वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

( ९४ ) धातुपाठे- १ डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । २ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । ३ श्रीञ् पाके । ४ मीञ् हिंसायाम्। ५ षिञ् बन्धने । ६ स्कुञ् आप्रवणे । ७ युञ् बन्धने ॥ क्यादयोऽनुदात्ता उभयतोभाषाः॥ ८ क्नूञ् शब्दे । ९ द्रूञ् हिंसायाम् । १० पूञ् पवने । ११ लूञ् छेदने । १२ स्तॄञ् आच्छा- दने । १३ कृञ् हिंसायाम् । १४ वृञ् वरणे । १५ धूञ् कम्पने ॥ क्नूप्रभृतय उदात्ता उभ- यतोभाषाः ॥ १६ शॄ हिंसायाम् । १७ पॄ पालनपूरणयोः । १८ वॄ वरणे । भरणे इत्येके ॥ १९ मॄ भर्त्सने । २० मॄ हिंसायाम् । २१ दॄ विदारणे । २२ जॄ वयोहानौ ॥ झॄ इत्येके ॥ वॄ इत्यन्ये ॥ २३ नॄ नये । २४ कॄ हिंसायाम् । २५ ऋ गतौ ।

चुरादिगणः । (९५)

४२ पथि गतौ । ४३ पिच्छ कुट्टने । ४४ छिदि संवरणे । ४५ श्रण दाने । ४६ तड आघाते । ४७ खड ४८ खडि ४९ कडि भेदने । ५० कुडि रक्षणे । ५१ गुडि वेष्टने ॥ रक्षणे इत्येके । कुठि इत्यन्ये । गुठि इत्यपरे ॥ ५२ खुडि खण्डने । ५३ वटि विभाजने ॥ वडि इति केचित् ॥ ५४ मडि भूषायां हर्षे च । ५५ भडि कल्याणे । ५६ छर्द वमने । ५७ पुस्त ५८ बुल्ल आदरानादरयोः । ५९ चुद संचोदने । ६० नक्क ६१ धक्क नाशने । ६२ चक्क ६३ चुक्क व्यथने । ६४ क्षल शौचकर्मणि । ६५ तल प्रतिष्ठायाम् । ६६ तुल उन्माने । ६७ दुल उत्क्षेपे । ६८ पुल महत्त्वे । ६९ चुल समुच्छ्राये । ७० मूल रोहणे । ७१ कल ७२ बिल क्षेपे । ७३ बिल भेदने । ७४ तिल स्नेहने । ७५ चल मृतौ ॥ ७६ पाल रक्षणे । ७७ लूप हिंसायाम् । ७८ शुल्ब माने । ७९ शूर्प च । ८० चुट छेदने । ८१ मुठ संचूर्णने । ८२ पडि ८३ पसि नाशने । ८४ व्रज मार्गसंस्कारगत्योः । ८५ शुल्क अतिस्पर्शने । ८६ चपि गत्याम् । ८७ क्षपि क्षान्त्याम् । ८८ छजि कृच्छ्रजीवने । ८९ श्वर्त गत्याम् । ९० श्वभ्र च । ९१ ज्ञप ज्ञानज्ञापनमारणतोषणनिशाननिशामनेषु ॥ मिचेत्येके ॥ ९२ यम च परिवे- षणे । ९३ चह परिकल्पने ॥ चप इत्येके ॥ ९४ रह त्यागे च । ९५ बल प्राणने । ९६ चित् चयने ॥ नान्ये मितोऽहेतौ । ९७ वट्ट चलने । ९८ सुस्त संघाते । ९९ खट्ट संवरणे । १०० पट्ट १०१ स्फिड् १०२ चुबि हिंसायाम् । १०३ पूल संघाते ॥ पूर्ण इत्येके । पूण इत्यन्ये ॥ १०४ पुंस अभिवर्धने । १०५ टकि बन्धने । १०६ दूस कान्तिकरणे । मूर्धन्यान्त इत्येके । तालव्यान्त इत्यन्ये ॥ १०७ कीट वर्णे । १०८ चूर्ण संकोचने । १०९ पूज पूजा- याम् । ११० अर्क स्तवने ॥ तपने इत्येके ॥ १११ शुठ आलस्ये । ११२ शुटि शोषणे । ११३ जुड प्रेरणे । ११४ गज ११५ मार्ज शब्दार्थौ । ११६ मर्च च । ११७ वृ प्रस्रवणे ॥ स्रावणे इत्येके । ११८ पत्रि विस्तारवचने । ११९ तिज निशाने । १२० कृत संशब्द- ने । १२१ वर्ष छेदनपूरणयोः । १२२ कुवि आच्छादने । कुभि इत्येके ॥ १२३ लुवि १२४ तुवि अदर्शने ॥ अर्दने इत्येके १२५ रूप व्यक्तायां वाचि ॥ क्लृप इत्येके ॥ १२६ चुटि छेदने १२७ इल प्रेरणे । १२८ म्रक्ष म्लेच्छने । १२९ म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि । १३० ब्रूस १३१ बर्ह हिंसायाम् ॥ केचिदिह गर्ज गर्द शब्दे । गर्ध अभिकाङ्क्षायाम् इति पठन्ति ॥ १३२ गुर्द पूर्वनिकेतने ॥ १३३ जसि रक्षणे ॥ मोक्षणे इति केचित् ॥ १३४ ईड स्तुतौ । १३५ जसु हिंसायाम् । १३६ पिडि संघाते । १३७ रुष रोषे । रुट् इत्येके ॥ १३८ डिप क्षेपे । १३९ टुप समुच्छ्रये ॥ आकुस्मादात्मनेपदिनः ॥ १४० चित संचेतने । १४१ दशि दर्शने । १४२ दसि दर्शनदंशनयोः ॥ दस इत्यन्येके ॥ १४३ डपु १४४ डिपि संघाते । १४५ तत्रि कुटुम्बधारणे । १४६ मत्रि गुप्तपरिभाषणे । १४७ स्पश ग्रहणसंश्लेषणयोः । १४८ तर्ज १४९ भर्त्स तर्जने । १५० वस्त १५१ गन्ध अर्दने । १५२ विष्क हिंसा- याम् ॥ हिष्क इत्येके । १५३ निष्क परिमाणे । १५४ लल ईप्सायाम् । १५५ कण संकोचे १५६ तून पूरणे । १५७ भ्रूण आशाविशङ्कयोः । १५८ शट श्लाघायाम् । १५९ यक्ष

