वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

चुरादिगणः । (९७) २९६ हिसि हिंसायाम् । २९७ अर्ह पूजायाम् । २९८ आडः षद् पद्यर्थे । २९९ शुन्ध शौचकर्मणि । ३०० छद अपवारणे ॥ स्वरितेत् ॥ ३०१ जुष परितर्कणे । परितर्पणे इत्यन्ये ॥ ३०२ धूज कम्पने । ३०३ प्रीञ् तर्पणे । ३०४ श्रन्थ ३०५ ग्रन्थ संदर्भे । ३०६ आप्लृ लम्भने ॥ स्वरितेद्वयमित्येके ॥ ३०७ तनु श्रद्धोपकरणयोः ॥ उपसर्गाच्च दैर्घ्ये ॥ चन श्रद्धोपहननयोः इत्येके ॥ ३०८ वद संदेशवचने । स्वरितेत् अनुदात्ते- दित्येके ॥ ३०९ वच परिभाषणे । ३१० मान पूजायाम् । ४११ भू प्राप्तावात्मने- पदी ॥ ४१२ गर्ह विनिन्दने । ३१३ मार्ग अन्वेषणे । ३१४ कठि शोके । ३१५ मृजू शौचालंकारयोः । ३४६ मृष तितिक्षायाम् ॥ स्वरितेत् ॥ ३१७ धृष प्रहसने ॥ इत्याधृषीयाः ॥ अथादन्ताः ॥ ३१८ कथ वाक्यप्रबन्धे । ३१९ वर ईप्सायाम् । ३२० गण संख्याने । ३२१ शठ ३२२ श्लठ सम्यगवभाषणे । ३२३ पट ३२४ वट ग्र- न्थे । ३२५ रह त्यागे । ३२६ स्तन ३२७ गदी देवशब्दे । ३२८ पत गतौ वा ॥ वा अदन्त इत्येके ॥ ३२९ पष अनुपसर्गात् । ३३० स्वर आक्षेपे । ३३१ रच प्रति- यत्ने । ३३२ कल गतौ संख्याने च । ३३३ चह परिकल्पने । ३३४ मह पूजायाम् । ३३५ सार ३३६ कृप ३३७ श्लथ दौर्बल्ये । ३३८ स्पृह ईप्सायाम् । ३९३ भाम क्रोधे । ३४० सूच पैशुन्ये । ३४१ खेट भक्षणे ॥ तृतीयान्त इत्येके । खोट इत्यन्ये ॥ ३४२ छोट क्षेपे । ३४३ गोम उपलेपने । ३४४ कुमार क्रीडायाम् । ३४५ शील उप- धारणे । ३४६ साम सान्त्वप्रयोगे । ३४७ वेल कालोपदेशे ॥ काल इति पृथग्धातुरि- त्येके ॥ ३४८ पल्पूल लवनपवनयोः । ३४९ वात सुखसेवनयोः ॥ गतिसुखसेवनयो- रित्येके ॥ ३५० गवेष मार्गणे । ३५१ वास उपसेवायाम् । ३५२ निवास आच्छादने । ३५३ भाज पृथक्कर्मणि । ३५४ समाज प्रीतिदर्शनयोः ॥ प्रीतिसेवनयोरित्येके ॥ ३५५ ऊन परिहाणे । ३५६ ध्वन शब्दे । ३५७ कूट परितापे ॥ परिदाहे इत्यन्ये ॥ ३५८ सङ्केत ३५९ ग्राम ३६० कण ३६१ गुण चामन्त्रणे । ३६२ केत श्रावणे निमन्त्रणे च । ३६३ कुण संकोचनेऽपि । ३६४ स्तेन चौर्ये ॥ आगर्वादात्मनेपदिनः ॥ ३६५ पद गतौ । ३६६ गृह ग्रहणे । ३६७ मृग अन्वेषणे । ३६८ कुह विस्मापने । ३६९ शूर ३७० वीर विक्रान्तौ । ३७१ स्थूल परिवृंहणे । ३७२ अर्थ उपयाच्ञायाम् । ३७३ सत्र संतान- क्रियायाम् । ३७४ गर्व माने ॥ इत्यागर्वीयाः ॥ ३७५ सूत्र वेष्टने । ३७६ मूत्र प्रस्र- वणे । ३७७ रूक्ष पारुष्ये । ३७८ पार ३७९ तीर कर्मसमाप्तौ । ३८० पुट संसर्गे ३८१ धेक दर्शने इत्येके । ३८२ क्लेत्र शैथिल्ये ॥ क्लर्त इत्यप्येके ॥ प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च । तत्करोति तदाचष्टे । तेनातिक्रामति । धातुरूपं च । आख्यानात्कृतस्त- दाचष्टे कृल्लुक्प्रकृतिप्रत्यापत्तिः प्रकृतिवच्च कारकम् । कर्तृकरणाद्धात्वर्थे । ३८३ वल्क दर्शने । ३८४ चित्र चित्रीकरणे ॥ कदाचिद्दर्शने ॥ ३८५ अंस समाघाते । ३८६ वट विभाजने । ३८७ लज प्रकाशने ॥ वटि लजि इत्येके ॥ ३८८ मिश्र संपर्के । ३८९ सङ्ग्राम युद्धे ॥ ७

(९८) धातुपाठे चुरादिगणः । अनुदात्तेत् ॥ ३९० स्तोम श्लाघायाम् । ३९१ छिद्र कर्णभेदने । करणभेदने इत्येके । कर्ण इति धात्वन्तरमित्यपरे ॥ ३९२ अन्ध दृष्ट्युपघाते ॥ उपसंहारे इत्यन्ये ॥ ३९३ दण्ड दण्डनिपातने । ३९४ अङ्क पदे लक्षणे च । ३९५ अङ्ग च । ३९६ सुख ३९७ दुःख तत्क्रियायाम् । ३९८ रस आस्वादनस्नेहनयोः । ३९९ व्यय वित्तसमुत्सर्गे । ४०० रूप रूपक्रियायाम् । ४०१ छेद द्वैधीकरणे । ४०२ छद अपवारणे । ४०३ लाम प्रेरणे । ४०४ व्रण गात्रविचूर्णने । ४०५ वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु ॥ बहुलमेतन्निदर्शनम् ॥ ४०६ पर्ण हरितभावे । ४०७ विष्क दर्शने । ४०८ क्षप प्रेरणे । ४०९ वस निवासे । ४१० तुत्थ आवरणे ॥ णिङङ्गान्निरसने । श्वेताश्वाश्वतरगालोहिताहरकाणामश्वतरेतकलोपश्च । पुच्छादिषु प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ इत्येव सिद्धम् ॥ इति स्वार्थणिजन्ताश्चुरादयः ॥ १० ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतो धातुपाठः समाप्तः ॥

