वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

(v -) सि (v) य-तः (v -) सु-त-राम् (v v -) -> 11 syllables! Now line 18: _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ (11 syllables) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ (11 syllables) First quarter: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11: भ व ति मि रा स्र व पा न म दात् -> Wait! भ(1) व(2) ति(3) मि(4) रा(5) स्र(6) व(7) पा(8) न(9) म(10) दात्(11)! Wait, if it is "भवतिमिरास्रवपानमदात्": Let's count:

1. भ
2. व
3. ति
4. मि
5. रा
6. स्र
7. व
8. पा
9. न
10. म
11. दात् That is exactly 11 syllables!! Second quarter:
12. भ
13. व
14. ति
15. वि
16. लो
17. हि
18. त
19. वि
20. ग्र
21. ह
22. वान् That is exactly 11 syllables!! Third quarter (Line 19):
23. मि

२२४ वेदस्वरूप-विमर्शः काग्निरूपस्य आदित्यस्य प्रस्तावः । इदमेवाभिप्रेत्य 'ऋग्वेद एवाग्ने- रजायत यजुर्वेदो वायोः सामवेद आदित्यात्' इति ब्राह्मणश्रुतौ अग्न्या- दिभ्य ऋग्वेदादीनामुत्पत्तिराम्नाता, विषयस्य ज्ञानकारणतया निरुढ- त्वात् । यद्यस्त्यग्निः ततः एव ऋग्वेदो जायते । न भवेच्चेन्न कं वर्णयितुमृग्वेदः प्रवर्तेतेति तस्य कारणत्वमुपपादयति । अयमेवाभि- प्रायो इति मनुनाऽपि शब्दान्तरैरुपदिष्टः । यथा— 'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् । दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥' इति । परमशेषशेमुषीसम्पन्नैः विद्वत्प्रवरै रचितासु मनुस्मृतिटीकासु नैकत्राप्यस्यार्थस्य स्पष्टीकरणमुपलभामहे । 'पूर्वोक्ता श्रुतिरपि प्रायेण सर्वैः समुद्धृता । अग्न्यादिभ्यश्च कथं वेदानाम्

२२६ वेदस्वरूप-विमर्शः

कणादेनापि सामान्यं विशेष इति बुद्धयपेक्षमेव सामान्यं वदता काल्पनिकमेव तदित्यङ्गीकृतम् इति, तन्न, सूत्रार्थानवबोधात् । तत्रैवो- पस्कारकारादिभिर्बौद्धादिपक्षनिरसनपुरःसरं सामान्यव्यवस्थापनात् । सूत्रार्थस्तु—सामान्यं सत्तारूपं परसामान्यम् । अपरं सत्ता द्रव्यत्वा- दिकम् । बुद्धिलक्षणम् । तेनोभयविधस्य सामान्यस्य बुद्धिरेवलक्षणम् । इतिना तद्व्यवच्छिद्य परामृश्यते । तेन बुद्धयपेक्षमिति नपुंसक- निर्देशः । वृत्तिकारस्तु—विशेषान्वयमाह । 'नपुंसकमनपुंसकेनेकवच्चास्यान्यतरस्या- मित्यनेनैकवद्भावो नपुंसकता चेत्याह । बुद्धिरपेक्षालक्षणं लिङ्गं यस्य तद्बुद्धयपेक्षम् । नित्यमनेकवृत्ति सामान्यम् । परन्तु सामान्यं विशेषसंज्ञामपि लभते । यथा द्रव्यमिदमित्यनुवृत्तप्रत्यये सत्येव नायं गुणो, नेदं कर्मेति विशेष- प्रत्ययः । तथा च द्रव्यत्वादीनां सामान्यानामेव विशेषत्वम् । सामान्यं नित्यं व्यापकञ्च । व्यापकत्वमपि स्वरूपतो न सर्वदेश- सम्बद्धत्वम्, तत एव न देशानां गोव्यवहारापत्तिः । समवायेन तद्व्यवहा- रस्यानभ्युपगमात् । कालस्य रूपादिमत्त्वेऽपि कालो रूपवानिति प्रतीति- व्यवहारवत् । तथा च यत्र पिण्ड उत्पद्यते तत्रस्थमेव गोत्त्वं तेन सम्बध्यते । जातः सम्बद्धश्चेत्येकः काल इत्यभ्युपगमात् । कीदृशे आश्रये वर्तत इत्यत्र यत्र प्रतीयत इत्युत्तरम् । कुत्र प्रतीयत इत्यत्र यत्र वर्तत इत्युत्तरम्, गोत्ववृत्तेः पूर्वं स पिण्डः कीदृगासीदित्यत्र नासीदित्येवोत्तरम् । अत- द्व्यावृत्तिरेव गोत्वमित्यत्र गौरयमिति विधिसुखः प्रत्यय एव बाधको ऽनुभवस्य प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात् । एतेन 'न याति न च तत्रासीदिति परिदेवनमात्रम् । सामान्यं विशेष इति द्वैविध्यं यदुक्तं तदुपपादयन्नाह—भावोऽनु वृत्तेरेव हेतुत्वात् । सामान्यमेव भावः सत्ता अनुवृत्तेरेव हेतुः; न व्यावृत्ते- रपि । तथा च विशेषसंज्ञां न लभते । केषां सामान्यानां विशेषसंज्ञा इत्यपेक्षायामाह—द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च ।

वेदस्वरूप-विमर्शः २२७

सत्तासामान्यविप्रतिपत्तिनिरासाय सदिति । यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता इत्युक्तम् । अपि च 'द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता' इति सूत्रेण स्पष्टमेव सत्ताया द्रव्यादिभ्योऽर्थान्तरमुक्तम् । यत्तु तेभ्योऽन्यत्र नोपलभ्यम् तद्युतसिद्धिवलात् । घटपटयोस्तु युतसिद्धत्वेन पृथगुप- लब्धिः । तस्मात् सूत्रानुयायिनां भाष्यानुसार्यैव सूत्रार्थ इति मन्तव्यम् । यदुक्तम् संस्त्यानप्रसवौ लिङ्गमास्थेयौ स्वकृतान्ततः । संस्त्यानेस्त्यायतेर्दू ट् स्त्री सूतेः स प्रसवे पुमान् ॥ इति वार्तिकव्याख्यानमहाभाष्येणाप्यादानप्रदानयज्ञप्रक्रियाविधया आदानविवक्षया स्त्रीलिङ्गं, प्रदानविवक्षया पुंल्लिङ्गं, ताटस्थ्यविवक्षया तु नपुंसकलिङ्गम् इति सिद्धयति । तन्न; भाष्यविरोधात् । तथाहि अधि- करणसाधनास्त्यायतेर्गर्भा गर्भ इति स्त्री । कर्तृसाधनश्च पुमान् सूतेः पुमान् । इह पुनरुभयं भावसाधनम् । संस्त्यानम् स्त्रीप्रवृत्तिर्या पुमान् शब्दादिगुणानां संस्त्यानविवक्षायां स्त्री, तेषामेव प्रवृत्त्यपेक्षायां पुमान्, उभयविवक्षायां नपुंसकमित्येव तु महाभाष्यवचनात् सिद्धयति । अत्र संस्त्यानं तिरोभावरूपोऽपचयः, प्रवृत्तिश्चाविर्भावरूपलक्षण उपचयः । केषां ? गुणानां शब्दस्पर्शादीनां, शब्दादीति सत्त्वादिकार्यमात्र- स्योपलक्षणम् ज्ञेयम् । सर्वाश्च मूर्त्तय एवमात्मिका इति भाष्येणैव तद् ध्वनितम् । मूर्त्तय इति पदार्था ग्राह्याः । आत्मनि प्रकृतौ महति अहङ्कारे च लिङ्गव्यवहारो दृश्यते । न च तत्र शब्दादिगुणोपचयादिकं सम्भवति शब्देऽपि वाच्याभावात्तु नोपपद्यते । आत्मनि परिणामवदन्यतादात्म्याध्यासेन तत्परिणामानुयायित्वेन लिङ्गव्यवहारः । शब्दादिप्रदानापेक्षया पुंस्त्वं बाष्पाद्यादानापेक्षया महदादौ पुंस्त्वादिव्यवहारो नोपपद्यत एव महदादिषु शब्दादिसम्बन्धाभावात् । पारम्पर्येण तत्सत्त्वे तूपलक्षणमेवा- यातम् । केष्वित्तु सात्त्विकांशाधिक्येन परिणामे पुमान्, राजसांशा- धिक्येन परिणामे स्त्री, तामसांशाधिक्येन नपुंसकम् एतत्त्रितयं व्यक्तिमात्रवृत्तितया केवलान्वयि । वस्तुमात्रस्य क्षणपरिणामितया वृद्धिह्रास-