पूजायाम् । १६० स्यम वितर्के । १६१ गूर उद्यमने । १६२ शम १६३ लक्ष आलोचने । १६४ कुत्स अवक्षेपणे । १६५ त्रुट छेदने ॥ कुट इत्येके ॥ १६६ गल स्रवणे । १६७ मल आमण्डने । १६८ कूट आप्रदाने ॥ अवसादने इत्येके ॥ १६९ कुट्ट प्रतापने । १७० वञ्चु प्रलम्भने । १७१ वृष शक्तिबन्धने । १७२ मद तृप्तियोगे । १७३ दिवु परिकूजने । १७४ गृ विज्ञाने । १७५ विद चेतनाख्याननिवासेषु । १७६ मान स्तम्भे । १७७ यु जुगुप्सायाम् । १७८ कुस्म नास्रो वा कुत्सितस्मयने । इत्याकुस्मीयाः ॥ १७९ चर्च अध्ययने । १८० बुक भषणे । १८१ शब्द उपसर्गादाविष्कारे च । १८२ कण निमीलने । १८३ जभि नाशने । १८४ षूद क्षरणे । १८५ जसु ताडने । १८६ पश बन्धने । १८७ अम रोगे १८८ चट १८९ स्फुट भेदने । १९० घट संघाते हन्त्यर्थाश्च । १९१ दिवु मर्दने । १९२ अर्ज प्रतियत्ने । १९३ घुषिर् विशब्दने । १९४ आडः क्रन्द सातत्ये । १९५ लस शिल्प- योगे १९६ तसि १९७ भूष अलंकारणे । १९८ अर्ह पूजायाम् । १९९ ज्ञा नियोगे । २०० भज विश्राणने । २०१ शृधु प्रसहने । २०२ यत निकारोपस्कारयोः । २०३ रक २०४ लग आस्वादने ॥ रघ इत्येके । रग इत्यन्ये ॥ २०५ अञ्चु विशेषणे । २०६ लिगि चित्रीकरणे । २०७ मुद संसर्गे । २०८ त्रस धारणे ॥ ग्रहणे इत्येके । वारणे इत्यन्ये ॥ २०९ उम्रस उञ्छे ॥ उकारो धात्ववयव इत्येके । न इत्यन्ये ॥ २१० मुच प्रमोचने मोदने च २११ वस स्नेहच्छेदापहरणेपु । २१२ चर संशये । २१३ च्यु सहने॥ हसने चेत्येके । च्युस् इत्येके । २१४ भुगोऽवकल्कने । २१५ कृपेेश्च ॥ आ स्वदः सकर्मकात् ॥ २१६ ग्रस ग्रहणे । २१७ पुष धारणे । २१८ दल विदारणे। २१९ पट २२० पुट २२१ लुट २२२ तुजि २२३ मिजि २२४ पिजि लिजि २२५ लुजि २२६ मजि २२७ लघि २२८ त्रसि २२९ पिसि २३० कुसि २३१ दशि २३२ कुशि २३३ घट २३४ घटि २३५ बृहि २३६ वर्ह २३७ बर्ह २३८ ग्रुप २३९ धूप २४० विच्छ २४१ चीत्र २४२ पुथ २४३ लोक २४४ लोचृ २४५ णद २४६ कुप २४७ तर्क २४८ वृतु २४९ वृधु भाषार्थाः । २५० रुट २५१ लजि २५२ अजि २५३ दसि २५४ मृशि २५५ रुशि २५६ शीक २५७ रुसि २५८ नट २५९ पुटि २६० जि २६१ चि २६२ रवि २६३ लघि २६४ अहि २६५ रहि २६६ महि च । २६७ लडि २६८ तड २६९ नल च । २७० पूरी आप्यायने । २७१ रुज हिंसायाम् २७२ षद आस्वादने ॥ स्वाद इत्येके ॥ आ धृषाद्वा ॥ २७३ युज २७४ वृच संयमने । २७५ अर्च पूजायाम् । २७६ पह मर्षणे । २७७ ईर क्षेपे । २७८ ली द्रवीकरणे । २७९ वृजी वर्जने । २८० वृञ् आवरणे । २८१ जॄ वयोहानौ २८२ ञि च । २८३ रिंच वियोजन- संपर्चनयोः । २८४ शिष असर्वोपयोगे । २८५ तप दाहे । २८६ तृप तृप्तौ ॥ संदीपने इत्येके ॥ २८७ छृदी संदीपने ॥ तृप छृप दृप संदीपने इत्येके ॥ २८८ दृभी भये । २८९ दृभ संदर्भे । २९० श्रथ मोक्षणे ॥ हिंसायाम् इत्यन्ये ॥ २९१ मी गतौ । २९२ ग्रन्थ बन्धने । २९३ शीक आमर्शणे । २९४ चीक च । २९५ अर्द हिंसायाम् ॥ स्वरितेत् ॥