लिङ्गानुशासनम् । १ लिङ्गम् । २ स्त्री । ३ ऋकारान्ता मातृदुहितृस्वसृपोतृननान्दरः । ४ अन्यूत्प्रत्ययान्तो धातुः । ५ अशनिमरण्यरणयः पुंसि च । ६ मिन्यन्तः । ७ वह्निविष्ण्वमयः पुंसि । ८ श्रोणियोन्यूर्मयः पुंसि च । ९ क्तिन्नन्तः । १० इकारान्तश्च । ११ ङड्याबन्तश्च । १२ व्यन्तमेकाक्षरम् । १३ विंशत्यादिरा नवतेः । १४ दुन्दुभिरक्षेषु । १५ नाभिरक्षत्रिये । १६ उभावन्यत्र पुंसि । १७ तलन्तः । १८ भूमिविद्युत्सरिल्लतावनिताभिधानानि । १९ यादो नपुंसकम् । २०- भास्स्त्रक्स्रग्दिग्वृगुष्णिगुपानहः । २१ स्थूणोर्णे नपुंसके च । २२ गृहश- श्शाम्यां क्लीबे । २३ प्रावृट्द्विप्रुड्ऋत्विष्ट्रिट्त्विषः । २४ दर्विविदिवेदिखनिशाण्यभ्रिविशिकृष्योष- धिकटद्यंगुलयः । २५ तिथिनाडिरुचिवीचिनालिवूलिकिकिकेकिलेच्छविराश्यादयः । २६ शष्कु- लिराजिकुञ्चनवनिर्वृत्तिक्षुकुटित्रुटिवलिंपंक्तयः । २७ प्रतिपदाद्विपत्संपच्छरत्संसत्परिषद्वुषःसंवि- त्क्षुद्युन्मुत्समिधः । २८ आशीर्भूधूर्द्वारः । २९ अप्सुमनस्समासिकतावर्षीणां बहुत्वं च । ३० स्रक्त्वग्जोग्माग्यवानुंगौस्फिचः । ३१ तटिसीमासंबध्याः । ३२ चूलिह्वेणिखार्यश्च । ३३ ताराधारांज्योत्स्नादयश्च । ३४ शलाका स्त्रियां नित्यम् ॥ १ पुमान् । २ घञबन्तः । ३ घाजन्तश्च । ४ भयलिङ्गभगपदानि नपुंसके । ५ नडन्तः । ६ याच्ञा स्त्रियाम् । ७ क्यन्तो घुः । ८ इषुधिः स्त्री च । ९ देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्र- नखकेशदन्तस्तनभुजकण्ठखड्गशरपङ्काभिधानानि । १० त्रिविष्टपत्रिभुवने नपुंसके । ११ द्यौः स्त्रियाम् । १२ इषुबाहू स्त्रियां च । १३ बाणकाण्डौ नपुंसके च । १४ नन्तः । १५ ऋतुपुरुषकपोलगुल्फमेषाभिधानानि । १६ अभ्रं नपुंसकम् । १७ उकारान्तः । १८ धेनुर- ज्जुकुहुसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् । १९ समासे रज्जुः पुंसि च । २० श्मश्रुजानुस्वादुश्व- जतुत्रपुताल्व॑ नपुंसके । २१ वसु चार्थवाचि । २२ मद्गुमधुशीधुसानुकमण्डल्विन नपुंसके च । २३ रुत्वन्तः । २४ दारुकेसेरुजत्रुवस्तुमस्तूनि नपुंसके । २५ सक्तुर्नपुंसके च । २६ प्राग्रश्मेरका- रान्तः । २७ कोपधः । २८ चिबुकशाल्लकप्रतिपदिकाङ्गुकोल्मुकानि नपुंसके । २९ कण्टकानी- कसरकमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनिष्कशुष्कवर्चस्कपिनाकभाण्डककटकदण्डकपिटकताळका- फलककल्कपुलाकानि नपुंसके च । ३० टोपधः । ३१ किरीटमुकुटललाटवटवीटश्रृङ्गाटककरट- लोष्टानि नपुंसके । ३२ कुटकूटकपटकापटकर्कटनटनिकटकीटकटानि नपुंसके च । ३३ णोपधः । ३४ ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि नपुंसके । ३५ कार्षापणस्वर्णसुवर्णव्रणचरणवृणविषाणचूर्ण- तृणानि नपुंसके च । ३६ थोपधः । ३७ काष्ठपृष्ठरिक्थोक्थानि नपुंसके । ३८ काष्ठा दिगर्थाः स्त्रियाम् । ३९ तीर्थप्रोथयूथगाथानि नपुंसके च । ४० नोपधः । ४१ जघनाजिनतुहिनकान- नवनवृजिनविपिनवेतनशासनसोपानमिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिह्नानि नपुंसके । ४२ मानयानाभि- धाननलिनपुलिनोधनशयन(सनस्थानचन्दनाल(नसमानभवनवसनविभावनविमानानि नपुंसके च ।

४३ पोपधः । ४४ पापरूपोडुपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुंसके । ४५ शूर्पकु- तपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च । ४६ भोपधः । ४७ तलभं नपुंसकम् । ४८ जृम्भं नपुंसके च । ४९ मोपधः । ५० रुक्मसिध्मयुग्मेध्मगुल्माध्यात्मकुङ्कुमानि नपुंसके । ५१ संग्रामदा- डिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षौमहोमोद्दामानि नपुंसके च । ५२ योपधः । ५३ किसलयहृदयेन्द्रियोत्तरी- याणि नपुंसके । ५४ गोमयकषायमल्यान्वयाव्ययानि नपुंसके च । ५५ रोपधः । ५६ द्वा- राग्रस्फारतक्रवक्रप्रक्षिप्तक्षुद्रछिद्रनीरतीरदूरकृच्छ्रन्ध्राश्रश्वभ्रभीरुभीरुकूरविचित्रकेयूरकेदारोदर- शरीरकन्दरमन्दरपञ्जराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगह्वरकुटीरकुलीरचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिर- तंत्रय