२२८ वेदस्वरूप-विमर्शः साम्यानामावश्यकत्वात् । अत एव एकैव व्यक्तिः सात्त्विकेन धर्मेण कञ्चित् सुखयति, राजसेन धर्मेण कञ्चित् क्लेशयति, तामसेन कञ्चिन्मोह- यति । तस्मात् सत्त्वोपचये पुमान्, रजस उपचये स्त्री, तमसस्तथात्वे नपुंसकमिति व्यवहारः । कैश्चित्तु सकलगुणानामुपचये पुंस्त्वमपचये स्त्रीत्वम् साम्ये नपुंसकत्वम् । अन्यैस्तु अन्यापेक्षयोपचयादौ पुंस्त्वादिक- मुच्यते । यद्यपि 'स्तनकेशवती नारी लोमशः पुरुषः स्मृत'इति लौकिकमेव पुलिङ्गादिलक्षणम् तथापि व्याकरणशास्त्रे तद्धितखट्वावृक्षादिशब्दानां पुल्लिङ्गत्वादिव्यवहाराय पारिभाषिकोऽयं लिङ्गव्यवहारोऽभ्युपेयते । हरिरप्याह— आविर्भावतिरोभावस्थितिचेत्यव्यपायिनः । धर्मा मूर्तिषु सर्वासु लिङ्गत्वेन व्यवस्थिताः ॥ हरिरपि वैज्ञानिकं लिङ्गं न जानाति भवांस्तु जानातीति न संभव- दुक्तिकमिति । तथाहि सति संभवे सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन लौकिकपुंस्त्वादि- विशिष्टशास्त्रीयलिङ्ग एव पुमादिशब्दानां शक्तिः, न केवले शास्त्रीये, नापि लौकिके, असंभवे तु शास्त्रीय एव । अत एव 'पशुना यजेत' इत्यादौ पशुस्त्रिया कृते यागे वैगुण्यम् । लौकिके पुंस्त्वादि-विशिष्टशास्त्रीय- पुंस्त्वस्यैव शब्देन प्रतिपादनात् । तस्मान्नादानप्रदानलक्षणयज्ञप्रक्रिययैव स्त्रीत्वं पुंस्त्वञ्च । गीतायां हि—'ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तु मिहार्हसी'ति शास्त्रविधानेनोक्त- मेव कर्म कर्तव्यत्वेनोक्तम्, न तु स्वाभाविकानान्तेषामशनपानमैथुना- दीनामनुकरणमेव कर्तव्यमित्याद्युक्तम् । 'द्रव्यं देवता त्यागः, (कात्या- यनश्रौतसूत्रे १ अध्यायः) इति सूत्रानुसारेण देवतोद्देश्येन क्रियमाण- स्वस्वत्वनिवृत्त्यनुकूलो व्यापार एव यागः । इति १६४ पृष्ठे निरूपितमेव । यदुक्तमियमग्नौ सोमाहुतिप्रक्रिया शिवशक्त्युपासनाऽनुकृता शवरूपस्य शिवस्य हृदि विराजमाना आद्या शक्तिः ध्येया मूर्तिष्वपि तदाकारा पूज्यते । तेन ब्रह्मरूपस्य शिवस्य हृदि मध्यकेन्द्रे शक्तिरनवरतं वेदस्वरूप-विमर्शः २२९ विराजते । शक्तिहीनः शिवः कदापि न भवति । अग्निः शिवः तस्योपरि मध्यभागे शक्तिरूपः सोम आगच्छति । उपर्य्यन्तरिक्षे सर्वत्र सोमो व्याप्तः । स सङ्घीभूयाग्नौ निपतति । सोमः कृष्णवर्णः शक्तिरपि कृष्णवर्णैव । अग्निरूपः शिवस्तूज्ज्वलः । उः शिवस्तस्य माया शक्तिः उमा उमया सहितः शिवः सोमः । तदपि नाभीष्टसाधनम्, ब्रह्मरूपे शिवे शक्तेर्ध्येयत्वेऽपि विहितध्यानस्यैव तत्र पुण्यजनकत्वात् । एवं होमेऽग्न्यादिषु शिवादिबुद्धयोऽपि तन्त्रेषु विहिता एव । तत्रैव बृहज्जाबालोपनिषदो निम्नोक्तानि वचनानि सङ्गच्छन्ति । अग्नीषोमात्मकं विश्वमित्यग्निराचक्षते । रौद्री घोरा या तैजसी तनुः सोमशक्त्यमृतमयः शक्तिरतितनुः । “अमृतं या प्रतिष्ठा सा तेजोविद्या कला स्वयम् । स्थूलसूक्ष्मेषु भूतेषु स एव रसतेजसी । द्विविधा तेजसो वृत्तिः सूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसशक्तिश्च सोमात्मा चानलात्मिका ॥ वैद्युदादिमयं तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु वृत्तमेतच्चराचरम् ॥ अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हविः सन्तमग्नीषोमात्मकं जगत् ॥ ऊर्ध्वशक्तिमयः सोम अधः शक्तिमयोऽनलः । ताभ्यां सम्पुटितस्तस्माच्छश्वद्विश्वमिदं जगत् ॥ अग्नेरूर्ध्वं भवत्येषा यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यात्मके सौम्यममृतं विसृजत्यधः ॥ अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वगा । यावद्दाहनदग्धोर्ध्वमधस्तत्पावनं भवेत् ॥ आधारशक्त्यावधृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ॥ शिवश्चोर्ध्वमयः शक्तिरूर्ध्वशक्तिमयः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यां नाव्यातमिह किञ्चन ॥

२३० वेदस्वरूप-विमर्शः असकृच्चाग्निनादग्धं जगत्तद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं प्राहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः ॥ यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वाभिनत्ति भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्दग्धपापः स उच्यते ॥ अग्नेर्वीर्यं च तद्भस्म सोमेनाप्लावितं पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते ॥ योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण ह्यधिकारान्निवर्त ते ॥ अतो मृत्युञ्जयायेत्थममृतप्लावनं सताम् । शिव शक्त्यमृतस्पर्शो लब्ध एव कुतो मृतिः ॥ यो वेद गहनं गुह्यं पावनञ्च तथोदितम् । अग्निषोमपुटं कृत्वा न स भूयोऽभिजायते । शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसोमामृतेन यः ॥ प्लावयेद्योगमार्गे

नाऽग्नौ यथा कथञ्चित् सोमदधिघृतादिनिक्षेप एव याग इति वक्तुं शक्यते, अनीप्सितवद्दाहादावतच्छब्दप्रयोगात् । सर्वत्र विधेरेव प्राधा- न्यम् । अत एव "विधिहीनस्य यज्ञस्य सद्यः कर्ता विनश्यतीति" "छिद्रं- हि मृगयन्त्येते विद्वांसो ब्रह्मराक्षसा' इत्यादिभिः विधिहीनयज्ञस्य विपरीतफलकत्वमवगम्यते । अत एवाग्निहोत्रदर्शपूर्णमासचातुर्मास्या- दीनामङ्गोपाङ्गप्रभेदविधानवन्न प्राकृतयागत्वेनाभिमतेष्वधिदैवतेषु सोमहोमेषु तथाविधप्रभेदवर्णनमुपलभ्यते । निरुक्तादिषु तु भाव- विकारविवरणे यमेन विच्छिन्नतया अल्पा गतिर्यत्र तज्जीर्णं भूत्वा नश्यति इति वस्तुगत्यां सत्यामपि तत्र तदेतन्न चर्चितम् । गार्हपत्या- हवनीयदक्षिणाग्निषु लोकत्रयदृष्टिरुपासनाथैव न वस्तुस्थित्यनुरोधेन योषादिष्वग्निदृष्टिवत् । 'अयं वै लोको गार्हपत्यः' इति श्रुत्या न पृथिवीलोकस्य गार्हपत्या- ग्नित्वं, न च तत्र सोमहोमो बोध्यते तथात्वाश्रुतेः । "अथोषान्निवपति" इति गार्हपत्य ऊषायाः क्षारमृत्तिकाया निवापस्तु विहितः । तस्य प्रशंसार्थं गार्हपत्ये पृथिवीलोकत्वमुषायाञ्च पशुत्वमारोप्यते । ऊषरप्रदेशस्य पशु- भिरुपजीव्यत्वादूषाणां पशुत्वव्यपदेशः । यस्मादूषाणां निवपने न पशवोऽ- स्मिन् लोके स्थापितास्तस्मादेव इदानीमपि पशवो गवाद्या अस्मिँल्लोके समृद्धा उपलभ्यन्ते तदनुगुणान्येव श्रुत्यक्षराणि "अथोषान्निवपति अयं वै लोको गार्हपत्यः पशवऽऊषा अस्मिँल्लोके पशूनुपदधाति तस्मादिमे अस्मिँल्लोके पशव इति श्रुतेः (श० ७।१।१।१) सर्वथाऽपि नानया पृथिव्या गार्हपत्याग्नित्वं प्रबोध्यते । किञ्च नहि यज्ञे गार्हपत्ये दक्षि- णाग्नौ वा सोमहोमेन यज्ञपूर्तिः, आहवनीय एव प्रधानहोमविधानात् । तस्मात्किञ्चिदेतत् । एवं "संवत्सरोऽग्नि" रित्यनेनापि न संवत्सरस्याग्नित्वं बोध्यते किन्तु द्वादशकपालोऽग्निर्भवति इति विधाय तत्प्रशंसा क्रियते । कपालानि द्वादश भवन्ति, अग्निश्च द्वादशमासरूपसंवत्सरात्मकः । अतस्तत्सं- मितेनाग्निं प्रीणाति । हिरण्यगर्भस्य सूर्यात्मकत्वेन निरूपितत्वेन च वर्णनात् संवत्सरव्यवहारस्य सूर्यमूलकत्वेनाग्नेः संवत्सररूपत्व-

मौपचारिकमेव । एवं कथञ्चित् प्रतीकोपादानेन प्राकृतयज्ञसिद्धि दुर्घटैव । विहितयज्ञसादृश्येन क्वचित् तादृक्षे व्यवहारे यज्ञकल्पना भवतु तथापि तेन विहितयागस्यैव स्तुत्यादिर्विवक्षितमिति तद्बोधने तात्पर्याभाव एव, 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति न्यायात् । एतेनाधिदैवताध्यात्मिकाधिभौतिकयागप्रक्रियापि व्याख्यातैव । प्राणाग्निहोत्रादिव्यवस्था तु विहितत्वाद्युक्तैव । यदप्युक्तम् "सूक्ष्मविचारे त्वग्नीषोमावपि यज्ञेनैवोत्पाद्येते यज्ञेनैव च स्वस्वरूपेऽवतिष्ठेते अन्यानि च देवभूतादीनि तत्त्वानि यज्ञादेवो- त्पद्यन्ते तेनैव च पाल्यन्ते चे"त्याद्यपि श्रुतिभ्यः सिध्यति । अग्नौ सोम आयाति सोमं गृह्णन्नग्निश्च स्वात्मरूपतां प्रापयति । अनयैव च दिशा पदार्थेषु गत्यागती । या च देवानां भूतानां द्वयोः सम्बन्धेन रूपान्तरता- प्राप्तिः सा सर्वापि यज्ञपदेन तत्र तत्र श्रुतिषु व्याख्यायते । तथाहि- पृथिव्युत्पत्तिस्तावदेवं ब्राह्मणेषु ( श० ६।१।३।२-४ ) आपः फेनः मृत्स्ना सिकता शर्करा अश्मा अयः हिरण्यमित्यष्टावस्थाः क्रमेणोद्भवन्ति । तासां समुदायः पृथ्वीत्याख्यायते । प्रस्रुतावप्सु सूक्ष्मेऽवकाशे वायुः प्रविशति निष्क्रामति चेति क्रियानवरतं प्रवर्त्तते । यदा वायुनोत्थापितानामपां सूक्ष्मः स्तरो वायुमावृणोति । आवृतश्च वायुर्न निष्क्रमितुं प्रभवति, तदा बुद्बुदो जायते, क्षणानन्तरं जलस्तरं त्रोटयित्वा वायुर्निष्क्राम्यति, बुद्बुदं विलीयते । यदा च वायुनोत्थापितानामपां स्तरो घनीभवति वायुवेगेन सहसा न त्रुट्यति । तदा वायोश्चापाञ्च चिरसंघर्षाद् द्वयोरपि स्वरूपं विलीयते, द्विसंसर्गजञ्च फेनरूपं भवति । सेयं द्वाभ्यामभिनवपदार्थो- त्पत्तिरपि यज्ञ एव । एवं फेनेऽपि वाय्वादेस्तत्त्वान्तरस्य संघर्षान्मृत्स्ना जायते । तदनन्तरमश्मा । तत्र सूर्यरश्म्यादिनिष्ठस्याग्नेः प्रभावातिशया- दयादयश्च धातवो जायन्ते । सर्वान्ते सुवर्णम् । सर्वतो गुरुभूतं सुवर्णं जायते । ता एता अष्टावस्था अष्टाक्षररूपेण निरूपिताः ।" इयञ्चाष्टाक्षरा गायत्री चयनप्रकरणे व्याख्याता । तदपि न समीहितसाधनम् । तात्पर्यान्तरस्य विवक्षितत्वात् - तथाहि-यदि द्वाभ्यां जायमानत्वमेव यज्ञत्वं तदा प्रकृतिपुरुषाभ्यां