चुरादिगणः । (९७) २९६ हिसि हिंसायाम् । २९७ अर्ह पूजायाम् । २९८ आडः षद् पद्यर्थे । २९९ शुन्ध शौचकर्मणि । ३०० छद अपवारणे ॥ स्वरितेत् ॥ ३०१ जुष परितर्कणे । परितर्पणे इत्यन्ये ॥ ३०२ धूज कम्पने । ३०३ प्रीञ् तर्पणे । ३०४ श्रन्थ ३०५ ग्रन्थ संदर्भे । ३०६ आप्लृ लम्भने ॥ स्वरितेद्वयमित्येके ॥ ३०७ तनु श्रद्धोपकरणयोः ॥ उपसर्गाच्च दैर्घ्ये ॥ चन श्रद्धोपहननयोः इत्येके ॥ ३०८ वद संदेशवचने । स्वरितेत् अनुदात्ते- दित्येके ॥ ३०९ वच परिभाषणे । ३१० मान पूजायाम् । ४११ भू प्राप्तावात्मने- पदी ॥ ४१२ गर्ह विनिन्दने । ३१३ मार्ग अन्वेषणे । ३१४ कठि शोके । ३१५ मृजू शौचालंकारयोः । ३४६ मृष तितिक्षायाम् ॥ स्वरितेत् ॥ ३१७ धृष प्रहसने ॥ इत्याधृषीयाः ॥ अथादन्ताः ॥ ३१८ कथ वाक्यप्रबन्धे । ३१९ वर ईप्सायाम् । ३२० गण संख्याने । ३२१ शठ ३२२ श्लठ सम्यगवभाषणे । ३२३ पट ३२४ वट ग्र- न्थे । ३२५ रह त्यागे । ३२६ स्तन ३२७ गदी देवशब्दे । ३२८ पत गतौ वा ॥ वा अदन्त इत्येके ॥ ३२९ पष अनुपसर्गात् । ३३० स्वर आक्षेपे । ३३१ रच प्रति- यत्ने । ३३२ कल गतौ संख्याने च । ३३३ चह परिकल्पने । ३३४ मह पूजायाम् । ३३५ सार ३३६ कृप ३३७ श्लथ दौर्बल्ये । ३३८ स्पृह ईप्सायाम् । ३९३ भाम क्रोधे । ३४० सूच पैशुन्ये । ३४१ खेट भक्षणे ॥ तृतीयान्त इत्येके । खोट इत्यन्ये ॥ ३४२ छोट क्षेपे । ३४३ गोम उपलेपने । ३४४ कुमार क्रीडायाम् । ३४५ शील उप- धारणे । ३४६ साम सान्त्वप्रयोगे । ३४७ वेल कालोपदेशे ॥ काल इति पृथग्धातुरि- त्येके ॥ ३४८ पल्पूल लवनपवनयोः । ३४९ वात सुखसेवनयोः ॥ गतिसुखसेवनयो- रित्येके ॥ ३५० गवेष मार्गणे । ३५१ वास उपसेवायाम् । ३५२ निवास आच्छादने । ३५३ भाज पृथक्कर्मणि । ३५४ समाज प्रीतिदर्शनयोः ॥ प्रीतिसेवनयोरित्येके ॥ ३५५ ऊन परिहाणे । ३५६ ध्वन शब्दे । ३५७ कूट परितापे ॥ परिदाहे इत्यन्ये ॥ ३५८ सङ्केत ३५९ ग्राम ३६० कण ३६१ गुण चामन्त्रणे । ३६२ केत श्रावणे निमन्त्रणे च । ३६३ कुण संकोचनेऽपि । ३६४ स्तेन चौर्ये ॥ आगर्वादात्मनेपदिनः ॥ ३६५ पद गतौ । ३६६ गृह ग्रहणे । ३६७ मृग अन्वेषणे । ३६८ कुह विस्मापने । ३६९ शूर ३७० वीर विक्रान्तौ । ३७१ स्थूल परिवृंहणे । ३७२ अर्थ उपयाच्ञायाम् । ३७३ सत्र संतान- क्रियायाम् । ३७४ गर्व माने ॥ इत्यागर्वीयाः ॥ ३७५ सूत्र वेष्टने । ३७६ मूत्र प्रस्र- वणे । ३७७ रूक्ष पारुष्ये । ३७८ पार ३७९ तीर कर्मसमाप्तौ । ३८० पुट संसर्गे ३८१ धेक दर्शने इत्येके । ३८२ क्लेत्र शैथिल्ये ॥ क्लर्त इत्यप्येके ॥ प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च । तत्करोति तदाचष्टे । तेनातिक्रामति । धातुरूपं च । आख्यानात्कृतस्त- दाचष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् । कर्तृकरणाद्धात्वर्थे । ३८३ वल्क दर्शने । ३८४ चित्र चित्रीकरणे ॥ कदाचिद्दर्शने ॥ ३८५ अंस समाघाते । ३८६ वट विभाजने । ३८७ लज प्रकाशने ॥ वटि लजि इत्येके ॥ ३८८ मिश्र संपर्के । ३८९ सङ्ग्राम युद्धे ॥ ७

(९८) धातुपाठे चुरादिगणः । अनुदात्तेत् ॥ ३९० स्तोम श्लाघायाम् । ३९१ छिद्र कर्णभेदने । करणभेदने इत्येके । कर्ण इति धात्वन्तरमित्यपरे ॥ ३९२ अन्ध दृष्ट्युपघाते ॥ उपसंहारे इत्यन्ये ॥ ३९३ दण्ड दण्डनिपातने । ३९४ अङ्क पदे लक्षणे च । ३९५ अङ्ग च । ३९६ सुख ३९७ दुःख तत्क्रियायाम् । ३९८ रस आस्वादनस्नेहनयोः । ३९९ व्यय वित्तसमुत्सर्गे । ४०० रूप रूपक्रियायाम् । ४०१ छेद द्वैधीकरणे । ४०२ छद अपवारणे । ४०३ लाम प्रेरणे । ४०४ व्रण गात्रविचूर्णने । ४०५ वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु ॥ बहुलमेतन्निदर्शनम् ॥ ४०६ पर्ण हरितभावे । ४०७ विष्क दर्शने । ४०८ क्षप प्रेरणे । ४०९ वस निवासे । ४१० तुत्थ आवरणे ॥ णिङङ्गान्निरसने । श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताहरकाणामश्वतरेतकलोपश्च । पुच्छादिषु प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ इति स्वार्थणिजन्ताश्चुरादयः ॥ १० ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो धातुपाठः समाप्तः ॥

