्थैर्ये । ९६९ दु ९७० द्रु गतौ । ९७१ जि ९७२ जि अभिभवे ॥ ध्यत्यादयोऽनुदात्ताः पर-

भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष Wait: "१ अद भक्षणे । २ हन हिंसागत्योः । अनुदात्तावुदात्तेतौ परस्मैपदिनौ ॥ ३ द्विष" Wait, root 1 is "अद भक्षणे ।"

अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वाद्यने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः Wait, 4 has dandas on both sides? "अप्रीतौ । ४ । दुह प्रपूरणे । ५ दिह उपचये । ६ लिह आस्वादने ॥ द्विषादयोऽनुदात्ताः" Wait, "आस्वादने" or "आस्वाद्यने"? It says "आस्वादने".

स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा- Wait, "स्वरितेत उभयतोभाषाः ॥ ७ चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि । दर्शनेपि ॥ अनुदात्तोऽनुदात्तेदा-" Wait, "स्वरितेत" or "स्वरितेत उभयतोभाषाः"? Yes, "स्वरितेत उभयतोभाषाः".

त्मनेपदी ॥ ८

/tu-kṣu). It is indeed टुक्षु!

Let's check line 6: ऊर्णुञ् आच्छादने ॥ उदात्त उभयतोभाषः ॥ ३० द्यु अभिगमने । ३१ षु प्रसवैश्वर्ययोः । Wait, "३० द्यु अभिगमने": Let's check Dhatupatha: root 30 of Adadi is "द्यु अभिगमने" (or "यु अभिगमने" already occurred at 23). Yes, 23 is यु मिश्रणेऽमिश्रणे च, and 30 is द्यु अभिगमने. Line 7 says "द्युप्रभृतयोऽनुदात्ताः". So it is definitely "द्यु"!

Let's check line 15: उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ५८ ञिष्वप् शये ॥ उदात्तः परस्मैभाषः॥ ५९ श्वस Wait, look at "५८ ञिष्वप्": Wait, is it ञिष्वप् or जिष्वप्? Look at the character: it really is shaped like 'जि' or 'ञि'? Wait, look at 'जि' in line 1: पिजि. Look at 'जि' in line 2: पृजि, वृजि. Look at 'जि' in line 15: "५८ जिष्वप्" - wait, in line

उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥२४ गा स्तुतौ ॥ अनुदात्तः परस्मैभाषः । घृप्रभृतय एकादश- च्छन्दसि । इयर्तिर्भाषायामपि ॥ इति श्लुविकरणा जुहोत्यादयः ॥ १ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । २ षिवु तन्तुसंताने । ३ ष्विवु गतिशोषगयोः । ४ ष्ठिवु निरसने । ५ ष्णुसु अदने ॥ अदाने इत्येके । अदर्शने इत्यपरे ॥ ६ ॥ ष्णसु निरसने । ७ क्नसु हरणदीप्त्योः । ८ व्युष दाहे । ९ प्लुष च । १० नृती गात्रविक्षेपे । ११ त्रसी उद्वेगे । १२ कुथ पूतीभावे । १३ पुथ हिंसायाम् । १४ गुथ परिवेष्टने । १५ क्षिप प्रेरणे । १६ पुष्प विकसने । १७ तिम १८ स्तिम १९ ष्टीम आर्द्रीभावे । २० व्रीड चोदने लज्जायां च । २१ इष गतौ । २२ षह २३ षुह चक्यर्थे । २४ जॄष् २५ झॄष् वयोहानौ ॥ दिवादय उदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः । क्षिपिस्त्व- नुदात्तः ॥ २६ षूङ् प्राणिप्रसवे । २७ डूङ् परितापे ॥ उदात्तावात्मनेभाषौ ॥ २८ दीङ् क्षये । २९ डीङ् विहायसा गतौ । ३० धीङ् आधारे । ३१ मीङ् हिंसायाम् । ३२ रीङ् श्रवणे । ३३ लीङ् श्लेषणे । ३४ व्रीङ् वृणोत्यर्थे ॥ वृत्त् । स्वादद्य ओदितः ॥३५ पीङ् पाने । ३६ माङ् माने । ३७ ईङ् गतौ । ३८ प्रीङ् प्रीतौ ॥ डीङादय आत्मनेपदिनोऽनुदात्ताः डीङ् तूदात्तः ॥ ३९ शो तनूकरणे । ४० छो छेदने । ४१ षो अन्तकर्मणि । ४२ दो अवखण्डने ॥ श्यतिप्रभृतयोऽनुदात्ताः परस्मैभाषाः ॥ ४३ जनी प्रादुर्भावे । ४४ दीपी दीप्तौ ॥ ४५ पूरी आप्यायने । ४६ तूरी गतित्वरणहिंसनयोः । ४७ धूरी ४८ गूरी हिंसा- गत्योः । ४९ घूरी ५० जूरी हिंसावयोहान्योः । ५१ शूरी हिंसास्तम्भनयोः । ५२ चूरी दाहे । ५३ तप ऐश्वर्ये वा । ५४ वृतु वरणे । ५५ क्लिश उपतापे । ५६ काशृ दीप्तौ । ५७ वाशृ शब्दे ॥ जन्यादय उदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः । तपिस्त्वनुदात्तः ॥ ५८ तृप तितिक्षायाम् । ५९ शुचि पूतीभावे । उदात्तौ स्वरितेतावुभयतोभाषौ ॥ ६० णह बन्धने । ६१ रञ्ज रागे । ६२शप आक्रोशे ॥ णहादयस्त्रयोऽनुदात्ताः स्वरितेत उभय- तोभाषाः ॥ ६३ पद गतौ । ६४ खिद दैन्ये । ६५ विद सत्तायाम् । ६६ बुध अवग- मने । ६७ युध संप्रहारे । ६८ अनो रुध कामे । ६९ अण प्रागने ॥ अन इत्येके ॥ ७० मन ज्ञाने । ७१ युज समाधौ । ७२ सृज विसर्गे । ७३ लिश अल्पीभावे । पदादयोऽनुदात्ता अनुदात्तेत आत्मनेभाषाः ॥ ७४ राधोऽकर्मकाद्वृद्धावेव । ७५ व्यध ताडने । ७६ पुष पुष्टौ । ७७ शुष शोषणे । ७८ तुप प्रीतौ । ७९ दुष वैकृत्ये । ८० श्लिष आलिङ्गने । ८१ शक विभाषितो मर्षेणे । ८२ ष्विदा गात्रप्रक्षरणे । ८३ क्रुध क्रोधे । ८४ क्षुध बुभुक्षायाम् । ८५ शुध शौचे । ८६ षिधु संराद्धौ । राधादयोऽनुदात्ता उदात्तेतः परस्मैभाषाः ॥ ८७ रध हिंसासंराध्योः । ८८ णश अदर्शने । ८९ तृप प्रीणने । ९० दृप हर्षमोहनयोः । ९१ द्रुह जिघांसायाम् । ९२ मुह वैचित्त्ये । ९३ष्णुह उद्गिरणे ९४ष्णिह प्रीतौ ॥ वृत्त । रधादय