पृष्ठ २३४

सर्वस्य जायमानत्वात् सर्वस्य यज्ञत्वं स्पष्टमेवेति पृथक्-पृथक् तत्समर्थनं व्यर्थमेव । यदि तस्यैव यज्ञनामकरणमिष्यते तर्ह्रीष्यताम् । न तावता याज्ञिकप्रसिद्धयज्ञत्वं तत्र सम्भवति, तस्य भवदभ्यूहमात्रत्वात् । तस्मान्न द्वयोः सम्बन्धेन रूपान्तरतापत्तिरेव यज्ञः । द्विसंयोगेषु बहुषु पदार्थेषु यज्ञत्वव्यवहाराभावात् । उद्धृतशतपथप्रमाणेनापि तन्न सिद्ध्यति, तत्र पृथिव्यास्तदवस्थानाञ्च वर्णनेऽपि पृथिव्या यज्ञत्वानुक्तेः । अतएव द्वाभ्याज्ञातानामभिनवपदार्थरूपफेनादीनामपि यज्ञत्वं नाम्नातम् । वस्तुतस्तु इष्टकाचयनप्रसङ्गे इष्टकायाः केनचित्साम्येन पृथिवीत्वमुक्तम् । सेयं चतुःस्रक्तिर्दिशो ह्यस्यै स्रक्तयस्तस्माच्चतुःस्रक्तयः इष्टका भवन्तीति । भूमेर्दिक्षूपचतुःस्रक्तियुक्तत्वाद्दिदानीन्तनेः चतुःस्रक्तय इष्टकाः कार्या इत्युक्तम् । ततश्चैकेष्टकत्वे पञ्चेष्टकत्वमन्त्रैः प्रसिद्धिरिति तद्विरोधमा- शङ्क्य पञ्चेष्टकाश्चीयन्ते इत्युक्तम् । तत्र भूमिः प्रथमेष्टिका, यत्किञ्चि- न्मृन्मयपात्रादिकमुपदध्यात् सा मृण्मयी । पुरुषाश्वादि पञ्च पशूशीर्षो- पधानेन पश्विष्टका । रुक्मं हिरण्यम् । तत्र पुरुषं स्वर्वनिर्मितमुपदधाति । उपहित्वा इष्टका स्वर्णसकलैः प्रोक्षति । अतोऽत्र हिरण्यस्पर्शादेषा हिरण्येष्टका । स्रुगाद्युपधानेन चानस्पत्येष्टका वनस्पतिविकारत्वा- त्स्रुगादीनाम् । पुष्करपर्णाद्युपधानेन अन्नेष्टका । तत्र दधिघृतादीनामन्न- त्वात् । पञ्चेष्टकाश्चेतव्याः, मार्तिक्यश्च इष्टकाः पश्वादिसम्बन्धान् पञ्च भवन्ति । तत्र च पृथिव्याः स्तुतये तस्याः प्रजापतेरुत्पत्तिस्तस्याश्च अष्टावस्थासु अष्टाक्षरत्वसाम्येन गायत्रीत्वञ्चोपपद्यते । तदेतत्सर्वं "प्रजापतिर्वा इदमग्र आसीत्" 'सोऽश्राम्यत तपोऽतप्यत तस्मादापो जायन्ते आपो अब्रुवन् क्व वयं भवामः ताः फेनमस्सृजन्त फेनोऽब्रवीत् मृदेव भवति तद्यदसृज्यन्ताक्षरत् तद्यदक्षरत् तस्मादक्षरं यदष्टौ कृत्वा- ऽक्षरत्सैवाष्टाक्षरा गायत्र्यभवत् । प्रजापतिः अष्टौ कृत्वाऽक्षरत् सैव संख्या साम्यादष्टाक्षरा गायत्री सम्पन्ना । (सा० भा०) । नात्र कचिदपि द्विसंयोगजस्याभिनवपदार्थस्य यज्ञत्वमुक्तम् ।

पृष्ठ २३५

यच्चोक्तं "द्वयोः सम्बन्धरूपो यज्ञः सृष्टेरारम्भादेव प्रवृत्तः । द्वयोः सम्बन्धे प्रधानः पुरुषः अग्निरिति चाख्यायते, अप्रधानस्तु योषा सोम इति च परिभाष्यते; अग्नीषोमयोर्यन्नान्नादरूपो वृष-योषा- रूपश्च सम्बन्धः । द्वयोः सम्बन्धे एकस्य वृषत्वम्; अर्थात् पुरुषत्वम् अपरस्य योषात्वम् । तत्राप्यग्नित्वं सोमत्वञ्चारोप्यते । तयोः सम्बन्धश्च यज्ञशब्देनैव व्यपदिश्यते । यथा अनन्तकोटिब्रह्माण्डामलकस्य जगत एकमेव मूलतत्त्वं सत्पदवाच्यम्, "सदेव सोम्य इदमग्र आसीदेकमेवा- द्वितीय" मित्यादि श्रुतिषूक्तम् । अविकृतं चित्सु सृष्टिं रचयितुं न शक्नोतीति तत्रैका शक्तिः स्वाभाविका कल्प्यते । "आनीदवातं स्वध- या तदेकम् परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते।" सोऽयं शक्तेर्ब्रह्मणश्च सम्बन्धः प्रथमो यज्ञः सर्वजगदुत्पादक इति तदपि न प्राकृतयज्ञसाधकम् । एकं ब्रह्मशक्तिसंश्लिष्टं सज्जगद्रचयतीति तु सत्यम् । तयोः सम्बन्धस्तु भवदुक्तरीत्या स्वाभाविक एवेति कुतस्तन् सम्बन्धस्यागन्तुकत्वं यज्ञत्वञ्च ? सृज्यमानप्राण्यदृष्टवशात् सम्पन्नस्सम्बन्धः विशेषस्यागन्तु- कत्वेऽपि यज्ञत्वं तु तस्य कुतस्त्यम् ? प्रधानस्याग्नित्वे योषायामप्रधानभूतायां कुतोऽग्नित्वञ्च ? हूयमान- सोमापेक्षया प्राधान्ये तु वस्तुतो योषायामप्राधान्यमवस्थितमेव । पञ्चाग्निविद्यायां तु होमादिकमारोपितमेव केनचित्साम्येन । तथाहि पञ्चाग्निविद्यायां शरीरारम्भणाग्निहोत्रपूर्वपरिणामलक्षणं श्रद्धादि- रूपेण पञ्चधा विभज्य द्युप्रभृतिष्वग्निषु होतव्यत्वेनोपासनमुत्तरमार्गं प्रति साधनत्वेनोच्यते— "असौ वा व लोको गौतमाग्निः" तत्र सायं प्रातरग्निहोत्राहुती हुते पय आदि साधने श्रद्धा पूर्वमाहव- नीयाग्निसमिद्धमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गभाविते कर्त्रादिकारक- भाविते चान्तरिक्षं क्रमेणोत्क्रम्य द्युलोकं प्रविशन्त्यौ सूक्ष्मभूते द्रव-द्रव्य प्रभृत्यप्सम्बन्धादपशब्दवाच्ये श्रद्धाहेतुकत्वाच्च श्रद्धा- शब्दवाच्ये तयोरधिकरणमग्निः । अन्ये च समिद्धूमार्चिरङ्गारविस्फुलिङ्गा- रूपत्वेन निर्दिश्यन्ते "असौ वा व द्युलोको गौतमाग्निः तत्रादित्यः समित् रश्मयो धूमाः अहरर्चिः चन्द्रमा अङ्गारः नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ।"

पृष्ठ २३६

तत्राग्नौ देवा यजमानः प्राणा अग्न्यादिरूपा अधिदैवं श्रद्धां जुह्वति ततो वृष्ट्युपकरणाभिमानिनि देवताविशेषे पर्जन्येऽग्नौ देवाः सोमं राजानं जुह्वति । तत्र वायुः समित्, अभ्रं धूमः, विद्युदर्चिः, अशनिरङ्गाराः, गर्जितं विस्फुलिङ्गाः, श्रद्धाख्या आपः, द्युलोकमाहुतित्वेन प्रविश्य चन्द्राकारेण परिणताः सत्यो द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्नौ हुता वृष्टित्वेन परिणमन्ते । ततस्तृतीये पर्याये पृथिव्यग्नौ श्रद्धा सोम परिणाम- क्रमेणागता आपो वृष्टिरूपेण परिणता देवा जुह्वति तस्या आहुतेरन्नं व्रीहियवादिकं जायते । व्रीह्यादिरूपेण परिणतास्ता आपः पुरुषाग्नौ हूयन्ते । तत्र तासां परिणामो रेतो भवति ततो योषाग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भो भवति । एवं श्रद्धा सोमवर्षान्नरेतोवहनक्रमेण योषाग्निम्प्राप्यापो गर्भाख्या भवन्ति । तदेवोक्तं “पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्ति ।” तथा च तत्र तदुदाहरणेन यज्ञत्वान्वेषणं मुधैव ।” विश्वमूलशक्तिशिवयोः संयोगेऽपि यज्ञत्वकल्पनमपि तथाभूतमेव । वैधस्यैव होमादेर्यज्ञत्वमित्यसकृदुक्तम् । अन्यथा विधिविरुद्धयोषापृष- सम्बन्धे यज्ञत्वापत्त्याऽनायासेनैव स्वर्गादिफलप्राप्तिः स्यात् । तथा च सति यज्ञादिविधायकशास्त्रवैयर्थ्यापातः स्यात् । यच्च 'शक्तिविशिष्टः पुरुषः प्रजापतिर्भवति । अस्मात् परं ब्रह्मणः परमेश्वराज्जीवाविर्भावोऽपि यज्ञप्रक्रिययैव भवति । व्यापकस्य प्रजापति- पदाभिधेयस्य महेश्वरस्यांशो योगमायायां प्रवृत्त्येभूत एव जीवो भवति महतः कश्चिदंशो यदा तस्मात्पृथग्भूय पृथक् स्वीयं तन्त्रं प्रवर्तयति स्वतंत्र इव भवति । तदा ऋग्वेदपरिभाषायाम् 'प्रवर्ग्य' इति, अथर्व- परिभाषायाम् 'उच्छिष्ट' इत्युच्यते । यथा अग्नीषोमसूर्यकिरणैस्तापः पाषाणादिषु प्रवेक्ष्यते । अस्तङ्गतेऽपि सूर्ये तत्र सोऽनुभूयते । [L2

सहज आत्मा तत्राप्तेस्तैस्तस्य विनियोगात् । येनाहङ्कारेनेन्द्रियरूपतया- परिणतेन कारणभूतेन क्षेत्रज्ञः प्रतिजन्म सुखं दुःखञ्चानुभवति । अत एव पैङ्गीरहस्योपनिषदि सर्व्वक्षेत्रज्ञावेव द्वौ सखायौ सुपर्णावुक्तौ । तावुभौ भूतसंपृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः ॥ अत्र तौ द्वौ महत् क्षेत्रज्ञौ पृथिव्यादिपञ्चभूतसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं सर्वलोकवेदस्मृतिपुराणादिप्रसिद्धतया तमिति निर्दिष्टं परमात्मानं व्याप्याश्रित्य तिष्ठतः तस्य परमात्मनः शरीरात् स्वरूपात् असंख्या मूर्तयो 'जीवरूपा क्षेत्रज्ञाश्चेनोक्ताः लिङ्गशरीरावाच्छिन्ना वेदान्तोक्तप्रकारेणाग्नेरिव विस्फुलिङ्गा निःसरन्ति या उच्चावचानि चेष्टयन्ति । एतेन शान्तात्मादि भेदेनाष्टादशात्मप्रभेदवर्णनमपि निरर्थकमेव । [L1

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठों का पूर्ण एवं शुद्ध देवनागरी रूपान्तरण पंक्ति-दर-पंक्ति दिया जा रहा है:

[पृष्ठ २४०]