लिङ्गानुशासनम् । १ लिङ्गम् । २ स्त्री । ३ ऋकारान्ता मातृदुहितृस्वसृपोतृननान्दरः । ४ अन्यूत्प्रत्ययान्तो धातुः । ५ अशनिमरण्यरणयः पुंसि च । ६ मिन्यन्तः । ७ वह्निविष्ण्वमयः पुंसि । ८ श्रोणियोन्यूर्मयः पुंसि च । ९ क्तिन्नन्तः । १० इकारान्तश्च । ११ ङड्याबन्तश्च । १२ व्यन्तमेकाक्षरम् । १३ विंशत्यादिरा नवतेः । १४ दुन्दुभिरक्षेषु । १५ नाभिरक्षत्रिये । १६ उभावन्यत्र पुंसि । १७ तलन्तः । १८ भूमिविद्युत्सरिल्लतावनिताभिधानानि । १९ यादो नपुंसकम् । २०- भास्स्त्रक्स्रग्दिग्वृगुष्णिगुपानहः । २१ स्थूणोर्णे नपुंसके च । २२ गृहश- श्शाम्यां क्लीबे । २३ प्रावृट्द्विप्रुड्ऋत्विष्ट्रिट्त्विषः । २४ दर्विविदिवेदिखनिशाण्यभ्रिविशिकृष्योष- धिकटद्यंगुलयः । २५ तिथिनाडिरुचिवीचिनालिवूलिकिकिकेकिलेच्छविराश्यादयः । २६ शष्कु- लिराजिकुञ्चनवनिर्वृत्तिक्षुकुटित्रुटिवलिंपंक्तयः । २७ प्रतिपदाद्विपत्संपच्छरत्संसत्परिषद्वुषःसंवि- त्क्षुद्युन्मुत्समिधः । २८ आशीर्भूधूर्द्वारः । २९ अप्सुमनस्समासिकतावर्षीणां बहुत्वं च । ३० स्रक्त्वग्जोग्माग्यवानुंगौस्फिचः । ३१ तटिसीमासंबध्याः । ३२ चूलिह्वेणिखार्यश्च । ३३ ताराधारांज्योत्स्नादयश्च । ३४ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ १ पुमान् । २ घञबन्तः । ३ घाजन्तश्च । ४ भयलिङ्गभगपदानि नपुंसके । ५ नडन्तः । ६ याच्ञा स्त्रियाम् । ७ क्यन्तो घुः । ८ इषुधिः स्त्री च । ९ देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्र- नखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठखड्गशरपङ्काभिधानानि । १० त्रिविष्टपत्रिभुवने नपुंसके । ११ द्यौः स्त्रियाम् । १२ इषुबाहू स्त्रियां च । १३ बाणकाण्डौ नपुंसके च । १४ नन्तः । १५ ऋतुपुरुषकपोलगुल्फमेषाभिधानानि । १६ अभ्रं नपुंसकम् । १७ उकारान्तः । १८ धेनुर- ज्जुकुहुसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् । १९ समासे रज्जुः पुंसि च । २० श्मश्रुजानुस्वादुश्व- जतुत्रपुताल्व॑ नपुंसके । २१ वसु चार्थवाचि । २२ मद्गुमधुशीधुसानुकमण्डल्विन नपुंसके च । २३ रुत्वन्तः । २४ दारुकेसेरुजत्रुवस्तुमस्तूनि नपुंसके । २५ सक्तुर्नपुंसके च । २६ प्राग्रश्मेरका- रान्तः । २७ कोपधः । २८ चिबुकशाल्लकप्रतिपदिकाङ्गुकोल्मुकानि नपुंसके । २९ कण्टकानी- कसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनिष्कशुष्कवर्चस्कपिनाकभाण्डककटकदण्डकपिटकताळका- फलककल्कपुलाकानि नपुंसके च । ३० टोपधः । ३१ किरीटमुकुटललाटवटवीटश्रृङ्गाटककरट- लोष्टानि नपुंसके । ३२ कुटकूटकपटकापटकर्कटनटनिकटकीटकटानि नपुंसके च । ३३ णोपधः । ३४ ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके । ३५ कार्षापणस्वर्णसुवर्णव्रणचरणवृणविषाणचूर्ण- तृणानि नपुंसके च । ३६ थोपधः । ३७ काष्ठपृष्ठरिक्थोक्थानि नपुंसके । ३८ काष्ठा दिगर्थाः स्त्रियाम् । ३९ तीर्थप्रोथयूथगाथानि नपुंसके च । ४० नोपधः । ४१ जघनाजिनतुहिनकान- नवनवृजिनविपिनवेतनशासनसोपानमिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिह्नानि नपुंसके । ४२ मानयानाभि- धाननलिनपुलिनोधनशयन(सनस्थानचन्दनाल(नसमानभवनवसनविभावनविमानानि नपुंसके च ।

४३ पोपधः । ४४ पापरूपोडुपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुंसके । ४५ शूर्पकु- तपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च । ४६ भोपधः । ४७ तलभं नपुंसकम् । ४८ जृम्भं नपुंसके च । ४९ मोपधः । ५० रुक्मसिध्मयुग्मेध्मगुल्माध्यात्मकुङ्कुमानि नपुंसके । ५१ संग्रामदा- डिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षौमहोमोद्दामानि नपुंसके च । ५२ योपधः । ५३ किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरी- याणि नपुंसके । ५४ गोमयकषायमल्यान्वयाव्ययानि नपुंसके च । ५५ रोपधः । ५६ द्वा- राग्रस्फारतक्रवक्रप्रक्षिप्तक्षुद्रछिद्रनीरतीरदूरकृच्छ्रन्ध्राश्रश्वभ्रभीरुभीरुकूरविचित्रकेयूरकेदारोदर- शरीरकन्दरमन्दरपञ्जराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगह्वरकुटीरकुलीरचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिर- तंत्रय

लिङ्गानुशासनम् । (१०१) ३८ त्रान्तः । ३९ यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव । ४० भूतृामित्रच्छात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमैत्राः पुंसि । ४१ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंसि च । ४२ बलकुसुमयुद्धपत्तनरणामिधानानि । ४३ पद्मक्रमलोत्पलानि पुंसि च । ४४ आहवसंग्रामौ पुंसि । ४५ आजिः स्त्रियामेव । ४६ फल- जातिः । ४७ वृक्षजातिः स्त्रियामेव । ४८ वियज्जगत्सकृत्क्लृप्तपृषच्छकृच्छ्रदुदुदश्वितः । ४९ नवनीतावृतानृतामृतनिमित्तवित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि । ५० श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाङ्गद- धिसक्थ्यक्ष्यस्थ्यास्पदाकाशकण्वबीजानि । ५१ दैवं पुंसि च । ५२ धान्याज्यसस्यरूप्यपण्य- व्रण्यविष्ण्वहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्यमूल्यशिक्यकुड्यमद्यहर्म्यतूर्यसैन्यानि । ५३ द्वन्द्वैबर्हदुःखबडि- शपिञ्छविश्विकटुम्बकवचक्रवरवृन्दारकाणि । ५४ अक्षमिन्द्रिये ॥ १ स्त्रीपुंसयोः । २ गोमणियष्टिमृष्टिपाटलियष्टिशाल्मलिट्टिमिसमरीचयः । ३ मन्युसी- धुकर्कन्धुसिंधुकण्डूरेणवः । ४ गुगवचनमुकारान्तं नपुंसके च । ५ अपत्यार्थतद्धिते ॥ १ पुंनपुंसकयोः । २ घृतभूतमुक्तश्वेलितैरावतपुस्तबुस्तलोहिताः । ३ शृङ्गार्रनिदा- घोद्यमशल्यदृढाः । ४ व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थवर्पार्भर्चपुच्छाः । ५ कबन्धौषधायुधान्ताः । ६ दण्डमण्डखण्डशवसैन्धवपार्श्वाकाशाङ्कुराकाशकुशकुलिशाः । ७ गृहमहदेहपट्टपटहाष्टापदा- र्बुदककुदाश्च ॥ १ अवशिष्टलिङ्गम् । २ अव्ययं कतियुष्मदस्मदः । ३ ष्णान्ता संख्या । ४ गुणवचनं च । ५ कृत्याश्च । ६ करणाधिकरणयोर्ल्युट् । ७ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ॥