लिङ्गानुशासनम् । (१०१) ३८ त्रान्तः । ३९ यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रावरत्राः स्त्रियामेव । ४० भूतृामित्रच्छात्रपुत्रमन्त्रवृत्रमैत्राः पुंसि । ४१ पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छत्राः पुंसि च । ४२ बलकुसुमयुद्धपत्तनरणामिधानानि । ४३ पद्मक्रमलोत्पलानि पुंसि च । ४४ आहवसंग्रामौ पुंसि । ४५ आजिः स्त्रियामेव । ४६ फल- जातिः । ४७ वृक्षजातिः स्त्रियामेव । ४८ वियज्जगत्सकृत्क्लृप्तपृषच्छकृच्छ्रदुदुदश्वितः । ४९ नवनीतावृतानृतामृतनिमित्तवित्तपित्तव्रतरजतवृत्तपलितानि । ५० श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाङ्गद- धिसक्थ्यक्ष्यस्थ्यास्पदाकाशकण्वबीजानि । ५१ दैवं पुंसि च । ५२ धान्याज्यसस्यरूप्यपण्य- व्रण्यविष्ण्वहव्यकव्यकाव्यसत्यापत्यमूल्यशिक्यकुड्यमद्यहर्म्यतूर्यसैन्यानि । ५३ द्वन्द्वैबर्हदुःखबडि- शपिञ्छविश्विकटुम्बकवचक्रवरवृन्दारकाणि । ५४ अक्षमिन्द्रिये ॥ १ स्त्रीपुंसयोः । २ गोमणियष्टिमृष्टिपाटलियष्टिशाल्मलिट्टिमिसमरीचयः । ३ मन्युसी- धुकर्कन्धुसिंधुकण्डूरेणवः । ४ गुगवचनमुकारान्तं नपुंसके च । ५ अपत्यार्थतद्धिते ॥ १ पुंनपुंसकयोः । २ घृतभूतमुक्तश्वेलितैरावतपुस्तबुस्तलोहिताः । ३ शृङ्गार्रनिदा- घोद्यमशल्यदृढाः । ४ व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थवर्पार्भर्चपुच्छाः । ५ कबन्धौषधायुधान्ताः । ६ दण्डमण्डखण्डशवसैन्धवपार्श्वाकाशाङ्कुराकाशकुशकुलिशाः । ७ गृहमहदेहपट्टपटहाष्टापदा- र्बुदककुदाश्च ॥ १ अवशिष्टलिङ्गम् । २ अव्ययं कतियुष्मदस्मदः । ३ ष्णान्ता संख्या । ४ गुणवचनं च । ५ कृत्याश्च । ६ करणाधिकरणयोर्ल्युट् । ७ सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ इति श्रीपाणिनिमुनिप्रणीतं लिङ्गानुशासनं समाप्तम् ॥

अथ कौमुद्यन्तर्गतवार्त्तिकपाठः । पञ्चसन्धिप्रकरणम् । १-ऋऌवर्णयोर्मिथः सावर्ण्यं वाच्यम् । २-समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेधः । ३-उगिद्वर्ण- ग्रहणं वर्जम् । ४-यणः प्रतिषेधो वाच्यः । ५-यणो मयो द्वे वाच्ये । ६-तत्परे च । ७- वाहतजग्ध्योः । ८-गोर्यूतौ छन्दस्युपसङ्ख्यानम् । ९-अध्वपरिमाणे च । १०-अक्षादूहि- न्यामुपसंख्यानम् । ११-स्वादीरेरिणोः । १२-प्रादूहोढोढ्यैषैष्येषु । १३-ऋते च तृतीयास- मासे । १४-प्रवत्सतरकम्बलवसनानार्णदशानामृणे । १५-एवे चानियोगे । १६-शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यम् । १७-ओत्वोष्ठयोः समासे वा । १८-एकाचो न । १९-डाचि बहुलं द्वे भवतः । २०-ऋति सवर्णे ऋ वा । २१-ऌति सवर्णे ऌ वा । २२ न समासे । २३- सिति च । २४-स्त्रियां न । २५-मोराजन्यविशां वेति वाच्यम् । २६-अनाम्नवतिनगरीणा- मिति वाच्यम् । २७-प्रत्यये भाषायां नित्यम् । २८-छत्वममीति वाच्यम् । २९-यव्लपरे यवला वेति वाच्यम् । ३०-चयो द्वितीयाः शरि पौष्करसादेरिति वाच्यम् । ३१-संपुंकानां सो वक्तव्यः । ३२-समो वा लोपमेके । ३३-शरः खयः । ३४-खर्परे शरि वा विसर्गलोपो वक्तव्यः । ३५-पाशकल्पककाम्येष्विति वाच्यम् । ३६-अनव्ययस्येति वाच्यम् । ३७-काम्ये रोरेवेति वाच्यम् । ३८-मुहुसः प्रतिषेधः । ३९-कस्कादिषु च । ४०-रूपरात्रिरथन्तरेषु रुत्वं वाच्यम् । ४१-अहरादीनां पत्यादिषु वा रेफः ॥ षड्‌लिङ्गप्रकरणम् । ४२-उभयोऽन्यत्र। ४३-अपुरीति वक्तव्यम्। ४४-विभाषाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसंख्यान-

स्तु नित्यम् । ८६-नञ्- * L9:स्नजीकक्खुंस्तरुपतल्लुनानामुपसंख्यानम् । ८७-आसुरेरुपसंख्यानम् । ८८-वयस्यचरम * L10:इति वाच्यम् । ८९-त्रिचतुर्भ्यां हायनस्य णत्वं वाच्यम् । ९०-पिशङ्गादुपसंख्यानम् । ९१- * L11:असितपलितयोर्न । ९२-छन्दसि क्रमेके । ९३-मत्स्यस्य ङ्याम् । ९४-सूर्यागस्त्ययोश्छे * L12:च ङ्यां च । ९५-तिष्यपुष्ययोर्नक्षत्राणि यलोप इति वाच्यम् । ९६-नील्या अन् वक्तव्यः ॥ * L13:९७-नीलादोषधौ । ९८-प्राणिनि च । ९९-संज्ञायां वा । १००-खरुसंयोगोपधान्न ॥ * L14:१०१-पालकान्तान्न । १०२-सूर्य्याद्देवतायां चाब्वाच्यः । १०३--हिमारण्ययोर्महत्त्व