२४० वेदस्वरूप-विमर्शः तत्र क्षेत्र क्षेत्रज्ञज्ञानेनैव मोक्षावाप्तिरुक्ता, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मरूपत्व- श्चोक्तम्- "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि।" "क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृतिमोक्षञ्च ये विदुर्यान्ति ते परम्।" इत्यादिबचनेभ्यः । मनुवचनानांस्तूक्त एव । यदुक्तं 'महन् क्षेत्रज्ञौ भूतात्मसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितमात्मानं व्याप्य तिष्ठतः" इति। तदपि न; तत्र तमित्यस्य वेदादिप्रसिद्धतया तत्पुन- र्निर्दिष्टस्य परमात्मन एव ग्रहणात् । तस्यैव शरीरात् स्वरूपान्जीवानां प्रसरणोक्तिः संगता भविष्यति । तदेतत्सर्वं तमिति जीवात्मग्रहणे नोपप- द्यते। तस्यैकस्य सर्वभूतेषु स्थितिरपि नोपपद्यते । क्षेत्रज्ञातिरिक्तश्च जीवात्मा सर्वथा नोपपद्यते 'एतद्यो वेत्ति तम्प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः' इत्यादिभिर्वचनैः क्षेत्रज्ञस्यैव जीवत्वोक्तेः। प्रज्ञानात्मप्रायात्मनोभूतात्मन्य- न्तर्भावः शान्तात्मनस्तु महत्यात्मनि निवेश इत्यादिकमन्यापि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । मनुवचनस्यान्यथा व्याख्यातत्वात् । यच्चोक्तम्- "वैश्वानरस्य शरीरावयवसंघटनरक्षणे कार्य्यम् । स च चेतनाचेतनेषु सर्वत्र पार्थिवेषु, व्याप्तः तेनैव लोष्टपाषाणादिष्वपि तत्सङ्घटनं दृश्यते । तैजसस्य वर्धनादिकार्य्यम् । प्राज्ञस्तु ज्ञानेच्छासुख- दुःखादीनामाश्रयो भवति । अग्निवायुसूर्यांशभूतान्येतेषामायतनानि । प्राज्ञश्च पुनरपि कर्मात्मचिदाभास-चिदात्मभेदेन त्रिविधः । शुभाशुभेषु कार्येषु शरीरात्मप्रवर्तकस्य चैतन्यांशस्य कर्मात्मत्वं कर्मजनितसंस्कारा- श्रयत्वात् । स च कर्मात्मा भूतात्मन एव काचिदवस्था स्वच्छत्वात्तत्र चैतन्यं प्रतिविम्बते, तेन कार्यक्षमता भवति । चैतन्याभासस्यैव चिदा- भासत्वम् । स एव व्यावहारिको जीवः । शरीरादिषु चैतन्यसञ्चार एव तत्कार्य्यम् चिदाभासस्योत्पादको बिम्बभूतश्चिदात्मा स चेश्वर्रांशः । स एव प्रत्यगात्मा । स एव स्वमायया यन्त्रारूढानि भूतानि भ्रमयति । स एवान्तर्यामी । सोऽपि विभूतिमच्छ्रीमदूर्जितोति त्रिधा व्यवस्थिता भवति।" इति । इदमपि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । प्रत्युपस्थापितप्रमाणानाम- न्यार्थत्वात्, माण्डूक्य्यादिश्रुतिविरोधाच्च । माण्डूक्योपनिषदि 'जागरित-

[पृष्ठ २४१]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४१ स्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः सोपाधिक आत्मा उक्तः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशति- मुखः प्रविबिक्तभुक् तैजस उक्तः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थानः एकीभूतः प्रज्ञानघन एवा- नन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः । ब्रह्मण एवेमा उपाधिप्रयुक्ता अवस्थाः तस्यैव च समष्टिरूपेणेश्वरत्व- सर्वज्ञत्व-सर्वान्तर्यामित्वादिकं व्यष्टिरूपेण जीवत्वम् । "एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना- मिति" श्रुतेः । तस्यैव सर्वोपाधिरहितस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञमित्यादि- भिस्तुरीयत्वमुक्तम् । एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते" इति श्रुतेः । स्थावरजङ्गमादिषु जीवस्वरूपायैश्वेऽपि उपाधिस्वच्छत्वतारतम्येनाभिव्यक्तितारतम्यन्विवद्यत एव । यदा न कञ्चन कामं कामयते प्राज्ञस्तदा कथं तस्येच्छाद्याश्रयत्वं यदा स आनन्द- भुगेव भाति तदा कथं दुःखश्रयत्वम् । छान्दोग्येऽपि प्रजापतिविद्याया- मिन्द्रः विरोचनामुद्दिश्य तिसृणामवस्थानां संसर्गेण त्रयोप्येत आत्मानो बोधिताः शुद्धात्मप्रतिपिपादयिषयैव । य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक इति शुद्धस्यैवोपक्रान्तत्वात् शुद्ध एव । "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा जाग्रदवस्थोपलक्षितत्वेनोपदिष्टः । ताभ्यान्व- क्षिणि दृश्यत इत्यस्य तात्पर्य्यमनवबुद्धय शरीररूपभूतात्मैव प्रतिपन्नः । "एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति" प्रजापतिवाक्यैरादर्शोदशरावादिषु भूषणा- लङ्कारपरिस्करणादिराहित्यासाहित्याभ्यां देहस्य विकारित्वमवगमय्य अनात्मत्वे बोधितेऽपि विरोचनो देहमेवात्मानमवगतवान् । इन्दुस्तु पुनः प्रत्यावृत्तः । "एतं त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामि वसापराणि द्वात्रिंशद्वर्षाणि इति प्रजापतिवाक्येन ब्रह्मचर्यमुषित्वा "य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मा" इति देहाद्विभिन्नं तैजसं वियेद । चतसृष्ववस्थासु एक एव आत्मा उपदिष्टः "स एतन्त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामीति निर्देशांत् । चतुर्थे पर्याये तमेवात्मानमिन्द्रो विवेद । वे० वि०-१६

२४० वेदस्वरूप-विमर्शः तत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञज्ञानेनैव मोक्षावाप्तिरुक्ता, क्षेत्रज्ञस्य परमात्मरूपत्व- श्रोक्तम्- "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि ।” “क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा भूतप्रकृतिमोक्षञ्च ये विदुर्यान्ति ते परम् ।” इत्यादिवचनेभ्यः । मनुवचनार्थस्तूक एव । यदुक्तं 'महत् क्षेत्रज्ञौ भूतात्मसंपृक्तौ उच्चावचेषु भूतेषु स्थितमात्मान व्याप्य तिष्ठतः' इति । तदपि न; तत्र तमित्यस्य वेदाविप्रसिद्धतया तत्पुन- र्निर्दिष्टस्य परमात्मन एव ग्रहणात् । तस्यैव शरीरात् स्वरूपाज्जीवानां प्रसरणोक्तिः संगता भविष्यति । तदेतत्सर्वं तमिति जीवात्मग्रहणे नोपप- द्यते । तस्यैकस्य सर्वभूतेषु स्थितिरपि नोपपद्यते । क्षेत्रज्ञातिरिक्तश्च जीवात्मा सर्वथा नोपपद्यते 'एतद्यो वेत्ति तम्प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः' इत्यादिभिर्वचनैः क्षेत्रज्ञस्यैव जीवत्वोक्तेः । प्रज्ञानात्मप्रायात्मनोर्भूतात्मन्य- न्तर्भावः शान्तात्मनस्तु महत्यात्मनि निवेश इत्यादिकमव्यापि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । मनुवचनस्यान्यथा व्याख्यातत्वात् । यच्चोक्तम् - "वैश्वानरस्य शरीरावयवसंघटनरक्षणे कार्य्यम् । स च चेतनाचेतनेषु सर्वत्र पार्थिवेषु, व्याप्तः तेनैव लोष्टपाषाणादिष्वपि तत्सङ्घनं दृश्यते । तैजसस्य वर्धनादिकार्य्यम् । प्राज्ञस्तु ज्ञानेच्छासुख- दुःखादीनामाश्रयो भवति । अग्निवायुसूर्याश्चभूतान्येतेषामायतनानि । प्राज्ञश्च पुनरपि कर्मात्मचिदाभास-चिदात्मभेदेन त्रिविधः । शुभाशुभेषु कार्येषु शरीरात्मप्रवर्त्तकस्य चैतन्यांशस्य कर्मात्मत्वं कर्मजनितसंस्कारा- श्रयत्वात् । स च कर्मात्मा भूतात्मन एव काचिदवस्था स्वच्छत्वात्तत्र चैतन्यं प्रतिबिम्बते, तेन कार्यक्षमता भवति । चैतन्याभासस्यैव चिदा- भासत्वम् । स एव व्यावहारिको जीवः । शरीरादिषु चैतन्यसञ्चार एव तत्कार्य्यम् चिदाभासस्योत्पादको बिम्बभूतश्चिदात्मा स चेश्वरांशः । स एव प्रत्यगात्मा । स एव स्वमायया यन्त्रारूढानि भूतानि भ्रमयति । स एवान्तर्यामी । सोऽपि विभूतिमच्छ्रीमदूर्जितमिति त्रिधा व्यवस्थिता भवति ।” इति । इदमपि निःसारं निष्प्रमाणञ्च । प्रत्युपस्थापितप्रमाणनाम- न्थार्थत्वात्, माण्डूक्यादिश्रुतिविरोधाच्च । माण्डूक्योपनिषदि 'जागरित-

वेदस्वरूप-विमर्शः २४१ स्थानो बहिः प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग् वैश्वानरः सोपाधिक आत्मा उक्तः । स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्गः एकोनविंशति- मुखः प्रविविक्तभुक् तैजस उक्तः । यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थानः एकीभूतः प्रज्ञानघन एवा- नन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः । ब्रह्मण एवेमा उपाधिप्रयुक्ता अवस्थाः तस्यैव च समष्टिरूपेणेश्वरत्व- सर्वज्ञत्व-सर्वान्तर्यामित्वादिकं व्यष्टिरूपेण जीवत्वम् । "एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूताना- मिति” श्रुतेः । तस्यैव सर्वोपाधिरहितस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञमित्यादि- भिस्तुरीयत्वमुक्तम् । एकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते” इति श्रुतेः । स्थावरजङ्गमादिषु जीवस्वरूपाविशेष्येऽपि उपाधिरुस्वच्छत्वतारतम्येनाभिव्यक्तितारतम्यन्विवक्ष्यत एव । यदा न कञ्चन कामं कामयते प्राज्ञस्तदा कथं तस्येच्छाद्याश्रयत्वं यदा स आनन्द- भुगेव भाति तदा कथं दुःखश्रयत्वम् । छान्दोग्येऽपि - प्रजापतिविद्याया- मिन्द्रः विरोचनामुद्दिश्य तिस्रणामवस्थानां संसर्गेण त्रयोप्येत आत्मानो बोधिताः शुद्धात्मप्रतिपिपादयिषयैव । य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोक इति शुद्धस्यैवोपक्रान्तत्वात् शुद्ध एव । "य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्मा जाग्रदवस्थोपलक्षितत्वेनोपदिष्टः । ताभ्यामन्व- क्षिणि दृश्यत इत्यस्य तात्पर्य्यमनबुबुद्ध्य शरीररूपभूतात्मैव प्रतिपन्नः । “एतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति" प्रजापतिवाक्यैरदर्शोदशरावादिषु भूषणा- लङ्कारपरिस्करणादिराहित्यसाहित्याभ्यां देहस्य विकारित्वमवगमय्य अनात्मत्वे बोधितेऽपि विरोचनो देहमेवात्मानमवगतवान् । इन्द्रस्तु पुनः प्रत्यावृत्तः। "एत त्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामि बसापराणि द्वात्रिंशद्वर्षाणि इति प्रजापतिवाक्येन ब्रह्मचर्यमुषित्वा "य एष स्वप्ने महीयमानश्चरस्येष आत्मा" इति देहादिभिन्नं तैजसं विवेद । अतस्सुष्वावस्थासु एक एव आत्मा उपदिष्टः "स एतन्वेव ते भूयोऽनुवक्ष्यामीति निर्देशात् । चतुर्थे पर्याये तमेवात्मानमिन्द्रो विवेद । वे० वि०-१६