अथ कौमुद्यन्तर्गतवार्त्तिकपाठः । पञ्चसन्धिप्रकरणम् । १-ऋऌवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यं वाच्यम् । २-समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः । ३-उगिद्वर्ण- ग्रहणं वर्जम् । ४-यणः प्रतिषेधो वाच्यः । ५-यणो मयो द्वे वाच्ये । ६-तत्परे च । ७- वाहतजग्ध्योः । ८-गोर्यूतौ छन्दस्युपसङ्ख्यानम् । ९-अध्वपरिमाणे च । १०-अक्षादूहि- न्यामुपसंख्यानम् । ११-स्वादीरेरिणोः । १२-प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु । १३-ऋते च तृतीयास- मासे । १४-प्रवत्सतरकम्बलवसनानार्णदशानामृणे । १५-एवे चानियोगे । १६-शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् । १७-ओत्वोष्ठयोः समासे वा । १८-एकाचो न । १९-डाचि बहुलं द्वे भवतः । २०-ऋति सवर्णे ऋ वा । २१-ऌति सवर्णे ऌ वा । २२ न समासे । २३- सिति च । २४-स्त्रियां न । २५-मोराजन्यविशां वेति वाच्यम् । २६-अनाम्नवतिनगरीणा- मिति वाच्यम् । २७-प्रत्यये भाषायां नित्यम् । २८-छत्वममीति वाच्यम् । २९-यव्लपरे यवला वेति वाच्यम् । ३०-चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम् । ३१-संपुंकानां सो वक्तव्यः । ३२-समो वा लोपमेके । ३३-शरः खयः । ३४-खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः । ३५-पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् । ३६-अनव्ययस्येति वाच्यम् । ३७-काम्ये रोरेवेति वाच्यम् । ३८-मुहुसः प्रतिषेधः । ३९-कस्कादिषु च । ४०-रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम् । ४१-अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः ॥ षड्‌लिङ्गप्रकरणम् । ४२-उभयोऽन्यत्र। ४३-अपुरीति वक्तव्यम्। ४४-विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यान-

स्तु नित्यम् । ८६-नञ्- * L9:स्नजीकक्खुंस्तरुपतल्लुनानामुपसंख्यानम् । ८७-आसुरेरुपसंख्यानम् । ८८-वयस्यचरम * L10:इति वाच्यम् । ८९-त्रिचतुर्भ्यां हायनस्य णत्वं वाच्यम् । ९०-पिशङ्गादुपसंख्यानम् । ९१- * L11:असितपलितयोर्न । ९२-छन्दसि क्रमेके । ९३-मत्स्यस्य ङ्याम् । ९४-सूर्यागस्त्ययोश्छे * L12:च ङ्यां च । ९५-तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् । ९६-नील्या अन् वक्तव्यः ॥ * L13:९७-नीलादोषधौ । ९८-प्राणिनि च । ९९-संज्ञायां वा । १००-खरुसंयोगोपधान्न ॥ * L14:१०१-पालकान्तान्न । १०२-सूर्य्याद्देवतायां चाब्वाच्यः । १०३--हिमारण्ययोर्महत्त्व

( १०४ ) वार्तिकपाठे- संख्यानम् । १४४-ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च । १४५ यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पंचमी । १४६-तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ । १४७-कालात्सप्तमी च वक्तव्या । १४८-निमित्तप- र्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् । १४९-अज्वारिसन्ताप्योरिति वाच्यम् । १५०-गुणकर्मणि वेष्यते । १५१-शेषे विभाषा । १५२-कमेरनिषेधः । १५३-द्विषः शतुर्वा । १५४- क्तस्येनविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् । १५५-साध्वसाधुप्रयोगे च । १५६-निमित्तात्कर्म- योगे । १५७-अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च । १५८-अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् । समासप्रकरणम् । १५९-इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । १६०-समाहारे चायमिष्यते । १६१ गम्यादी- नामुपसङ्ख्यानम् । १६२-अवरस्योपसंख्यानम् । १६३-अर्थेन नित्यसमासो विशे- ष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् । १६४--भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् । १६५- गुणात्तरेण तरलोपश्चेति वक्तव्यम् । १६६-कृद्योगे षष्ठी समस्यत इति वाच्यम् । १६७-प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम् । १६८-एकविभक्तावषष्ठ्य- न्तवचनम् । १६९-उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्यो- पसंख्यानम् । १७०-सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । १७१-द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तर- पदे नित्यसमासवचनम् । १७२-अपरस्यार्धे पश्चभावो वाच्यः । १७३ श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनं कर्त्तव्यम् । १७४-शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् । १७५-ईषदगुण- वचनेनेति वाच्यम् । १७६-नञो नलोपस्तिङि क्षेपे । १७७-कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् । १७८-च्व्यर्थ इति वाच्यम् । १७९-प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमा । १८०-अत्यादयः क्रान्ता- द्यर्थे द्वितीया । १८१-अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीया । १८२-पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या । १८३-निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । १८४-कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः । १८५-मह- दात्त्वे वासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च । १८६-अष्टनः कपाले हविषि । १८७-गवि च युक्ते । १८८-प्राक् शतादिति वक्तव्यम् । १८९-षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासु वेति वाच्यम् । १९०-द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः । १९१- संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् । १९२-सविशेषणस्य प्रतिषेधः । १९३-अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः । १९४-आबन्तो वा । १९५-अनो नलोपश्च वा द्विगुः स्त्रियाम् । १९६- पात्राद्यन्तस्य न । १९७-पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्टा । १९८-पथः संख्याव्ययादेः । १९९-सामान्ये नपुंसकम् । २००-प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०१ नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०२-शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । २०३-त्वतलोर्गुणवचनस्य । २०४ भस्याढे तद्धिते । २०५-ठक्छसोश्च । २०६-कुक्कु- ट्यादीनामण्डादिषु । २०७-कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्ग्रहणम् । २०८-अमानिनीति वक्तव्यम् ।