( १०४ ) वार्तिकपाठे- संख्यानम् । १४४-ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च । १४५ यतश्चाध्वकालनिर्माणं तत्र पंचमी । १४६-तद्युक्तादध्वनः प्रथमासप्तम्यौ । १४७-कालात्सप्तमी च वक्तव्या । १४८-निमित्तप- र्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शनम् । १४९-अज्वारिसन्ताप्योरिति वाच्यम् । १५०-गुणकर्मणि वेष्यते । १५१-शेषे विभाषा । १५२-कमेरनिषेधः । १५३-द्विषः शतुर्वा । १५४- क्तस्येनविषयस्य कर्मण्युपसंख्यानम् । १५५-साध्वसाधुप्रयोगे च । १५६-निमित्तात्कर्म- योगे । १५७-अर्हाणां कर्तृत्वेऽनर्हाणामकर्तृत्वे तद्वैपरीत्ये च । १५८-अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् । समासप्रकरणम् । १५९-इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । १६०-समाहारे चायमिष्यते । १६१ गम्यादी- नामुपसङ्ख्यानम् । १६२-अवरस्योपसंख्यानम् । १६३-अर्थेन नित्यसमासो विशे- ष्यलिङ्गता चेति वक्तव्यम् । १६४--भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यम् । १६५- गुणात्तरेण तरलोपश्चेति वक्तव्यम् । १६६-कृद्योगे षष्ठी समस्यत इति वाच्यम् । १६७-प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यत इति वाच्यम् । १६८-एकविभक्तावषष्ठ्य- न्तवचनम् । १६९-उत्तरपदेन परिमाणिना द्विगोः सिद्धये बहूनां तत्पुरुषस्यो- पसंख्यानम् । १७०-सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । १७१-द्वन्द्वतत्पुरुषयोरुत्तर- पदे नित्यसमासवचनम् । १७२-अपरस्यार्धे पश्चभावो वाच्यः । १७३ श्रेण्यादिषु च्व्यर्थवचनं कर्त्तव्यम् । १७४-शाकपार्थिवादीनां सिद्धये उत्तरपदलोपस्योपसंख्यानम् । १७५-ईषदगुण- वचनेनेति वाच्यम् । १७६-नञो नलोपस्तिङि क्षेपे । १७७-कारिकाशब्दस्योपसंख्यानम् । १७८-च्व्यर्थ इति वाच्यम् । १७९-प्रादयो गताद्यर्थे प्रथमा । १८०-अत्यादयः क्रान्ता- द्यर्थे द्वितीया । १८१-अवादयः क्रुष्टाद्यर्थे तृतीया । १८२-पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्थ्या । १८३-निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्या । १८४-कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेधः । १८५-मह- दात्त्वे वासकरविशिष्टेषूपसंख्यानं पुंवद्भावश्च । १८६-अष्टनः कपाले हविषि । १८७-गवि च युक्ते । १८८-प्राक् शतादिति वक्तव्यम् । १८९-षष उत्वं दतृदशधासूत्तरपदादेः ष्टुत्वं च धासु वेति वाच्यम् । १९०-द्विगुप्राप्तापन्नालम्पूर्वगतिसमासेषु प्रतिषेधो वाच्यः । १९१- संख्यापूर्वं रात्रं क्लीबम् । १९२-सविशेषणस्य प्रतिषेधः । १९३-अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियामिष्टः । १९४-आबन्तो वा । १९५-अनो नलोपश्च वा द्विगुः स्त्रियाम् । १९६- पात्राद्यन्तस्य न । १९७-पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः क्लीबतेष्टा । १९८-पथः संख्याव्ययादेः । १९९-सामान्ये नपुंसकम् । २००-प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०१ नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः । २०२-शसि बह्वल्पार्थस्य पुंवद्भावो वक्तव्यः । २०३-त्वतलोर्गुणवचनस्य । २०४ भस्याढे तद्धिते । २०५-ठक्छसोश्च । २०६-कुक्कु- ट्यादीनामण्डादिषु । २०७-कोपधप्रतिषेधे तद्धितवुग्ग्रहणम् । २०८-अमानिनीति वक्तव्यम् ।

समासप्रकरणम् । (१०५) २०९-अगोवत्सहलेष्विति वाच्यम् । २१०-संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः । २११-नेतुर्नक्षत्रे- ऽवक्तव्यः । २१२-खुरखराभ्यां वा नस् । २१३-वेग्रौ वक्तव्यः । २१४ खयश्च । २१५- गन्धस्येत्त्वे तदेकान्तग्रहणम् । २१६-ईयसो बहुव्रीहेर्नेति वाच्यम् । २१७-सर्वनामसंख्य- योरुपसंख्यानम् । २१८-मिथोडनयोः समासे संख्यापूर्वम् । २१९-संख्याया अल्पीयस्याः । २२०-द्वन्द्वेऽपि । २२१-वा प्रियस्य । २२२-गङ्गादेः परा सप्तमी । २२३-जातिकालसु- खादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या । २२४-प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ । २२५-अनेकप्राप्ता- वेकत्र नियमोऽनियमः शेषे । २२६-घ्यन्तादजाद्यदन्तं विप्रतिषेधेन । २२७-ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्येण । २२८-लघ्वक्षरं पूर्वम् । २२९-अभ्यर्हितञ्च । २३०-वर्णानामानुपूर्- व्येण । २३१-भ्रातुर्ज्यायसः । २३२-श्येनोल्हुडीति वक्तव्यम् । २३३--फलसेनावनस्पति- मृगशकुनिक्षुद्रजन्तुधान्यतृणानां बहुप्रकृतिरेव द्वन्द्व एकवदिति वाच्यम् । २३४-वायुशब्दप्रयोगे प्रतिषेधः । २३५--विष्णौ न । २३६--विरूपाणामपि समानार्थानाम् । २३७--त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परं तच्छिष्यते । २३८--त्यदादितः शेषे पुन्नपुंसकतो लिङ्गवचनानि । २३९--अद्व- न्द्वतत्पुरुषविशेषाणामिति वक्तव्यम् । २४०--अनेकशेषेष्विति वाच्यम् । २४१--अनृचब- ह्वचावध्येतर्येव । २४२--अवर्णान्ताद्वा । २४३--कृष्णोदक्पाण्डुसंख्यापूर्वाया भूमेरजिष्यते । २४४--संख्याया नदीगोदावरीभ्याञ्च । २४५ त्र्युपाम्यां चतुरोऽजिष्यते । २४६--पत्यराजभ्यां चेति वक्तव्यम् । २४७--स्वतिभ्यामेव । २४८--ब्राह्मणाच्छंसिन उपसंख्यानम् । २४९-- अञ्जस उपसंख्यानम् । २५०--पुंसानुजोजनुषान्ध इति च । २५१--पूरण इति वक्तव्यम् । २५२--हृद्युभ्यां च २५३--अन्तांच । २५४--अपो योनियन्मृत्सु । २५५-वाग्दिक्प- श्यद्भयो युक्तिदण्डहरेषु । २५६--आमुष्यायणाऽमुष्यपुत्रिकाऽऽमुष्यकुलिकेति च । २५७-- देवानांप्रिय इति च मूर्खे । २५८--शेपपुच्छलाङ्गूलेषु शुनः । २५९--दिवश्च दासे । २६०- विद्यायोनिसम्बन्धेभ्यस्तत्पूर्वोत्तरपदग्रहणम् । २६१--कृञ्श्चा न । २६२--इके चरतावुपसंख्या- नम् । २६३--निष्के चेति वाच्यम् । २६४--उत्तरपदस्य चेति वक्तव्यम् । २६५--इय- ङुवङ्भाविनामव्ययानां च नेति वाच्यम् । २६६--अभ्रुकुंसादीनामिति वक्तव्यम् । २६७- मातङ्मातृकमातृषु वा । २६८--अस्तोश्चेति वक्तव्यम् । २६९--धेनोर्भव्यायाम् । २७०- लोकस्य पृणे । २७१--इत्येऽनभ्यासस्य । २७२--आष्ट्राम्पयोरिन्धे । २७३--गिलेऽगि- लस्य । २७४--गलगिले च । २७५--उष्णमद्रयोः करणे । २७६--दक्षे चेति वक्तव्यम् । २७७-त्रौ च । २७८-दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारम्भावो वा । २७९--दुरो दाशनाशदभध्येष्ूत्वमुत्तरपदादेः ष्टुत्वं च । २८०-अपील्वादीनामिति वाच्यम् । २८१-- शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्घो वाच्यः २८२-दूष्यच्चूष्यज्म्यामेव । २८३-इरिकादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः । २८४-गिरिनद्यादीनां वा । २८५-युवादेर्न । २८६-अतद्धित इति वाच्यम् ॥