Here is the complete, line-by-line transcription of the text from the provided image into pure Devanagari Markdown:

[पृष्ठ २४२]

२४२ वेदस्वरूप-विमर्शः तेन शरीराख्यस्य भूतात्मनो वैश्वानरत्वायुक्तिः सर्वथाऽपि प्रमाणविधुरा तद्विरुद्धा च । यच्च "स्वप्नेन शरीरमभिप्रहत्यासुप्तः सुप्तानभिचाकशीति शुक्र- मादाय पुनरेति स्थानम् । हिरण्मयः पुरुषः एक हंसः प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायम् बहिष्कुलायादमृतश्चरित्वा स ईयतेऽमृतो यत्र कामम् हिरण्मयः पुरुष एक हंसः" इति श्रुतिवचनैः सूर्यमण्डलात्प्राप्तज्योतिषा विज्ञान- सम्पन्नो भूत्वा हंसात्मा भूतात्मना सहैव तिष्ठति । स च शरीरासृङ्- मांसादिभिरसंस्पृष्टः कर्मसंस्कारैश्चासम्पृक्तः जाग्रदाद्यवस्थातीतः स्वय- मसुप्तः सुप्तान् देहेन्द्रियादीन् पश्यति रक्षति च । स एव भयहेतूपस्थितेषु जीवात्मानं प्रबोधयति । संकल्प्य विशेषेण स एव संकल्पिते समये प्रबोधयति । सूर्याल्लब्धविज्ञानत्वाद्विरण्मयः स देहाद्वहिरुच्चन्द्रादि- मण्डलपर्यन्तं गन्तुं प्रभवति परलोकविद्यावेदिभिः स एवाकाथ्यैते शरीरे नष्टेऽपि वायुदेहेन विचरति यथेष्टं रूपञ्च गृह्णाति इत्याद्युक्तम् । तदपि वेदान्तसम्प्रदायाज्ञानविजृम्भितम् । सोपाधिकनिरुपाधिकात्म- व्यतिरिक्तस्य तादृशस्यात्मनोऽप्रसिद्धत्वात् । यदि स कर्मसंस्कारैः सर्वथा असंस्पृष्टस्तदा अवस्थात्रयान्वयिना भूतात्मना सहैव कथं तिष्ठति । किञ्च यदि भूतात्मना सहैव तिष्ठति तर्हि बहिः कथं गच्छति ? बहिः जीवात्मानमादाय गच्छति एकल एव वा ? एकलश्चेत् कथं तेन सहैव तिष्ठति ? किञ्च स जीवो वा ? ईश्वरो वा। जीवश्चेत्कथं कर्मसंस्कारशून्यः ? कथञ्च स्वतन्त्रः ? ईश्वरश्च कथं भूतात्मनैव सह तिष्ठति ? तस्य सर्वव्यापकत्वात् । किञ्च यदि व्यापकस्तर्हि चन्द्रमडलादिपर्य्यन्तं गमनं कथमुपपद्यते । परिच्छिन्नस्यैव गमनादिसंभवात् । यथेष्टरूपग्रहणञ्च कर्मबलात् स्वतो वा ? प्रथमे कथं कर्मासंस्पृष्टः ? स्वतश्चेत्कथन्न सर्वदा तद् गृह्णीयात् ? किञ्च तन्निर्मितं रूपं कोपलम्यते ? किञ्च तत्र मानम् ? परलोक- विद्यया यदि स एवाकाथ्यैते, तदा तस्य तु निर्लेपत्वात् सुखदुःखानुभूति- वर्णनं कथं संगच्छते । तस्य प्रबोधकत्वे कथं सुप्ता एव सर्पादिदष्टाः

[पृष्ठ २४३]

वेदस्वरूप-विमर्शः २४३ जलाद्यापूरेण वा जना म्रियन्ते ? तस्मात् मृषैव युक्तिवाक्याभासै- रेकालम्बनम् । मन्त्रार्थस्तु-श्रीशङ्कराचार्यादिभिः स्वप्नद्रष्टृवर्णनपरत्वेन व्याख्यातः। तदेते श्लोका भवन्ति इति वचनान्तरं मन्त्रा एते बृहदारण्यके चतुर्थेऽध्याये उक्ताः । तेन पूर्वोक्तेऽर्थे एते मन्त्रास्तत्समर्थनाय प्रवृत्ताः । पूर्वप्रकृतं तु स्वप्नवर्णनम् । पूर्वस्मिन् प्रसङ्गे आत्मनो जाग्रत्स्वप्नादिप्रसङ्गेन शुद्धत्वम- वस्थाद्वितयवतोऽपि वस्तुतस्तद्राहित्यं स्वयंज्योतिष्ट्वञ्च, अलुप्तदृक्स्व- रूपत्वं निरतिशयानन्दस्वाभाव्यञ्चैतत्सर्वं प्रदिदर्शयिषितम् । तत्र जनक- याज्ञवल्क्यसंवादेनात्मनः स्वयंज्योतिष्ट्वसिद्धये आदित्यचन्द्रवागा- दिषु ज्योतिःषु सत्सु प्रबोधकाले तेषां ज्योतिषां साङ्कर्यादात्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्वं न दर्शयितुं शक्यम् । सुषुप्तौ व्यवहाराभावाज्ज्योतिः कार्या- भावादात्मनो ज्योतिष्ट्वं नावगन्तुं शक्यमिति तदर्थं स्वप्नावस्थोपन्यासः । तत्रादित्यादीनामभावेऽपि व्यवहारो भवति । तत्र व्यवहारहेतुना ज्योति- षा भाव्यमिति स्वाप्निकव्यवहारहेतुत्वेनात्मन असाङ्कर्येण स्वयञ्ज्योति- ष्ट्रं च बोधयितुं शक्यम् । आदित्यादिज्योतिर्विलक्षणस्तदभौतिकं ज्योतिः । 'कतम आत्मा' इत्यादिना देहेन्द्रियप्राणमनःसु यस्त्वयोक्तः आत्मा स कः ? सर्वे प्राणा विज्ञानमया इव भवन्ति ! योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषः स समानः सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायतीव स हि स्वप्नो भूत्वेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रूपाणि, 'य अयमिति' प्रत्यक्षत्वादात्मनो निर्देशः । स विज्ञानमयः विज्ञानप्रायः बुद्धिविज्ञानोपाधिसंपर्काच्चन्द्रादित्यसम्पृक्तराहुवदुप- लभ्यते । बुद्धिविज्ञानालोकविशिष्टमेव हि सर्वविषयजातमुपलभ्यते, 'सधी'रिति चोत्तरत्र पाठात् । प्राणेषु इत्युक्त्या प्राणेभ्यो व्यतिरिक्तः । यो हि येषु भवति स तेभ्यो व्यतिरिक्तः । यथा पाषाणेषु वृक्षः । तत्रापि हृदि बुद्धौ 'अन्तः' इति ततो व्यतिरिक्तः सूच्यते । यथादित्यप्रकाशस्थो घटो यथा वा मरकतादिमणिः क्षीरद्रव्ये प्रक्षिप्तः परीक्षणायात्मरूछायामेव तत्क्षीरादिद्रव्यं करोति ताह्गेतदात्मज्योतिर्बुद्धेरपि सूक्ष्मत्वात् हृद्यन्त- स्थमपि हृदयादिकार्यकरणसंघातञ्चैकीकृत्यात्मच्छायां करोति ।

२४४

“यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥” “तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्” इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । सोऽयं दृष्टन्तः ज्योतिः पुरुषः निरतिशयञ्चास्य स्वयञ्ज्योतिष्ट्वम् सर्वावभासकत्वात् स्वयमनन्यावभास्यत्वाच्च । स एवात्मा करणानु- ग्राहको जामदवस्थायामपि आदित्यादिज्योतिषामपि स एव भासकः । तथापि सर्वकरणागोचरत्वात् बुद्ध्यादिबाह्याभ्यन्तरकार्यकारणव्यवहार- संनिपातव्याकुलत्वान्मुञ्जादिषीकेव निष्कृष्य दर्शयितुमशक्य इति स्वप्ने दिदर्शयिषितः । स समानः सन् हृच्छब्दवाच्यया बुद्ध्या सदृशः सन् यथा रक्तमवभासयन्रक्तसदृशो रक्ताकारः प्रकाशो भवति तथा बुद्धिमवभासयन् बुद्धिद्वारेण कृत्स्नं क्षेत्रं प्रकाशयतीति तेन बुद्धिस सादृश्येनेव बुद्धिव्यापारमनुसरतीव । स्वतस्तु निष्क्र्यापारः कूटस्थ एव बुद्धौ ध्यायन्त्यां लेलायन्त्याम् ध्यायतीव लेलायतीच । धिया समानत्वादेव धीधर्मैद्भवति तत्तत्सदृशो भवति । धीर्यदा स्वापवृत्तिं प्रतिपद्यते तदायं स्वप्नो भवति । स्वप्नो भूत्वा इमं लोकं जागरितव्यवहारलक्षणं कार्यकारणसंघातं सर्वव्यवहारास्पद- मतीत्य स्वात्मज्योतिषा स्वप्नात्मिकां धीवृत्तिमवभासयन् स्वयंज्योतिः- स्वभावो भवति । धिया समानः सन्नेव स इमञ्चामुं च लोकं सञ्चरति बुद्धिरादात्म्यापन्न एव । इदं स्थानं परलोकं च पश्यति स्वप्नस्य सन्ध्यस्थानत्वात् । अस्य दृष्टस्य लोकस्य जागरितलक्षणस्य सर्व्ववतो विषयवेदना- संयुक्तस्य कार्यकारणसंघातस्य मात्रां वासनामादाय दृष्टजन्मवासनावासितः जाग्रत्कल्पप्रकर्मोपरमे स्वयमात्मनैव देहं विहत्य पातयित्वा निःसंबोधमा- पाद्य आत्मकर्मापरमकृतत्वाद्देहनिष्टफलोपभोगशून्यत्वाद्वा तत्प्रसु- प्तोच्यते । स्वयं निर्माय मायामयमिव वासनामयं देहं निर्माय निर्माणमपि तत्कर्मापेक्षत्वात् स्वयं कर्तृकमुक्तम्, स्वीयेनात्मीयेन भासामात्रोपादान- लक्षणेन भासा दीप्त्या सर्ववासनात्मकेनाऽन्तःकरणवृत्तिप्रकाशेन, इत्थंभावे तृतीया, सर्ववासनामयी वृत्तिस्तत्र विषयभूता सा तत्र स्वयं