समासप्रकरणम् । (१०५) २०९-अगोवत्सहलेष्विति वाच्यम् । २१०-संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः । २११-नेतुर्नक्षत्रे- ऽवक्तव्यः । २१२-खुरखराभ्यां वा नस् । २१३-वेग्रौ वक्तव्यः । २१४ खयश्च । २१५- गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् । २१६-ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् । २१७-सर्वनामसंख्य- योरुपसंख्यानम् । २१८-मिथोडनयोः समासे संख्यापूर्वम् । २१९-संख्याया अल्पीयस्याः । २२०-द्वन्द्वेऽपि । २२१-वा प्रियस्य । २२२-गङ्गादेः परा सप्तमी । २२३-जातिकालसु- खादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या । २२४-प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ । २२५-अनेकप्राप्ता- वेकत्र नियमोऽनियमः शेषे । २२६-घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन । २२७-ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्येण । २२८-लघ्वक्षरं पूर्वम् । २२९-अभ्यर्हितञ्च । २३०-वर्णानामानुपूर्- व्येण । २३१-भ्रातुर्ज्यायसः । २३२-श्येनोल्हुडीति वक्तव्यम् । २३३--फलसेनावनस्पति- मृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम् । २३४-वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः । २३५--विष्णौ न । २३६--विरूपाणामपि समानार्थानाम् । २३७--त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते । २३८--त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतो लिङ्गवचनानि । २३९--अद्व- न्द्वतत्पुरुषविशेषाणामिति वक्तव्यम् । २४०--अनेकशेषेष्विति वाच्यम् । २४१--अनृचब- ह्वचावध्येतर्येव । २४२--अवर्णान्ताद्वा । २४३--कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते । २४४--संख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च । २४५ त्र्युपाम्यां चतुरोऽजिष्यते । २४६--पत्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम् । २४७--स्वतिभ्यामेव । २४८--ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् । २४९-- अञ्जस उपसंख्यानम् । २५०--पुंसानुजोजनुषान्ध इति च । २५१--पूरण इति वक्तव्यम् । २५२--हृद्युभ्यां च २५३--अन्तांच । २५४--अपो योनियन्मृत्सु । २५५-वाग्दिक्प- श्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु । २५६--आमुष्यायणाऽमुष्यपुत्रिकाऽऽमुष्यकुलिकेति च । २५७-- देवानांप्रिय इति च मूर्खे । २५८--शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः । २५९--दिवश्च दासे । २६०- विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् । २६१--कृञ्श्चा न । २६२--इके चरतावुपसंख्या- नम् । २६३--निष्के चेति वाच्यम् । २६४--उत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम् । २६५--इय- ङुवङ्भाविनामव्ययानां च नेति वाच्यम् । २६६--अभ्रुकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । २६७- मातङ्मातृकमातृषु वा । २६८--अस्तोश्चेति वक्तव्यम् । २६९--धेनोर्भव्यायाम् । २७०- लोकस्य पृणे । २७१--इत्येऽनभ्यासस्य । २७२--आष्ट्राम्पयोरिन्धे । २७३--गिलेऽगि- लस्य । २७४--गलगिले च । २७५--उष्णमद्रयोः करणे । २७६--दक्षे चेति वक्तव्यम् । २७७-त्रौ च । २७८-दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारम्भावो वा । २७९--दुरो दाशनाशदभध्येष्ूत्वमुत्तरपदादेः ष्टुत्वं च । २८०-अपील्वादीनामिति वाच्यम् । २८१-- शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः २८२-दूष्यच्चूष्यज्म्यामेव । २८३-इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । २८४-गिरिनद्यादीनां वा । २८५-युवादेर्न । २८६-अतद्धित इति वाच्यम् ॥

( १०६ ) वार्त्तिकपाठे- तद्धितप्रकरणम् । २८७--पृथिव्या ञञौ । २८८--देवाद्यञौ । २८९--बहिषष्टिलोपो यञ् च । २९०-- ईकक् च । २९१--स्यान्नोऽकारः । २९२--भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः । २९३--लोम्नोऽपत्येषु बहुषु । २९४--गोरजादिप्रसङ्गे यत् । २९५--अभिकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः । २९६--वृद्धस्य च पूजायामिति वाच्यम् । २९७--यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् । २९८--व्यासवरुड- निषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् । २९९--चटकस्येति वाच्यम् । ३००--स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्यः । ३०१--राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् । ३०२--वा हितनाम्न इति वाच्यम् । ३०३- तक्षणोऽण उपसंख्यानम् । ३०४--परमप्रकृतेरेवायमिष्यते । ३०५--छागवृषयोरपि । ३०६-- त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः । ३०७--पूरोरण वक्तव्यः । ३०८--पाण्डोर्ड्यण् । ३०९- कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम् । ३१०--शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् । ३११--नील्या अन् । ३१२--पीतात्कन् । ३१३--हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् । ३१४--अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः । ३१५--दोष उपसंख्यानम् । ३१६--शतरुद्राद्वंश्र्च । ३१७--तदस्मिन्वर्त्तते इति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् । ३१८--पूर्णमासादण् वक्तव्यः । ३१९--पितुर्भ्रातरि व्यत् । ३२०--मातु- र्डुलच् । ३२१--मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् । ३२२--मातरि षि

पसंख्यानम् = ब्रह्मवर्चसाद् उपसंख्यानम्)! Very good catch! It is 'दुपसंख्यानम्'.

Line 19: "४१४-तत्पचतीति द्रोणादण् च । ४१५-स्तोमे डविधिः । ४१६-यज्ञर्त्विग्भ्यां तत्कर्मार्हती-" Wait: "यज्ञर्त्विग्भ्यां": य - ज्ञ - र्त्वि - ग्भ्यां. Yes!

Line 20: "त्युपसंख्यानम् । ४१७-क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् । ४१८-ततोऽभिगमनमर्हतीति"

Line 21: "च वक्तव्यम् । ४१९-आहतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वादुपसंख्यानम् । ४२०-महा-"

Line 22: "नाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्य उपसंख्यानम् । ४२१-चातुर्मासाण्णो यज्ञे तत्र भव इत्यर्थे । ४२२" Wait: "चातुर्मासाण्णो" -> चातुर्मासात् + णो = चातुर्मासाण्णो. Then: "४२२" at the end.