( १०६ ) वार्त्तिकपाठे- तद्धितप्रकरणम् । २८७--पृथिव्या ञञौ । २८८--देवाद्यञौ । २८९--बहिषष्टिलोपो यञ् च । २९०-- ईकक् च । २९१--स्यान्नोऽकारः । २९२--भवार्थे तु लुग्वक्तव्यः । २९३--लोम्नोऽपत्येषु बहुषु । २९४--गोरजादिप्रसङ्गे यत् । २९५--अभिकलिभ्यां ढग्वक्तव्यः । २९६--वृद्धस्य च पूजायामिति वाच्यम् । २९७--यूनश्च कुत्सायां गोत्रसंज्ञेति वाच्यम् । २९८--व्यासवरुड- निषादचण्डालबिम्बानां चेति वक्तव्यम् । २९९--चटकस्येति वाच्यम् । ३००--स्त्रियामपत्ये लुग्वक्तव्यः । ३०१--राज्ञो जातावेवेति वाच्यम् । ३०२--वा हितनाम्न इति वाच्यम् । ३०३- तक्षणोऽण उपसंख्यानम् । ३०४--परमप्रकृतेरेवायमिष्यते । ३०५--छागवृषयोरपि । ३०६-- त्यदादीनां फिञ् वा वाच्यः । ३०७--पूरोरण वक्तव्यः । ३०८--पाण्डोर्ड्यण् । ३०९- कम्बोजादिभ्य इति वक्तव्यम् । ३१०--शकलकर्दमाभ्यामुपसंख्यानम् । ३११--नील्या अन् । ३१२--पीतात्कन् । ३१३--हरिद्रामहारजनाभ्यामञ् । ३१४--अस्मिन्नर्थेऽण् डिद्वा वक्तव्यः । ३१५--दोष उपसंख्यानम् । ३१६--शतरुद्राद्वंश्र्च । ३१७--तदस्मिन्वर्त्तते इति नवयज्ञादिभ्य उपसंख्यानम् । ३१८--पूर्णमासादण् वक्तव्यः । ३१९--पितुर्भ्रातरि व्यत् । ३२०--मातु- र्डुलच् । ३२१--मातृपितृभ्यां पितरि डामहच् । ३२२--मातरि षि

पसंख्यानम् = ब्रह्मवर्चसाद् उपसंख्यानम्)! Very good catch! It is 'दुपसंख्यानम्'.

Line 19: "४१४-तत्पचतीति द्रोणादण् च । ४१५-स्तोमे डविधिः । ४१६-यज्ञर्त्विग्भ्यां तत्कर्मार्हती-" Wait: "यज्ञर्त्विग्भ्यां": य - ज्ञ - र्त्वि - ग्भ्यां. Yes!

Line 20: "त्युपसंख्यानम् । ४१७-क्रोशशतयोजनशतयोरुपसंख्यानम् । ४१८-ततोऽभिगमनमर्हतीति"

Line 21: "च वक्तव्यम् । ४१९-आहतप्रकरणे वारिजङ्गलस्थलकान्तारपूर्वादुपसंख्यानम् । ४२०-महा-"

Line 22: "नाम्न्यादिभ्यः षष्ठ्यन्तेभ्य उपसंख्यानम् । ४२१-चातुर्मासाण्णो यज्ञे तत्र भव इत्यर्थे । ४२२" Wait: "चातुर्मासाण्णो" -> चातुर्मासात् + णो = चातुर्मासाण्णो. Then: "४२२" at the end.