२४५

स्वयम्भा उच्यते । तेन स्वभासा विषयभूतेन स्वेन च ज्योतिषा तद्विप- यिणा विविक्तरूपेणाऽलुप्तदृक्स्वभावेन तद्भारूपं वासनात्मकं विषयीकुवन् स्वपिति । अत्र बाह्याध्यात्मिकभूतभौतिकज्योतिः संसर्गराहतज्योति- र्भवति । यद्यपि स्वप्ने ऽपि जागर इव विषया उपलभ्यन्ते तथापि न ते तत्र सन्ति । तथा च श्रुतिः-न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान् रथयोगान् पथः सृजते । न तत्रानन्दाः मुदः प्रमुदो भवन्त्यथा- नन्दान् मुदः प्रमुदः सृजते वेशान्तान् पुष्करिणीः स्रवन्तीः सृजते संहितश्च कर्ता ।' रथाश्वादयः स्वतन्त्रा न सन्ति किन्तु तदानीमेव तत्र सृजते लोकमात्रां वासनामादाय तदुपलब्धिनिमित्तेन कर्मणा चोद्यमाना रथादिवासनासरूपान्तःकरणवृत्तिर्दृश्यत्वेन व्यवतिष्ठते । न तत्र करणानि तदनुग्राहकाण्यादित्यादीनि ज्योतींषि तद्वारा वा रथादयः सन्ति । तद्यस्य ज्योतिषा दृश्यतेऽलुप्तदृशस्तदात्मज्योतिः । मोदः प्रमोदः पल्वलाः पुष्करिण्यः स्रवन्त्यो नद्यो वासनारूपाः सृज्यन्ते स्वप्न हेतुभूतकर्मनिमित्ताः न वस्तुतस्तत्रात्मा कर्त्ता, ध्यायतीवेत्युक्तेः । तदेतदेव सर्वं “स्वप्ने न शारीरमभिप्रहत्ये” त्यादिनोक्तम् । स्वप्नेन स्वप्नभावेन शरीरं शरीर- मभिप्रहृत्य निश्चेष्टमापाद्य असुप्तः स्वयमसुप्तगादिशक्तिस्वभावत्वात् सुप्तान् वासनाकारोद्गतान्तःकरणवृत्त्याश्रयान् बाह्यानाध्यात्मिकान् सर्वानैव भावान् स्वेन रूपेण प्रत्यस्तमितान् अभिचाकशीति अलुप्तात्म- दृष्ट्या पश्यति अवभासयति । शुक्रं शुद्धं ज्योतिष्मदिन्द्रियमात्रारूपमादाय गृहीत्वा पुनः कर्मणे जागरितस्थानमेत्यागच्छति । हिरण्मय इव चैतन्यज्योतिस्वभावः पुरुष एक एव जाग्रत् स्वप्ने इहलोकपरलोकादीन् गच्छति । प्राणेन पञ्चवृत्तिना रक्षणं परिपालयनन्यथा मृतभ्रान्तिः स्यात् । अवरं निकृष्टमनेकाशुचि- संघातत्वादत्यन्तबीभत्सं कुलायं नीडं स्वयं बहिश्चरित्वा यद्यपि शरीरस्थ एव स्वप्नं पश्यति तथापि तत्सम्बन्धाभावात् बहिश्चरित्वे- त्युच्यते। अमृतः स्वयममरणधर्मा ईयते गच्छति यत्र कामं विषयेषूद्ग त्- वृत्तिर्भवति तं तं कामं वासनांरूपेशोऽहं तं गच्छति ।

पि? No, wait: यदि तत्रापि? Look at तत्रापि: above त्राthere is a tiny speck or is itतत्रापि? Look at line 19: यदि तत्रापि रथादिसृष्टिर्वस्तुभूता- it isतत्रापि, that dot is just stray ink or nothing. Wait, look closely: is it तत्रापि? Yes, तत्रापि. Line 20: स्यात् । स्वयं विहत्य स्वयं विनिर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति Line 21:(बृ० ४।३।९) इति जीवव्यापारश्रवणात् । नात्र प्राज्ञस्य निर्मातृत्वम् । Line 22:तस्यैव जीवस्य वाक्यशेषेण जीवभावं व्यावर्त्य ब्रह्मभावोपदेशाभिप्रायेण Line 23:तु तदेव ब्रह्मेत्यादि वाक्यशेषः संगच्छते । प्राज्ञस्य सर्वेश्वरत्वात् Line 24:सर्वावस्थास्वधिष्ठातृत्वं तु न विरुद्ध्यते । Line 25:यदपि “महतात्मनोत्पादितेभ्य इन्द्रियेभ्यः सम्पन्नतो भूत्वाऽयं-> wait! Let's check line 25: सम्पन्नतो भूत्वाऽयंorसम्प

यज्ञ एव जीवभावजनकस्तद्रक्षकश्च । जनकः प्रारम्भिकयज्ञरक्षकस्तूत्तर- यज्ञः प्रथमेनास्य शरीरेन्द्रियसम्बन्धो द्वितीयेन तत्पालनम्”, तदपि न जीवस्वातन्त्र्यस्य परमात्मतन्त्रायत्तत्वावगमात्, 'य आत्मनि तिष्ठन् आत्मनोऽन्तरः आत्मा यं न वेद आत्मा यस्य शरीरम् एष ते आत्मा अन्तर्याम्यमृतः, इति श्रुतेः । पतिस्तु यज्ञैरिज्यत्वाद्यज्ञपदव्यपदेश्यः 'यज्ञेन यज्ञमयजन्त' 'यज्ञो वै विष्णुः' इत्यादि श्रुतिभ्यः। जीवानां यज्ञत्वं तु यज्ञां (ईश्वरशं) शत्वान् यज्ञफलभोक्तृत्वेन तद्विशिष्टत्वाच्च । जीवानां जन्मान्तरीययज्ञादिकर्तृत्वेनैव तत्फलोपभोगतदुपयोगिदेहेन्द्रियादि- प्राप्तिः तेनैव च जीवनोपकरणादिप्राप्त्या तद्रक्षणञ्च लब्धदेहादिकृतै- र्यज्ञैस्तु प्रायेण जन्मान्तरेष्वेव फलप्राप्तिः, जीवानां यज्ञफलत्वे यज्ञफल- वदेव हि नश्वरत्वापत्तिश्च । '

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २५०]

२५० वेदस्वरूप-विमर्शः सम्भृतो भवति । पूर्वोक्तो भूतात्मा चैतन्यरूपेण सन्निधत्त इति द्वादशरश्मये शुक्लाहुतिः पूर्वार्धेनोक्ता । देवानां भूतानाञ्च समष्टिरूपमिदं शुक्रमिति फलितम् । तस्य संभृतस्य रसस्य शुक्रस्य त्वष्टारूपं कल्पयति कललबुद्बुदादिक्रमेण शरीराकारतां नयति । द्वादशानामादित्याना- मन्यतमस्त्वष्टा, सूर्य्यरश्मित एव मनुष्यशरीरस्याङ्गप्रत्यङ्गनिर्वर्तनात् ।‘‘ तत्रापि चादित्यांशविशेषस्त्वष्टैव मुख्यतया भागं गृह्णाति । त्वष्टा वै रेतः सिक्तं विकरोति । तदेतेन मर्त्यस्य जडस्य रेतसो देवत्वं देवनिवासयोग्यत्वमुपजायते । ये लोकान्तरगता आजानदेवास्तेऽप्यत्र मनुष्यशरीरे सन्निदधते, इत्याजानपदेन सूचितम् । अग्रे चतुर्थे मंत्रे च पुनर्विंकियेत इति तत्रोच्यते, उत्तरनारायणसूक्ते नादित्यो- पस्थानं क्रियत उत्तरेषु मंत्रेषु तस्यैव वर्णनात् । अत्र शुक्रस्य तदाहुतेश्च चर्चाऽपि न विद्यते । वेदाहमेतमिति तत्रैतच्छब्दनिर्दिष्टः पूर्वप्रकृत एव । न च शुक्रस्य तमसः परत्वम्, तद्वेदनेन मृत्यन्तरणञ्च संभवति । सूर्य्यस्य तु तत्सर्वं संभवत्येव । मर्त्त्यस्य देवत्वमपि शुक्रपक्षे न संभवति । अतएव देवत्वमित्यस्य देव- निवासयोग्यत्वमित्यर्थकरणेन गौणत्वमेव देवत्वमुक्तं स्यात् । आजान- मिति पदन्तु कथञ्चिल्लोकान्तरजानदेवसम्बन्धमात्रे पर्य्यवसितम् । सूर्य्यपक्षे तु पूर्वकल्पे मर्त्यस्य सत उपासनाबलात् आजानदेवत्वप्राप्ति- रित्यर्थः संश्लिष्यते । तेन महीधरादिवर्णित एवात्राऽपि सूक्तार्थो युज्यते । आदित्ये मण्डलदृष्ट्या अद्भ्यः पृथिव्याः, विश्वकर्मणो रसाच्च संभृतत्वं प्रजापतिरूपविश्वकर्मणश्च सर्वकारणत्वात्तद्रसात्तत्प्रीतेः सूर्य्यस्य निर्मित- रूपत्वं तदभिमानिनो देवस्याजानदेवत्वम् । त्वष्टा सर्वस्यैव रूपनिर्माता । सूर्य्यस्य च विशेषतः । संज्ञायाः पित्रा त्वष्ट्रा शाणमारोप्य सूर्य्यस्य तेजः शातनेन रूपं कृतमति पुराणप्रसिद्धिः । तस्यैव च कल्पान्तरायोपासक- रूपेणामर्त्यत्वम् संगच्छते । तस्यैव चादित्यस्य मण्डलान्तर्गतव्याहृत्य- वयवात्मना हिरण्यगर्भरूपप्रजापतित्वं तस्यैव च हिरण्मयश्मश्रु-हिरण्य- केशादिविशिष्टहिरण्मयपुरुषरूपेण परमेश्वरत्वम्, सर्वविशेषातीत- परमात्मरूपेण वेदान्तवेद्यत्वमुक्तोपास्यत्वादिकञ्च संगच्छते ।

[पृष्ठ २५१]

वेदस्वरूप-विमर्शः २५१ तेन सूर्ये सर्वस्यैव सूक्तस्य संगतिः । न शुक्रे तदाहुतिषु वा । हिरण्यगर्भ-हिरण्मयान्तर्याम्युपासनस्य क्रममुक्तिहेतुत्वेन मृत्युतरणसाधन- त्वम्, तस्यैवान्तर्यामिणः सर्वविशेषासाहित्येनोपासने तु सद्योमुक्ति- हेतुत्वेन साक्षात् मृत्युतरणहेतुत्वं च सङ्गच्छते । पुरुषसूक्तात्पूर्व्वं ब्रह्मणे ब्राह्मणमालभेतेत्यादिनियुक्तान् ब्रह्माभिष्टौति । तदाह कात्यायनः- नियुक्तान् ब्रह्माभिष्टौति होतृवदनुवाकेन सहस्रशीर्षेति (का० २१।१।११) होतृवदिति त्रिः प्रथमां त्रिरुत्तमामित्याद्युक्तप्रकारेणेत्यर्थः । 'त्रैधातव्यन्ते समारोह्यात्मन्नग्नीन् सूर्य्यमुपस्थायाद्ध्वः संभृत इत्यनुवाकेनानपेक्षमाणोऽ रण्यं गत्वा न प्रत्येयात्' (का०श्रौ०सू० २१।१।१७) 'मामे वा विवत्सन्नरण्योः' (का० श्रौ० सू० २१।१।१८) त्रैधातवी उदवसानीयेष्टिः तदन्ते 'अयन्ते योनिरित्यग्नीन् आत्मनि समारोह्य तदुष्मारूपात्मने प्रवेश्याद्ध्वः संभृतः इति षडृर्चेनानुवाकेन सूर्य्यमुपस्थाय पश्चादपश्यन् वनं गत्वा ग्रामं नागच्छेत् । वानप्रस्थो भवेदित्यर्थः । यद्वा ग्रामे वस्तुमिच्छन्न अरण्योरग्नीन् । समारोप्यार्केणोपस्थानान्तरं ग्रामे गत्वा यज्ञान् कुर्य्याद् इति सूत्रार्थः । इत्थमुत्तरनारायणसूक्तमा- दित्यदैवत्यं सूर्य्योपस्थाने विनियुक्तम् । तदनुगुणान्येव सूक्ताक्षराणि च । तत्रापि पूर्वकल्पे पुरुषमेधयाजी आदित्यभावं प्राप्तः प्रथमेन मंत्रेण स्तूयते अद्भ्यः जलात् ( नात्र वाच्यातिरिक्तः सोमवायुजलादिरूपोऽर्थो गृह्यते निष्प्रमाणत्वात् ) पृथिव्याः सकाशाच्च पृथिव्यपां ग्रहणम् भूतपञ्चको- पलक्षकम् । तथा च भूतपञ्चकात् यो रसः संभृतः पुष्टः बृहदारण्यके सच्च त्यत्पदार्थाः मूर्त्तामूर्त्तयोः साररूपत्वमादित्यतदन्तर्गतपुरुषयोरुक्तम् । मूर्त्तस्यैव तस्य मर्त्यस्य सत एष रसो य एष तपति सतो ह्येष रसः तदेतन्मूर्त्तं यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्चान्यत् । अथामूर्त्तं वायुश्चान्तरिक्षञ्च एतस्य मर्त्यस्यैष रसो य एष मण्डले पुरुषः ( बृ० २।३।२।३ ) विश्वं कर्म यस्य तस्य कालस्य ब्रह्मणो वा रसात् प्रीतेर्यो रसोऽग्रे समवर्त्तत । भूतपञ्चकस्य कालस्य च सर्वं प्रति कारणत्वात् पुरुषमेधयाजिनो लिङ्गशरीरे पञ्चभूतानि तुष्टानि कालश्च ततस्तुष्टेभ्यः कश्चिद्रसविशेष- फलरूप उत्तमजन्मप्रद उत्पन्न इत्यर्थः । तस्य रसस्य रूपं विदधत् धारयन् त्वष्टा आदित्य एति प्रत्यहम् उदयं करोति ।

[पृष्ठ २५२]

यद्वा त्वष्टा देवः विशेषत आदित्यस्य रूपं शाणोल्लेखादिना विदधन् कृतवान् । 'त्वष्ट्रेव यन्त्रोल्लिखितो विभाति' इति रघुवंशेऽपि । एवं भूतः स विशिष्ट एति उदेति । अग्रे मर्त्यस्य मनुष्यस्य सतः तस्य पुरुष- मेधयाजिन आजानदेवत्वं मुख्यदेवत्वं सूर्य्यरूपेण कर्मणा उत्कृष्टेन देवत्वं प्राप्ताः कर्मदेवाः सृष्ट्यादामुत्पन्ना आजानदेवास्ते कर्मदेवेभ्यः श्रेष्ठाः । 'ये शतं कर्म देवानामानन्दा स एक आजान देवानामानन्दः' (बृ० ४।३।३५) श्रुतेः । मर्त्यस्य मरणशीलस्य मनुष्यस्येत्येवार्थः संगतो भवति, न तु मर्त्यस्य जडस्य रेतसो देवत्वं देवनिवासयोग्यत्वमित्यर्थः । सवस्यैव तथात्वेन स्तुत्यनुपपत्तेः । रेतसो जडत्वेऽपि मर्त्यत्वानुपपत्तेश्च । न च मर्त्यस्य जडस्य देवत्वं चेति त्रित्वमित्यर्थः । उभयोरपि पदयोर्गौणार्थत्वा- नुपपत्तेः । वस्तुतस्तु यथा शरीरस्य चैतन्याभिव्यक्तिस्थानत्वेन चेतनत्वं तथैव पञ्चाग्निविद्यानुसारेण रेतसोऽप्यनुशयिसंश्लिष्टस्यैव योषायों गर्भत्वोक्तेः । यदुक्तं कौषीतक्युपनिषदि 'ये वै केचनास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तत्र चन्द्रमास्तं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् विचक्षणादृतवोरेत आभृतम् पञ्चदशात् प्रसूतात्पित्र्यवतस्तन्मा पुंसि कर्त्तरयेरयध्वन् पुंसा कर्त्रा मातरि मां निषिञ्च स जायमान उपजाय- मानो द्वादशत्रयोदश उपमासो द्वादश त्रयोदशेन पित्रा संतद्विदे प्रतितद्वि- देऽहम् ऋतुरस्मि आर्तवोऽस्मि आकाशाद्योनेः संभूता भार्या एतत्सवत्स- रस्य तेजोभूतस्यात्मा त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मि' १।२-६ अस्य प्रश्नोत्तरस्येदं तात्पर्यं - सोमप्रधानाच्चन्द्रमण्डलाद् रेतो जायते । तत एव जीवशरीरं निर्वर्त्तते । तस्माच्चन्द्रस्यांश एव जीवशरीर- रूपेण परिणत इति । यस्त्वमसि सोहमस्मि इत्यादिना स्वस्मिंश्चन्द्राभेद एव पुरुषेण ख्याप्यते । रेतः शब्दश्चायं तत्तदुत्पादके सर्वत्रैव व्यवहृतः । यथा हिरण्यरेता अग्नि अग्नेः सारभूतादंशाद्धिरण्यं जायते कृशानुरेता रुद्रः । अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा देवानां रेतो वर्षः वर्षस्य रेतो ओषधयः ओषधीनां रेतो अन्नम् अन्नस्य रेतो रेतः रेतसां रेतः प्रजाः प्रजानां रेतो हृदयम् हृदयस्य रेतो मनः मनसो रेतो वाक् सर्वत्र- सारभूतं यज्जन्यं तच्चेद्रेत उक्तम् । ऋतूनां चन्द्रजन्यत्वाच्चन्द्ररेतस्त्व-

[पृष्ठ २५३]

मुक्तम्” तदपि न प्राकृतयज्ञसाधकम् । बृहदारण्यके छान्दोग्ये कौषीत- क्याञ्च पञ्चाग्निविद्यादिक्रमेण विशिष्टानां जीवदेहानां सोममयत्वं सोमजन्यत्वमुक्तमिष्यते च । सोमजन्यत्वमिष्टमेव । तत्राहुतित्वादि- कत्वारोपितमित्यप्युक्तमेव पञ्चाग्निविवरणे। रेतः शब्दः शुक्रे प्रसिद्धोऽपि गौण्यावृत्त्या तत्सारतज्जन्यवस्तुषु प्रवर्त्तते । अतएव अन्नस्य रेत रेत एवेत्युक्तम् । न सर्वे चन्द्रमसं गच्छन्ति । भोगायैव चन्द्रारोहणं । न निष्प्रयो- जनम्, न वा प्रत्यवरोहाय । पुष्पफलोपादानाय वृक्षमारोहति न निष्प्र- योजनम् नापि पतनायैव । नानिष्टकारिणां चन्द्रमसि भोगो भवति । तस्मादिष्टिकारिण एव चन्द्रमसमारोहन्ति, नेतरे । ते तु संयमनं यमालयमवगाह्य स्वदुष्कृतानुरूपा यामीयातना अनुभूय पुनरेवेमं लोकं प्रत्यवरोहन्ति । एवं तेषामारोहावरोहौ भवतः । 'न साम्परायः प्रति- भाति वालं' ... 'पुनः पुनर्वशमापद्यते मे' 'वैवस्वतं संगमनं जनानामिति' वचनेभ्यः । संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् (ब्र० सू० ३।१।१३) 'स्मरन्ति च' १४ । मनुव्यासप्रभृतयः शिष्टाः । संयमने यमायतं कपूयकर्मविपाकं स्मरन्ति । 'अपि च सप्त' १५ । रौरवप्रमुखाः सप्तनरकाश्च स्मर्य्यन्ते ताननिष्टकारिणः प्राप्नुवन्ति । यमप्रयुक्ताश्चित्र- गुप्ताद्यस्तत्राधिष्ठातारः । 'अविद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात्' १७ । अथै- तयो पथोन कतरेण च तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्त्तीनि भूतानि । जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयं स्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते । विद्या कर्मणी देवयानपितृयानपथोः प्रतिपत्तौ प्रकृते तथ इत्थं विदुः इति विद्या तया प्रतिपत्तव्यः देवयानपन्था इष्टापूर्ते दत्तम् (छा०।५।१०।१-३) इति कर्म तेन पितृयाणः पन्थाः । तस्मान्नानिष्टकारिणां चन्द्रलोकारोहणम् । सर्वेषां तत्र गमने 'वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्य्यते' इत्युक्तिरपार्था स्यात् । यद्यप्यनारोहेणापि तदुत्तरं संभवति श्रुतिस्तु तृतीयस्थानसंकीर्तनेनासंपूर्णं दर्शयति । एतत्तृतीयस्थानं तेनासौ लोको न संपूर्य्यते' (छा० ५।१०।८) अतः शाखान्तरानुरोधेन कौषीतक्यां सर्वशब्दः अधिकृतापेक्ष एव प्रतिपत्तव्यः ।

यहाँ दोनों पृष्ठों का पंक्ति-दर-पंक्ति सटीक लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[पृष्ठ २५४]

२५४ वेदस्वरूप-विमर्शः तृतीयस्थाने देहलाभाय पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुष वचसो भवन्तीति पञ्चसंख्यादरो नावश्यकः । तृतीयस्थानप्राप्तौ तदनपेक्षणात् । तेन मनुष्यशरीरहेतुत्वेनैवाहुतिसंख्या नियमः, न कीटपतङ्गादिहेतुत्वेन । तेनान्येषां विनैवाहुतिसंख्यया भूतान्तरोपसृष्टाभिरद्भिर्देह आरभ्यते । 'स्मर्यतेऽपि च लोके' १९ । द्रोणधृष्टद्युम्नप्रभृतीनां सीताद्रौपदीप्रभृतीना- ञ्चायोनिजत्वं स्मर्यते भारतादौ । द्रोणादीनां योषिद्विषयाहुतिर्नासीत् । धृष्टद्युम्नादीनां योषित्पुरुषविषये द्वे आहुती न स्तः । बलाकाऽपि रेततः सेकमन्तरेण गर्भं धत्ते इति लोकप्रसिद्धिः । । यदप्युक्तम् 'महदात्मनोऽत्र सम्बन्धं बोधयित

[पृष्ठ २५६]

स्वप्रकाशः महान्तं पुरुषमित्यादिभिर्बोधितः । मम योनिर्महद्ब्रह्म इत्या- दावपि न महत्तत्त्वं महानात्मा वा भवदभिमतो गृहीतः तत्र ब्रह्मपर- महच्छब्दस्य ब्रह्मशक्तिरूपमायाबोधकत्वात् । तस्यैव ब्रह्मगर्भाधिकरण- त्वात् । महदात्मनस्तु कार्य्यत्वमेव न सर्वभूतकारणत्वम् । सर्वमूर्तिषु महतोऽपि समाविष्टत्वेन सर्वमूर्तियोनित्वं प्रकृतेरेव, सर्वसंमतम् । भगवच्छक्तिरूपायां मायायामेव बीजप्रदो भगवान् बीजप्रदानेन सर्व- जनको भवति । सा च सर्वजननीति प्रसिद्धमेव । यदि प्रकृतिरूप एव महानात्मा उच्यते तदाऽव्यक्तस्य महत्परत्वोक्तिर्व्याहन्येत । तत्राकृति महान्, प्रकृतिमहान्, अहङ्कृतिमहान् इत्यादि भेदोऽपि निर्मूल एव । प्रकृति-महदहङ्कारशब्दैरेव तद्बोधसंभवेन महत्पदप्रयोगस्य वैयर्थ्यात् । महत्त्वाभिप्रायेण तत्प्रयोगश्चेत्तदा महद्ब्रह्मपदेन ब्रह्माण्डोऽपि बोधः प्रसज्येत, तस्यैव सर्वमहत्त्वात् । न चेष्यत एव, बीजप्रदातुः परमेश्वरस्य तदन्यलोकैः । महद्ब्रह्मपदेन प्रकृतिबोध एव तु विवक्षितः । तत्रैव ब्रह्मकर्तृकगर्भाधानोपपत्तेः । कार्य्याणामाकृतयस्तु कारणादेव निष्पद्यन्ते । अतएवाकृतिमहानित्यादिभेदो निर्मूल एव । शरीरनिष्ठेषु मन आदिषु अहम्भावोऽप्यन्योन्याध्यासमूलको नाहम्मूलकः भूतानां मंत्राणां वा उपादानभूतोऽहङ्कारस्तु ततोऽन्यः । स च राजस-तामस-वैकारिक- (सात्त्विक) भेदेन भूतप्राणेन्द्रियमनोदेवोपादानत्वेन त्रिविधः । 'महा- भूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव चे'त्यादि गीतावचनात् । समष्ट्यहम्मूलकान्तःकरणस्यावस्थाविशेषो व्यष्ट्यहङ्कारः । स एव साभासः साधिष्ठानोऽहमर्थभूतः सोपाधिको जीवोऽपि । देहादिकस्त्वहं शब्दस्य गौणोऽर्थः । शुद्ध आत्मा तु अहं पदस्य लक्ष्यार्थ इत्यन्यत्र विस्तरः । परं वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमित्यादिषु महत्तत्त्वरूपो हिरण्य- गर्भरूपो वा महानात्मा सर्वथाऽपि न वर्णितः । गीतास्थलेष्वपि नायं वर्णितः । 'बुद्धेरात्मा महान् पर' इत्यत्र तु समष्टिबुद्धिर्महानात्मा वर्णितः । मंत्रे परमात्मज्ञानेन मृत्यन्तरणरूपामृतत्वप्राप्तिरुक्ता । सा च न त्रिलोक्या बहिः परमेष्ठिलोकप्राप्त्या 'न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति इहैव

[पृष्ठ २५७]

समवनीयन्ते' इति श्रुतिविरोधात् । हिरण्यगर्भोपासनासाध्यक्रम- मुक्तिस्तु ब्रह्मलोकाप्त्या सिद्ध्यति, महाप्रलये तु हिरण्यगर्भस्य मरण- श्रवणात् ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारेण ततोऽपि ब्रह्मणा सह तल्लोकनिवासिना निरुपाधिब्रह्मतादात्म्यावाप्तिरेव मुक्तिः । न केवलं परमेष्ठिलोकस्यैदृशी- गतिः, स्वयम्भूलोकस्यापि प्रतिसञ्चरे (प्रलये) तथालोपपत्तेः । ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । सोऽयं महान् सर्वत्र व्यामो भूतात्मना सम्बद्धो भवतीति मंत्रे उक्त इति न संगतम्, तथाभूतस्यार्थस्य मन्त्रादनवगतेः । परमेष्ठिमण्डला- च्चन्द्रमण्डले ततो भूमिष्ठेषु जीवेष्ववततार इत्यपि कल्पनामात्रम्, व्यापकस्यावतारासंगतेः । अहंकारादिकारणस्य महतः स्वकार्यान्वस्यूत- त्वेनाप्यवतारासंगतिः । न च व्यष्टिबुद्धिविशेषरूपेणावतरणं संगत- मिति वाच्यम्, तथापि त्रिलोकीबहिष्ठस्य तदनुपपत्तेः श्रद्धाशब्द- निरुक्तिस्तु न प्रत्याख्यायते तथापि सत्त्वानुरूपत्वेन श्रद्धाया न सर्वत्र तया सत्यधारणं संभवति । अतः श्रतो विश्वासस्यैव धानं श्रद्धेति तु युज्यते, विश्वासस्य सत्त्वानुरूपत्वोपपत्तेः । श्रद्धापूर्वकत्वात् कर्मणामग्निहोत्रा- दीनां

२५८ वेदस्वरूप-विमर्शः क्षेत्रज्ञचर्चाऽप्यत्र नास्ति। निरुपचरितः प्रजापतिस्तु सर्वात्मैव। प्रजापतिः अन्तः हृदि स्थितः सन् गर्भे गर्भमध्ये प्रविशति। यश्चाजाय- मानोऽनुत्पद्यमानो नित्यः सन् बहुधा कार्यकारणरूपेण विजायते मायया प्रपञ्चरूपेणोत्पद्यते। धीरा ब्रह्मविदः तस्य प्रजापतेः योनिं स्थानं स्वरूपं वा पश्यन्ति। अहं ब्रह्मास्मीति जानन्ति। विश्वा विश्वानि सर्वाणि भुवनानि भूतजातानि तस्मिन्नेव ब्रह्मणि तस्थुः स्थितानि। सर्वं तदात्मकमेवेत्यर्थः। स्पष्टमिह सूर्योपलक्षितं परमात्मप्रकरणं लक्ष्यते। अतस्तज्ज्ञानेन मृत्यन्तरणमपि संभवति। पिण्डोत्पादिनी केन्द्रशक्तिरभितः प्रसृता पिण्डमुत्पादयतीति कथमनेन मंत्रेण सिद्धयतीति सुधियो विदांकुर्वन्तु। गीतायान्तु- 'इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः।। महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः।। इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्।। यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः। क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत।।' इत्यादिभिः महदादिदृश्यस्य क्षेत्रत्वं तत्प्रकाशकस्य द्रष्टुः क्षेत्रज्ञत्व- मुक्तम्। तस्यैव च क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धीति परमात्माभेदोऽप्युक्तः। परमात्मैव बुद्धयुपाधिकत्वेन विज्ञानात्माऽपि वक्तुं शक्यते। तथापि प्रजापतिः अन्तः गर्भे चरति तैः शब्दैः क्षेत्रज्ञात्मसम्बन्धस्तदाहुतिश्च न सिद्धयति मंत्राक्षराननुगुण्यात्। सर्वभुवनाधिष्ठाने परमात्मन्ये- वाञ्जस्येन मंत्राक्षराणां समन्वयात्। सर्वान्तर्याम्यपि गर्भेऽन्तरुच्चरति। नहि तावतैव तस्य बुद्धयवच्छिन्नचैतन्यरूपत्वम्। यच्च बुद्धेद्वैविध्यं विद्याविद्यादिरूपत्वम्। धर्मज्ञानवैराग्यैश्व- र्याणां विद्यारूपत्वम्, अधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणाम्बाविद्यारूपत्वम्। विद्यया मुच्यतेऽविद्यया बद्ध्यते। तत्र मद्यपि न विरोधस्तथापि बुद्धि- वेदस्वरूप-विमर्शः २५९ सम्बन्धस्तुतीयेन मंत्रेणोच्यत" इत्यादिकथनं निष्प्रमाणमेव। भुवना- विधानस्य भुवनसम्बन्धस्य कण्ठत उक्तत्वात्। विद्याविद्यास्वरूपबन्ध- मोक्षसाधनत्वादिवर्णनन्तु मंत्रार्थो न भवत्येव। धर्मादीनान्तु विद्यो- पकारकत्वेन विद्यात्वेऽपि मुख्यविद्यात्वाभाव एव। वेदान्तमहा- वाक्यादिजन्यब्रह्मापरोक्षसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुत्वेन विद्यात्वात्। यथा- कथञ्चिद्विद्यात्वन्तु ज्ञानमात्रस्यैव वक्तुं शक्यम्। यदुक्तम् - "यो देवेभ्य आतपति यो देवानां पुरोहितः पूर्वो यो देवेभ्यो जातो नमो रुचाय ब्राह्मये (३१।२०) इति चतुर्थेनेन्द्रि- यसम्बन्धो मनः सम्बन्धश्वोच्यते। देवा एवेन्द्रियरूपेण प्रविशन्तीति सूचितम्। प्रथमे मंत्रेऽन्यत्राऽपि बहुत्र श्रुतिषु देवा इन्द्रियाण्युच्यन्ते। देवेभ्यो य आतपति देवानां यो पुरोहितः इति मनः सूचितम्। अनेनैव मनसा ब्राह्मीरूक् भवति । स्मृ तिश्चोयुक्तं 'मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयो'रिति तदपि कल्पनामात्रम्। द्योवनात्मकत्वेनेन्द्रियाणां क्वचिद्दे वत्वेऽप्यत्र देवानां मुख्ययार्थग्रहणे बाधाभावात्तदनुपपत्तेः। मनसश्चातपकतत्त्वपुरोहितत्वाप्रसिद्धेश्च। एवं ब्राह्मीरूक् यदि ब्रह्म प्रकाशरूपो ब्रह्मसाक्षात्कार उच्यते तदा न दोषः। अन्या काचिद्रुक् तदा सा निर्वक्तव्या। तथाप्यत्र सूर्योपस्थानरूपे मंत्रे नैतत् श्लिष्यते। मंत्रार्थस्तु यः प्रजापतिरादित्यरूपः देवेभ्योऽर्थाय- आतपति द्योतते। यः देवानां पुरः हितः स्थितः, सर्वकार्येषु अग्रे नीतः। यः देवेभ्यः सकाशात् पूर्वं प्रथममुत्पन्नः। तस्मै आदित्याय नमः। कीटशाय रुचाय रोचते इति रुचः तस्मै रुचाय दीप्यमानाय। तेजसे ब्राह्मये ब्रह्मणोपत्यं ब्राह्मिस्तस्मै ब्रह्मावयवभूताय वेति सूर्यसम्बन्धे सर्वाणि मंत्राक्षराण्याञ्जस्येन सङ्गतानि भवन्ति। देवा इन्द्रियाणि मन आतपति, पुरोहितमनसा काचिद् ब्राह्मीरूग् जायत इत्यादि अक्षरवाह्यक्लिष्टकल्पना निराधारा। रुचं ब्राह्मं जनयन्त देवा इति मंत्रेऽपि देवाः प्राणाः रुचं शोभनं ब्राह्मम् ब्रह्मणोऽपत्यमादित्यं जनयन्तः उत्पादयन्तः अग्रे तत वचो ऽम् वन्। अस्मिन् मंत्रे देवा अन्ये पूर्वस्मिन्नन्ये। अस्मिन्मंत्रे आदित्यं