Line 23: "संज्ञायामण् । ४२३-अर्थाभ्यान्तु यथासंख्यं नेष्यते । ४२४-चूड

तान्नाद्यक्षरलोपश्च । ४४७-तावतिथेन गृह्णातीति कन् वक्तव्यो नित्यं च लुक् । ४४८--वटर्के- भ्य इनिर्वाच्यः । ४४९--भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भव- न्ति मतुबादयः। ४५०-विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः । ४५१-वृत्तेश्च। ४५२-ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानम् । ४५३--प्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम् । ४५४--नगपांसुपाण्डुभ्यश्च । ४५५-कच्छा ह्रस्वत्वं च । ४५६--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५७--अर्णसो लोपश्च ४५८ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५९--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४६०--आमयस्योपसंख्यानं दीर्घश्च । ४६१--शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् । ४६२--फलबर्हाभ्यामिनच् । ४६३--हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् । ४६४--शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने । ४६५--हिमाच्चेलुः । ४६६--बलादूलः । ४६७--वाता- त्समूहे च । ४६८ तर्पवर्मरुद्भ्याम् । ४६९--कुत्सित इति वक्तव्यम् । ४७०-प्राण्यङ्गान्न । ४७१--पिशाचाच्च । ४७२--बाहुरूपपूर्वपादद्वालात् । ४७३--सर्वादेश्व । ४७४--अर्थाच्चासन्नि- हिते । ४७५-तदन्ताच्च । ४७६--सर्वोभयार्थाभ्यामेव । ४७७--समानस्य सभावो द्यश्चाहनि । ४७८-पूर्वपूर्वतयोः पर उदारी च संवत्सरे । ४७९-इदम इश समसण् प्रत्ययश्च संवत्सरे । ४८०-परस्मादेद्यव्यहनि । ४८१-इदमोऽश् द

विधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् । ९२४-आशिषि नाथ इति Wait, in L1: "अन्तःशब्दस्याङ्‌किविधि..." - look at "स्याङ्‌किविधि": Is that 'ङ्कि'? In Panini: "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा वक्तव्या" (Vartika on उपसर्गाः क्रियायोगे or elsewhere: अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा/उपसर्गत्वं). Yes! "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् ।"

वाच्यम् । ९२५-सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः । ९२६-इर इत्संज्ञा वाच्या । ९२७- Wait, ९२६: "इर इत्संज्ञा वाच्या ।" ९२७: "ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन ।"

ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन । ९२८-सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां षत्वप्रतिषेधो Wait, ९२८: "सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां" Wait, ष्ठिवु-ष्वष्कत...: "सुब्धातु

( ११० ) वार्त्तिकपाठ- ५९८—आगमेः क्षमायाम् । ५९९-शिक्षेर्जिज्ञासायाम् । ६००-हरतेर्गतताच्छील्ये । ६०१- किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् । ६०२-सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः । ६०३-आङि नुप्रच्छयोः । ६०४-शय उपालम्भे । ६०५-आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम् । ६०६-ईहायामेव । ६०७-उपादेवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् । ६०८-वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् । ६०९-स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् । ६१०-विदिप्रच्छिस्वरतीनामु- पसंख्यानम् । ६११-अत्तिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । ६१२-उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम् । ६१३-ज्योतिरुद्गमन इति वाच्यम् । ६१४-स्वराद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् । ६१५-अदेः प्रतिषेधः । ६१६-घेट उपसंख्यानम् । ६१७-अनाचमिकमित्रमीनामिति वक्तव्यम् । ६१८ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः । ६१९-दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् । ६२०-सृ- जियुज्योः श्यंस्तु । ६२१-सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त्तर्येवेति वाच्यम् । ६२२-भूषाकर्मकिरादि- सनां चान्यत्रात्मनेपदात् । ६२३-यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूनामुपसंख्यानम् । ६२४-- णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूनात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम् । ६२५-अत्यन्तापह्नवे लिङ्वक्तव्यः । ६२६-यदायद्योरुपसंख्यानम् । ६२७-कामप्रवेदन इति वक्तव्यम् । ६२८-क्रियासमभिहारे द्वे वाच्ये । कृदन्तप्रकरणम् । ६२९-वसेस्तव्यत् कर्त्तरि णिच्च । ६३०-केलिमर उपसंख्यानम् । ६३१-निर्व्तीर्ण- स्योपसंख्यानम् । ६३२-ण्यन्तमादीनामुपसंख्यानम् । ६३३-तकिशसिचतियतिजनिभ्यो यद्वाच्यः । ६३४-हनो वा यद्वधश्च वक्तव्यः । ६३५-चरेराङि चागुरौ । ६३६-आङ्पू- र्त्वादङ्गेः संज्ञायामुपसंख्यानम् । ६३७-समश्च बहुलम् । ६३८-छन्दसीति वक्तव्यम् । ६३९-पाणौ सृजेर्ण्यद्वाच्यः । ६४०-समवपूर्वाच्च । ६४१-त्यजेश्च । ६४२-ण्यत्प्रकरणे लपिदमिभ्यां चेति वक्तव्यम् । ६४३-क्रमेः कर्त्तर्यात्मनेपदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्यः । ६४४-चरिचलिपिविदीनां वा द्वित्वमच्याक् चाभ्यासस्येति वक्तव्यम् । ६४५-हन्तेर्घत्वञ्च । ६४६-पाटेर्णिलुक् चोक्च दीर्घश्चाभ्यासस्य । ६४७-नौ लिम्पेर्वाच्यः । ६४८-गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् । ६४९-तनोतेरुपसंख्यानम् । ६५०-नृतिखनिरञ्जिभ्य एव । ६५१-अस्य केऽने च रञ्जेर्नलोपो वाच्यः । ६५२-शीलिकामिमक्ष्याचारिभ्यो णः । ६५३-ईक्षिक्षमि- भ्यां च । ६५४-कविधौ सर्वत्र सम्प्रसारणिभ्यो डः । ६५५-आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् । ६५६-कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् । ६५७-शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतो- मरपट्टिघटघटीधनुषु ग्रहेरुपसंख्यानम् । ६५८-सूत्रे च धार्येऽर्थे । ६५९-हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम् । ६६०-पार्श्वादिषूपसंख्यानम् । ६६१-उत्तानादिषु कर्त्तृषु । ६६२-गिरौ डश्छ- न्दसि । ६६३-कियत्तद्वहुषु कृञोऽज्विधानम् । ६६४-व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम् । ६६५-घातशुनीतिलशर्षेष्वजघेटतुदजहातिभ्यः खश् उपसंख्यानम् । ६६६-स्तने धेटो नासिका- यां ध्मश्चेति वाच्यम् ।