Line 23: "संज्ञायामण् । ४२३-अर्थाभ्यान्तु यथासंख्यं नेष्यते । ४२४-चूड

तान्नाद्यक्षरलोपश्च । ४४७-तावतिथेन गृह्णातीति कन् वक्तव्यो नित्यं च लुक् । ४४८--वटर्के- भ्य इनिर्वाच्यः । ४४९--भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भव- न्ति मतुबादयः। ४५०-विष्वगित्युत्तरपदलोपश्चाकृतसन्धेः । ४५१-वृत्तेश्च। ४५२-ज्योत्स्नादिभ्य उपसंख्यानम् । ४५३--प्रकरणे खमुखकुञ्जेभ्य उपसंख्यानम् । ४५४--नगपांसुपाण्डुभ्यश्च । ४५५-कच्छा ह्रस्वत्वं च । ४५६--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५७--अर्णसो लोपश्च ४५८ अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४५९--अन्येभ्योऽपि दृश्यते । ४६०--आमयस्योपसंख्यानं दीर्घश्च । ४६१--शृङ्गवृन्दाभ्यामारकन् । ४६२--फलबर्हाभ्यामिनच् । ४६३--हृदयाच्चालुरन्यतरस्याम् । ४६४--शीतोष्णतृप्रेभ्यस्तदसहने । ४६५--हिमाच्चेलुः । ४६६--बलादूलः । ४६७--वाता- त्समूहे च । ४६८ तर्पवर्मरुद्भ्याम् । ४६९--कुत्सित इति वक्तव्यम् । ४७०-प्राण्यङ्गान्न । ४७१--पिशाचाच्च । ४७२--बाहुरूपपूर्वपादद्वालात् । ४७३--सर्वादेश्व । ४७४--अर्थाच्चासन्नि- हिते । ४७५-तदन्ताच्च । ४७६--सर्वोभयार्थाभ्यामेव । ४७७--समानस्य सभावो द्यश्चाहनि । ४७८-पूर्वपूर्वतयोः पर उदारी च संवत्सरे । ४७९-इदम इश समसण् प्रत्ययश्च संवत्सरे । ४८०-परस्मादेद्यव्यहनि । ४८१-इदमोऽश् द

विधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् । ९२४-आशिषि नाथ इति Wait, in L1: "अन्तःशब्दस्याङ्‌किविधि..." - look at "स्याङ्‌किविधि": Is that 'ङ्कि'? In Panini: "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा वक्तव्या" (Vartika on उपसर्गाः क्रियायोगे or elsewhere: अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गसंज्ञा/उपसर्गत्वं). Yes! "अन्तःशब्दस्याङ्किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम् ।"

वाच्यम् । ९२५-सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः । ९२६-इर इत्संज्ञा वाच्या । ९२७- Wait, ९२६: "इर इत्संज्ञा वाच्या ।" ९२७: "ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन ।"

ऋदुपधेभ्यो लिटः कित्त्वं गुणात्पूर्वविप्रतिषेधेन । ९२८-सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां षत्वप्रतिषेधो Wait, ९२८: "सुब्धातुष्ठिवुष्वष्कतीनां" Wait, ष्ठिवु-ष्वष्कत...: "सुब्धातु

( ११० ) वार्त्तिकपाठ- ५९८—आगमेः क्षमायाम् । ५९९-शिक्षेर्जिज्ञासायाम् । ६००-हरतेर्गतताच्छील्ये । ६०१- किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् । ६०२-सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः । ६०३-आङि नुप्रच्छयोः । ६०४-शय उपालम्भे । ६०५-आङः प्रतिज्ञायामुपसंख्यानम् । ६०६-ईहायामेव । ६०७-उपादेवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् । ६०८-वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् । ६०९-स्वाङ्गकर्मकाच्चेति वक्तव्यम् । ६१०-विदिप्रच्छिस्वरतीनामु- पसंख्यानम् । ६११-अत्तिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् । ६१२-उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वेति वाच्यम् । ६१३-ज्योतिरुद्गमन इति वाच्यम् । ६१४-स्वराद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् । ६१५-अदेः प्रतिषेधः । ६१६-घेट उपसंख्यानम् । ६१७-अनाचमिकमित्रमीनामिति वक्तव्यम् । ६१८ सकर्मकाणां प्रतिषेधो वक्तव्यः । ६१९-दुहिपच्योर्बहुलं सकर्मकयोरिति वाच्यम् । ६२०-सृ- जियुज्योः श्यंस्तु । ६२१-सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्त्तर्येवेति वाच्यम् । ६२२-भूषाकर्मकिरादि- सनां चान्यत्रात्मनेपदात् । ६२३-यक्चिणोः प्रतिषेधे हेतुमण्णिश्रिब्रूनामुपसंख्यानम् । ६२४-- णिश्रन्थिग्रन्थिब्रूनात्मनेपदाकर्मकाणामुपसंख्यानम् । ६२५-अत्यन्तापह्नवे लिङ्वक्तव्यः । ६२६-यदायद्योरुपसंख्यानम् । ६२७-कामप्रवेदन इति वक्तव्यम् । ६२८-क्रियासमभिहारे द्वे वाच्ये । कृदन्तप्रकरणम् । ६२९-वसेस्तव्यत् कर्त्तरि णिच्च । ६३०-केलिमर उपसंख्यानम् । ६३१-निर्व्तीर्ण- स्योपसंख्यानम् । ६३२-ण्यन्तमादीनामुपसंख्यानम् । ६३३-तकिशसिचतियतिजनिभ्यो यद्वाच्यः । ६३४-हनो वा यद्वधश्च वक्तव्यः । ६३५-चरेराङि चागुरौ । ६३६-आङ्पू- र्त्वादङ्गेः संज्ञायामुपसंख्यानम् । ६३७-समश्च बहुलम् । ६३८-छन्दसीति वक्तव्यम् । ६३९-पाणौ सृजेर्ण्यद्वाच्यः । ६४०-समवपूर्वाच्च । ६४१-त्यजेश्च । ६४२-ण्यत्प्रकरणे लपिदमिभ्यां चेति वक्तव्यम् । ६४३-क्रमेः कर्त्तर्यात्मनेपदविषयात्कृत इण्निषेधो वाच्यः । ६४४-चरिचलिपिविदीनां वा द्वित्वमच्याक् चाभ्यासस्येति वक्तव्यम् । ६४५-हन्तेर्घत्वञ्च । ६४६-पाटेर्णिलुक् चोक्च दीर्घश्चाभ्यासस्य । ६४७-नौ लिम्पेर्वाच्यः । ६४८-गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् । ६४९-तनोतेरुपसंख्यानम् । ६५०-नृतिखनिरञ्जिभ्य एव । ६५१-अस्य केऽने च रञ्जेर्नलोपो वाच्यः । ६५२-शीलिकामिमक्ष्याचारिभ्यो णः । ६५३-ईक्षिक्षमि- भ्यां च । ६५४-कविधौ सर्वत्र सम्प्रसारणिभ्यो डः । ६५५-आलस्यसुखाहरणयोरिति वक्तव्यम् । ६५६-कप्रकरणे मूलविभुजादिभ्य उपसंख्यानम् । ६५७-शक्तिलाङ्गलाङ्कुशतो- मरपट्टिघटघटीधनुषु ग्रहेरुपसंख्यानम् । ६५८-सूत्रे च धार्येऽर्थे । ६५९-हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम् । ६६०-पार्श्वादिषूपसंख्यानम् । ६६१-उत्तानादिषु कर्त्तृषु । ६६२-गिरौ डश्छ- न्दसि । ६६३-कियत्तद्वहुषु कृञोऽज्विधानम् । ६६४-व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम् । ६६५-घातशुनीतिलशर्षेष्वजघेटतुदजहातिभ्यः खश् उपसंख्यानम् । ६६६-स्तने धेटो नासिका- यां ध्मश्चेति वाच्यम् ।

६६७-घटीखारीखरीषूपसंख्यानम् । ६६८-गमेः सुपि वाच्यः । ६६९-विहायसो विह इति वाच्यम् । ६७०-खच् डिद्वा वाच्यः । ६७१-सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम् । ६७२-उरसो लोपश्च । ६७३-सुदुरोरधिकरणे । ६७४-अन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् ६७५-डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः । ६७६-दारावाहानोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् । ६७७-चारौ वा ६७८-कर्मणि समि च ६७९-राजव उपसंख्यानम् । ६८०-समानान्धयोश्चेति वाच्यम् । ६८१-क्सोपि वाच्यः । ६८२-अग्रग्रामाभ्यां नयतेर्णो वाच्यः । ६८३-आशासः क्वावुप- धाया इत्त्वं वाच्यम् । ६८४-गमादीनामिति वक्तव्यम् । ६८५-उङ्श्च गमादीनामिति वक्त- व्यम् । ६८६-साधुकारिण्युपसंख्यानम् । ६८७-ब्रह्मणि वदः । ६८८-कुत्सितग्रहणं कर्त्त- व्यम् ६८९-ऊर्णोतेर्णुवद्भावो वाच्यः । ६९०-दुग्वोर्दीर्घश्च । ६९१-पूञो विनाशे । ६९२- सिनोतेर्गासकर्मकर्त्तृकस्य । ६९३-निष्ठादेशः षत्वस्वरप्रत्ययेडिधिषु सिद्धो वाच्यः । ६९४- उत्फुल्लसंफुल्लयोरुपसंख्यानम् । ६९५-आदिकर्मणि निष्ठा वाच्या । ६९६ क्षीरहविषोः पाके । ६९७-विस्मितप्रतिघातयोश्च । ६९८-दृशेश्च । ६९९-माङ्याक्रोश इति वाच्यम् । ७०० दंशेरश्छन्दस्युपसंख्यानम् । ७०१-शीङो वाच्यः । ७०२-भाषायां धातृकृसृगमिजनिनमिभ्यः । ७०३-सासहिवावहिचाचलिपापतीनामुपसंख्यानम् । ७०४-क्वन्कन्नपि वाच्यः । ७०५-क्विव् वचिप्रच्छ्शायतस्तुकटप्रुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च ७०६-द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च । ७०७ जुहोतेर्दीर्घश्च । ७०८-ध्यायतेः सम्प्रसारणं च । ७०९-मितद्र्वादिभ्य उपसंख्यानम् । ७१०- व्याधिमत्स्यबलेषु चेति वाच्यम् । ७११-दारजारौ कर्त्तरि णिलुक् च । ७१२-अपादाने स्त्रियामुपसंख्यानं तदन्ताच वा ङीष् । ७१३-शु वायुवर्णनिवृत्तेषु । ७१४-मयादीनामुपसं- ख्यानम् । ७१५-वशिरण्योरुपसंख्यानम् । ७१६-घञर्थे कविधानम् । ७१७-द्वित्वप्रकरणे के कुञादीनामिति वक्तव्यम् । ७१८-श्रुयजीषिस्तुभ्यः करणे । ७१९-ऋल्वादिभ्यः क्तिन्नि- ष्ठावद्वाच्यः । ७२०-ति च । ७२१-चायतेः क्तिनि चिभावो वाच्यः । ७२२-सम्पदादिभ्यः क्विप् । ७२३-क्तिन्नपीष्यते । ७२४-अजेः क्यपि वीभावो नेति वाच्यम् । ७२५-परि- चर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् । ७२६-जागर्त्तेरकारो वा । ७२७-निष्ठायां सेट इति वक्तव्यम् ७२८-तितुत्रेथ्वग्रहादीनामिति वाच्यम् । ७२९-घट्टिवन्दिविदिभ्यश्चेति वाच्यम् । ७३०-इषेरनिच्छार्थस्य । ७३१-परेर्वा । ७३२-धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् वक्तव्यः । ७३३- इक्शितपौ धातुनिर्देशे । ७३४-वर्णात्कारः । ७३५-रादिफः । ७३६-मत्वर्थाच्छः । ७३७-इणजादिभ्यः । ७३८-इञ् वपादिभ्यः । ७३९-इक् कृष्यादिभ्यः । ७४०- अवहाराधारावायानामुपसंख्यानम् । ७४१-खनेर्डर्डरेकेकवका वाच्याः । ७४२-निमिमी- लियां खलचोरात्स्रनेति वाच्यम् । ७४३-कर्तृकर्मणोरिच्छ्यर्थयोरिति वाच्यम् । ७४४-भाषायां शासियुधिदृशिशृधिमृषिभ्यो युज्वाच्यः । ७४५-स्वरत्यादेः श्युकः कितीति नित्यमिड्भावः पूर्वविप्रतिषेधेन । ७४६-झलदाविति वाच्यम् ।

(११२) वार्त्तिकपाठे- वैदिकप्रकरणम् । ७४७-नमोङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् । ७४८-वृषण्वस्वश्वयोः । ७४९-उभयसंज्ञान्य- पीति वक्तव्यम् । ७५०-षष्ठ्यर्थे चतुर्थीति वाच्यम् । ७५१-हिरण्य इति कक्तव्यम् । ७५२-श्वेतवहादीनां डस्पदस्येति वक्तव्यम् । ७५३-छन्दसि परेच्छायां क्यच उपसंख्या- नम् । ७५४-एरजधिकारे जवसौ छन्दसि वाच्यौ । ७५५-सिब्बहुलं णिद्वक्तव्यः । ७५६-दशेरग्वक्तव्यः । ७५७-मुद्गलाच्छन्दसि लिच्च । ७५८-गुग्गुलुमधुजतूपतयालूनामिति वक्तव्यम् । ७५९ आविष्ठ्यस्योपसंख्यानं छन्दसि । ७६०-अक्षरसमूहे छन्दस उपसंख्यानम् । ७६१-सम्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः । ७६२-विंशतेश्चेति वाच्यम् । ७६३-युष्मदस्मदोः सादृश्ये मतुब्वाच्यः । ७६४-छन्दोविन्प्रकरणेऽष्ट्रामेखलाद्वयोभयरुजा- हृदयानां दीर्घश्चेति वक्तव्यम् । ७६५-छन्दसीवनिपौ च वक्तव्यौ । ७६६-छन्दसि वेति वक्तव्यम् । ७६७-ऋचि त्रेरुत्तरपदादिलोपश्च च्छन्दसि । ७६८-रयेर्मतौ बहुलम् । एमन्ना- दिषु छन्दसि पररूपं वक्तव्यम् । ७६९-हृदय्या उपसंख्यानम् । ७७०-

॥ श्रीः ॥ अथ परिभाषापाठः । १ व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि संदेहादलक्षणम् ॥ २ यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् ॥ ३ कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् ॥ ४ अनेकान्ता अनुबन्धाः ॥ ५ एकान्ता अनुबन्धाः ॥ ६ नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम् ॥ ७ नानुबन्धकृतमनेजन्तत्वम् ॥ ८ नानुबन्धकृतमसा- रूप्यम् ॥ ९ उभयगतिरिह भवति ॥ १० कार्यमनुभवन् हि कार्यी निमित्ततया नाश्रीयते ११ यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १२ निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति ॥ १३ यत्रानेकविधमान्तर्यं तत्र स्थानत आन्तर्यं बलीयाः ॥ १४ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थ- कस्य ( ग्रहणम् ) ॥ १५ गौणमुख्ययोर्मुख्ये कार्यसंप्रत्ययः ॥ १६ अनिन्समन्ग्रहणान्य- र्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधिं प्रयोजयन्ति ॥ १७ एकयोगनिर्दिष्टानां सह वा प्रवृत्ति- स्सह वा निवृत्तिः ॥ १८ एकयोगनिर्दिष्टानां कचिदेकदेशोप्यनुवर्तते ॥ १९ भाव्यमा- नेन सवर्णानां ग्रहणं न ॥ २० भाव्यमानोऽप्युकारस्सवर्नान् गृह्णाति ॥ २१ वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् ॥ २२ उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि ॥ २३ प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स विहितस्तदादेस्तदन्तस्य ग्रहणम् ॥ २४ प्रत्ययग्रहणे चापञ्चम्याः ॥ २५ उत्तरप- दाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तग्रहणम् ॥ २६ स्त्रीप्रत्यये चानुपसर्जने न ॥ २७ संज्ञा- विधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति ॥ २८ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् ॥ २९ पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च ॥ ३० व्यपदेशिवदेकस्मिन् ॥ ३१ ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति ॥ ३२ व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन ॥ ३३ यस्मिन्विधिरस्तदादावल्ग्रहणे ॥ ३४ सर्वो द्वन्द्वो विभाषैकवद्भवति ॥ ३५ सर्वे विधयश्छन्दसि विकल्प्यन्ते ॥ ३६ प्रकृतिवदनु- करणं भवति ॥ ३७ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ३८ पूर्वपरनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः ॥ ३९ पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्सिद्धम् ॥ ४० सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेव ॥ ४१ विकरणेभ्यो नियमो बलीयान् ॥ ४२ परान्नित्यं बलवत् ॥ ४३ कृताऽकृतप्रसङ्गि नित्यम् ॥ ४४ शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन्विधिरनित्यो भवति ॥ ४५ शब्दान्तरस्याप्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुव- तश्चानित्यत्वम् ॥ ४६ लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ४७ क्वचित्कृताकृतप्रसङ्गमात्रेणापि नित्यता ॥ ४८ यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं विहन्यते न तदनित्यम् ॥ ४९ यस्य च लक्ष- णान्तरेण निमित्तं विहन्यते तदप्यनित्यम् ॥ ५० स्वरभिन्नस्य च प्राप्नुवन्विधिरनित्यः ॥ ८

? No, it's न with ा? Wait, let's look at नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे: The paribhasha is: "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिरनभ्यासविकारे" (Paribhashendushekhara 103: "नानर्थकेऽलोऽन्त्यविधिः", or "नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे")! YES! "नानर्थके"! Let's look at the print: Does it say नानर्थके or नार्थके? Ah, look at the glyphs: न ा न र ् थ क े! Wait, is the second letter ा or न? Look at: न then a vertical line ा, then र्थ? Wait, if it is नार्थके, there is only one न. Let's count: After १०६: न ा (vertical stroke) न (na!) Wait, is there a न? Look at: न ा then... wait, look closely at that character: It has a top bar, a vertical line with a repha, and थ! Wait, where is the second न? Is

परिभाषापाठः । (११५) दायप्रसिद्धिर्बलीयसी ॥ १०९ व्यवस्थितविभाषयापि कार्याणि क्रियन्ते ॥ ११० विधिनियम- संभवे विधिरेव ज्यायान् ॥ १११ सामान्यातिदेशे विशेषानतिदेशः ॥ ११२ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् ॥ ११३ सहचरितासहचरितयोस्सहचरितस्यैव ग्रहणम् ॥ ११४ श्रुता- नुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान् ॥ ११५ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥ ॥ ११६ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ ११७ प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिः ॥ ११८ क्वचित्समु- दायेऽपि ॥ ११९ अभेदका गुणाः ॥ १२० बाधकान्येव निपातनानि ॥ १२१ पर्जन्यव- ल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२२ लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते ॥ १२३ निषेधाश्च बलीयांसः ॥ १२४ अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे ॥ १२५ योगविभागादिष्टसिद्धिः ॥ १२६ पर्यायशब्दानां लाघवगौरवचर्चा नाद्रियते ॥ १२७ ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्र ॥ १२८ पूर्वत्रासिद्धीयमद्वित्वे ॥ १२९ एकस्या आकृतेश्चरितः प्रयोगो द्वितीयस्यास्तृतीयस्याश्च न भविष्यति ॥ १३० संप्र- सारणं तदाश्रयं च कार्यं बलवत् ॥ १३१ क्वचिद्विकृतिः प्रकृतिं गृह्णाति ॥ १३२ औपदे- शिकप्रायोगिकयोरौपदेशिकस्यैव ग्रहणम् ॥ १३३ शितपा शपाऽनुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गुणेन च ॥ यत्रैकाग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यङ्लुकि ॥ १३४ पदगौरवाद्योगविभागो गरीयान् ॥ १३५ अर्धमात्रालाघवेन पुत्रोत्सवं मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ इति परिभाषापाठः समाप्तः ।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। यह एक सजावटी चित्र (फूलदान और चारों ओर अलंकृत बॉर्डर) वाला पृष्ठ है।