६६७-घटीखारीखरीषूपसंख्यानम् । ६६८-गमेः सुपि वाच्यः । ६६९-विहायसो विह इति वाच्यम् । ६७०-खच् डिद्वा वाच्यः । ६७१-सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम् । ६७२-उरसो लोपश्च । ६७३-सुदुरोरधिकरणे । ६७४-अन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् ६७५-डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः । ६७६-दारावाहानोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् । ६७७-चारौ वा ६७८-कर्मणि समि च ६७९-राजव उपसंख्यानम् । ६८०-समानान्धयोश्चेति वाच्यम् । ६८१-क्सोपि वाच्यः । ६८२-अग्रग्रामाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः । ६८३-आशासः क्वावुप- धाया इत्त्वं वाच्यम् । ६८४-गमादीनामिति वक्तव्यम् । ६८५-उङ्श्च गमादीनामिति वक्त- व्यम् । ६८६-साधुकारिण्युपसंख्यानम् । ६८७-ब्रह्मणि वदः । ६८८-कुत्सितग्रहणं कर्त्त- व्यम् ६८९-ऊर्णोतेर्णुवद्भावो वाच्यः । ६९०-दुग्वोर्दीर्घश्च । ६९१-पूञो विनाशे । ६९२- सिनोतेर्गासकर्मकर्त्तृकस्य । ६९३-निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेडिधिषु सिद्धो वाच्यः । ६९४- उत्फुल्लसंफुल्लयोरुपसंख्यानम् । ६९५-आदिकर्मणि निष्ठा वाच्या । ६९६ क्षीरहविषोः पाके । ६९७-विस्मितप्रतिघातयोश्च । ६९८-दृशेश्च । ६९९-माङ्याक्रोश इति वाच्यम् । ७०० दंशेरश्छन्दस्युपसंख्यानम् । ७०१-शीङो वाच्यः । ७०२-भाषायां धातृकृसृगमिजनिनमिभ्यः । ७०३-सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम् । ७०४-क्वन्कन्नपि वाच्यः । ७०५-क्विव् वचिप्रच्छ्शायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च ७०६-द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च । ७०७ जुहोतेर्दीर्घश्च । ७०८-ध्यायतेः सम्प्रसारणं च । ७०९-मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् । ७१०- व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् । ७११-दारजारौ कर्त्तरि णिलुक् च । ७१२-अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच वा ङीष् । ७१३-शु वायुवर्णनिवृत्तेषु । ७१४-मयादीनामुपसं- ख्यानम् । ७१५-वशिरण्योरुपसंख्यानम् । ७१६-घञर्थे कविधानम् । ७१७-द्वित्वप्रकरणे के कुञादीनामिति वक्तव्यम् । ७१८-श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे । ७१९-ऋल्वादिभ्यः क्तिन्नि- ष्ठावद्वाच्यः । ७२०-ति च । ७२१-चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः । ७२२-सम्पदादिभ्यः क्विप् । ७२३-क्तिन्नपीष्यते । ७२४-अजेः क्यपि वीभावो नेति वाच्यम् । ७२५-परि- चर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् । ७२६-जागर्त्तेरकारो वा । ७२७-निष्ठायां सेट इति वक्तव्यम् ७२८-तितुत्रेथ्वग्रहादीनामिति वाच्यम् । ७२९-घट्टिवन्दिविदिभ्यश्चेति वाच्यम् । ७३०-इषेरनिच्छार्थस्य । ७३१-परेर्वा । ७३२-धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् वक्तव्यः । ७३३- इक्शितपौ धातुनिर्देशे । ७३४-वर्णात्कारः । ७३५-रादिफः । ७३६-मत्वर्थाच्छः । ७३७-इणजादिभ्यः । ७३८-इञ् वपादिभ्यः । ७३९-इक् कृष्यादिभ्यः । ७४०- अवहाराधारावायानामुपसंख्यानम् । ७४१-खनेर्डर्डरेकेकवका वाच्याः । ७४२-निमिमी- लियां खलचोरात्स्रनेति वाच्यम् । ७४३-कर्तृकर्मणोरिच्छ्यर्थयोरिति वाच्यम् । ७४४-भाषायां शासियुधिदृशिशृधिमृषिभ्यो युज्वाच्यः । ७४५-स्वरत्यादेः श्युकः कितीति नित्यमिड्भावः पूर्वविप्रतिषेधेन । ७४६-झलदाविति वाच्यम् ।

(११२) वार्त्तिकपाठे- वैदिकप्रकरणम् । ७४७-नमोङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् । ७४८-वृषण्वस्वश्वयोः । ७४९-उभयसंज्ञान्य- पीति वक्तव्यम् । ७५०-षष्ठ्यर्थे चतुर्थीति वाच्यम् । ७५१-हिरण्य इति कक्तव्यम् । ७५२-श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम् । ७५३-छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्या- नम् । ७५४-एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ । ७५५-सिब्बहुलं णिद्वक्तव्यः । ७५६-दशेरग्वक्तव्यः । ७५७-मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च । ७५८-गुग्गुलुमधुजतूपतयालूनामिति वक्तव्यम् । ७५९ आविष्ठ्यस्योपसंख्यानं छन्दसि । ७६०-अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानम् । ७६१-सम्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः । ७६२-विंशतेश्चेति वाच्यम् । ७६३-युष्मदस्मदोः सादृश्ये मतुब्वाच्यः । ७६४-छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजा- हृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । ७६५-छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ । ७६६-छन्दसि वेति वक्तव्यम् । ७६७-ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च च्छन्दसि । ७६८-रयेर्मतौ बहुलम् । एमन्ना- दिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । ७६९-हृदय्या उपसंख्यानम् । ७७०-

॥ श्रीः ॥ अथ परिभाषापाठः । १ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥ २ यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥ ३ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ४ अनेकान्ता अनुबन्धाः ॥ ५ एकान्ता अनुबन्धाः ॥ ६ नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ७ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ८ नानुबन्धकृतमसा- रूप्यम् ॥ ९ उभयगतिरिह भवति ॥ १० कार्यमनुभवन् हि कार्यी निमित्ततया नाश्रीयते ११ यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १२ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १३ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयाः ॥ १४ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थ- कस्य ( ग्रहणम् ) ॥ १५ गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः ॥ १६ अनिन्समन्ग्रहणान्य- र्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥ १७ एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्ति- स्सह वा निवृत्तिः ॥ १८ एकयोगनिर्दिष्टानां कचिदेकदेशोप्यनुवर्तते ॥ १९ भाव्यमा- नेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ २० भाव्यमानोऽप्युकारस्सवर्नान् गृह्णाति ॥ २१ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २२ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २३ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २४ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २५ उत्तरप- दाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २७ संज्ञा- विधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २८ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २९ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ ३० व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३१ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३२ व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३३ यस्मिन्विधिरस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३४ सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति ॥ ३५ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ ३६ प्रकृतिवदनु- करणं भवति ॥ ३७ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३८ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३९ पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४० सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव ॥ ४१ विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४२ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४३ कृताऽकृतप्रसङ्गि नित्यम् ॥ ४४ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४५ शब्दान्तरस्याप्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुव- तश्चानित्यत्वम् ॥ ४६ लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ४७ क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४८ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४९ यस्य च लक्ष- णान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ५० स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ८