वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

३२८ वेणीसंहारं नाटकं

स्मात्परं समीहितं संपादयामि । युधिष्ठिरः -- न किंचिन्न ददाति भगवान्प्रसन्नः । अहं तु पुरुषसाधार- णया बुद्ध्या संतुष्टोऽस्मि । न खल्वतः परम्भ्यर्थयितुं क्षमः । पश्यतु देवः- क्रोधान्धैः सकलं हतं रिपुकुलं पञ्चाक्षतास्ते वयं पाञ्चाल्या मम दुर्नयोपजनितस्तीर्णो निकारार्णवः । त्वं देवः पुरुषोत्तमः सुकृतिनं मामाहृतो भाषसे किं नामान्यदतः परं भगवतो याचे प्रसन्नादहम् ॥ ४५ ॥ प्रीततरश्चेद भगवांस्तदिदमस्तु- पुरुषसाधारणया = अल्पया, अभ्यर्थयितुम्=याचितुम् । अन्वयः-क्रोधान्धैः सकलम्, रिपुकुलम्, हतम्, ते, वयम्, पञ्च, अक्षता, मम, दुर्नयोपजनितः, पाञ्चाल्या, निकारार्णवः, तीर्णः, देवः, पुरुषोत्तमः, आदृतः, त्वम्, सुकृतिनम्, माम्, भाषसे, प्रसन्नाद्, भगवतः, अतः, परम्, अन्यत्, अहम्, किन्नाम, याचे ॥ ४५ ॥ क्रोधान्धैरिति । क्रोधान्धैः अस्माभिरिति शेषः रिपुकुलम्=शत्रुवंशः, अक्षताः = कुशलाः, दुर्नयोपजनितः = दुष्टनीत्या द्यूतादिरूपया, उपजनितः उत्पादितः निकारा- र्णवः = समुद्रतुल्यापमानम्, तीर्णः, अस्माभिरिति भावः । सुकृतिनम् =पुण्यवन्तम्, मत्वेति शेषः । नातः परमभीष्टमस्ति यदहं याच इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ४५ ॥ प्रीततरः-अतिप्रसन्नः । अनन्तर अब आपकी क्या इच्छा हैं जो हम लोग करें । युधिष्ठिर - 'भगवान् प्रसन्न होकर कुछ नहीं देते' यह बात तो नहीं है। मै पुरुष साधारण की बुद्धि से सन्तुष्ट हो रहा हूँ । इसके आगे याचना करने में मैं समर्थ नहीं हूँ । क्रोध के वश होने पर सम्पूर्ण शत्रु वंश का संहार कर लिया और पाँचो भ्राता हम लोग सुरक्षित रह गए, पाञ्चाली (द्रौपदी) ने मेरी दुर्नीति से उत्पन्न पराभवरूप समुद्र को पार कर लिया तथा आप पुरुषोत्तम भगवान् आदर के साथ मुझ सुकृति व्यक्ति से भाषण कर रहे है । अब इससे बढ़ कर और दूसरी क्या वस्तु है जिसके लिए मै भगवन् ! प्रसन्न आपसे अभ्यर्थना करूँ ॥ ४५ ॥ यदि भगवान् अधिक प्रसन्न हों तो यह आशीर्वाद दें-

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३२९ अकृपणमतिः कामं जीव्याज्जनः पुरुषायुषं भवतु भगवन्भक्तिर्द्वैतं विना पुरुषोत्तमे । दयितभुवनो विद्वद्वन्धुर्गुणेषु विशेषवि- त्सततसुकृती भूयाद् भूपः प्रसाधितमण्डलः ॥ ४६ ॥ कृष्णः—एवमस्तु । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) इति षष्ठोऽङ्कः । अन्वयः—अकृपणमतिः, जनः पुरुषायुषम्, कामम्, जीव्यात्, हे भगवन्, द्वैतम्, विना, पुरुषोत्तमे, भक्तिः, भवतु, दयितभुवनः, विद्वद्बन्धुः, गुणेषु, विशेषवित्, (भवतु) सततसुकृती, भूपः, प्रसाधितमण्डलः, ( भवतु ) ॥ ४६ ॥ लोकस्य कल्याणार्थं युधिष्ठिरो वरमभ्यर्थयते—अकृपणेति । अकृपणमतिः = क्षुद्रबुद्धिरहितः जनः, विशालबुद्धिरिति यावत्, पुरुषायुषम् = यावच्छास्त्रे पुरुषस्यायुः निर्धारितं तावत्, शतं वर्षाणीति तु निकृष्टार्थः । तदुक्तं श्रुतौ—'शतायुर्वे पुरुषः' इति । कामम् = यथेष्टम्, जीव्यात्, जीवधातोराशीषि 'आशिषि लिङ्लोटौ इति लिङ् । (हे) भगवन्, द्वैतम् = भेदबुद्धिम्, विना, अद्वैतरूपेणेत्यर्थः । पुरुषोत्तमे = पुरुषश्रेष्ठे त्वयि, भक्तिः=अनुरागः, जन इत्यस्य विभक्तिपरिणामेनाऽप्यन्वयः । भवतु, 'संसाराद् विरक्तानामभ्यर्हितत्वात्तदर्थं पूर्वं वरं याचित्वा संसारेष्वासक्तार्थं पश्चाद् याचते—दयितेति । दयितभुवनः = प्रियसंसारः, विद्वद्वन्धुः=पण्डितबान्धवः सन् गुणेषु विशेषवित्=विवेचकः, गुणज्ञ इति समुदितार्थः । भवतु एवं कृते सति विद्वद्भ्यो गुण- प्राप्तेर्ज्ञानोदयात्तस्यापि संसारदुःखाद्विमुक्तिः स्यादिति भावः । सततसुकृती = सततं पुण्यकर्माचारी, भूपः = नृपः, प्रसाधितमण्डलः==स्वायत्तीकृतदिङ्मण्डलः, भवतु । पृथिव्यां राजानः पुण्यवन्त एव भवन्त्विति भावः । हरिणी छन्दः ॥ ४६ ॥ इति पण्डितश्रीरामदेवज्ञान्यायव्याकरणाचार्येण मैथिलेन विरचितायां प्रबोधिनीव्याख्यायां षष्ठोऽङ्कः । लोग कृपण और रोगों से व्यथित न होकर पुरुष की आयुर्दाय के अनुकूल जीवित रहें । हे भगवन् ! बिना किसी सन्देह के पुरुषोत्तम भगवान् में भक्ति हो । राजा समस्त लोकों से प्रेम करते हुए, विद्वानों का पोषक बनते हुए और गुणों की महत्ता पर विशेष ध्यान देते हुए सर्वदा समुज्ज्वल कार्यकारी हों ॥ ४६ ॥ कृष्ण—ऐसा ही हो । ( यह कह कर सब लोग चले जाते हैं ) । ग्राम, पखनपुर पो० वहरियावाद, जि० गाजीपुरनिवासी श्री आदित्य नारायण पाण्डेय 'शास्त्री' 'विशारद' के द्वारा अनूदित वेणीसंहार नाटक का छठा अङ्क समाप्त ।

इदं च विदग्धस्निग्धवियोगदुर्मनसा विप्रलपितं तेन कविना- .काव्यालापसुभाषितव्यसनिनस्ते राजहंसा गता- अन्वयः —ते, काव्यालापसुभाषितव्यसनिनः, राजहंसाः, गताः, ताः, गोष्ट्यः, क्षयम्, आगताः, सताम्, वाचः, गुणलवश्लाघ्याः न, कवीनाम्, सालङ्काररसप्रसन्नम- धुराकाराः, गिरः नाशम्, प्राप्ताः, भूमिवलये, अयन्तु, महान्, प्रबन्धः जीयात् ।। विदग्धस्निग्धवियोगदुर्मनसा = विदग्धाः चतुराः स्निग्धाः वत्सलाः तेषां यो वियोगः, साम्प्रतं गुणज्ञानामेतादृशपुरुषाणामभावादिति भावः । तेन दुर्मनाः दुःखित- चेताः तेन, कविना भट्टनारायणेन, विप्रलपितम् = दुःखालापः कृतः । साम्प्रतं मन्नि- र्मितकवितास्वादं कः कारयतीति, विप्रलापहेतुः । विप्रलापमेवाह —काव्यालापेति । ते प्रसिद्धा राजादयः, काव्यालापसुभाषितव्यस- निनः=काव्यानां दोषाभावविशिष्टगुणादिविशिष्टशब्दार्थयुगलानाम्, तदुक्तं काव्यलक्षणं प्रकाशकृता—'तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि' इति । तस्यायमर्थः—तत् काव्यम्, शब्दार्थौ, शब्दार्थयुगलमित्यर्थः । न चैवं काव्य- पदस्य प्रवृत्तिनिमित्तं व्यासज्यवृत्तिः स्यादिति वाच्यम्, इष्टापत्तेः, आस्वादव्यञ्जक- त्वस्योभयत्रापि तुल्यत्वात् । अत एव काव्यं पठितं काव्यं बुद्धमित्युभयविधलोक- व्यवहारः संगच्छते । यत्तु रसगङ्गाधरकृता काव्यपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य व्यासज्यवृत्तित्वे एकस्मिन् द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य सत्त्वेन एको न द्वौ इति व्यवहारवत्, श्लोकवाक्यं न काव्यमिति व्यवहारापत्तिः । यदि च शब्दार्थप्रत्येकपर्याप्तत्वमेव काव्य- पदवृत्तिनिमित्तम् तदैकस्मिन् पद्ये काव्यद्वयव्यवहारापत्तिः, तस्मात् वेदत्वादिवत् रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् । इति शब्दमात्रनिष्ठत्वमेव काव्यलक्षण- स्योक्तम् तन्नु तत्रैव मर्मप्रकाशटीकायां आस्वादव्यञ्जकत्वस्योभयत्रा विशेषादित्यादिना अनुभवव्यवहारविरुद्धमिदमिति प्रतिपादितमस्ति वेदपदप्रवृत्तिनिमित्तस्यापि शब्दा- र्थोभयवृत्तित्वमेव प्रतिपादितं 'तदधीते तद्वेद' इति पाणिनिसूत्रे भगवता पतञ्जलिना, यद्यपि दर्पणकृता—'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति काव्यलक्षण- मुक्तं तदपि, आग्रहमूलकमेव रसाभासाद्यात्मककाव्येऽव्याप्तेः । इष्टापत्तिस्तु न मन्त- वति कविसम्प्रदायभङ्गप्रसङ्गात् । अत एव महाकविवर्णितकपिकुलचरितान्यपि : काव्यानि । त्वन्मते तत्र रसाभावेन काव्यत्वं न स्यात् । यथाकथञ्चित् परम्परया रसस्पर्शस्य काव्यत्वप्रयोजकत्वे 'गौश्चरति', 'मृगो धावति' इत्यादेरपि काव्यत्वमा- पद्येति । दोषविशिष्टेऽतिव्याप्तिवारणाय अदोषविति लक्षणे निवेशः। न चादोषत्वं यत्किञ्चिद्दोषाभावः, दोषसामान्याभावो द्वौ वा । नाद्य । यत्किञ्चिदभावस्य सर्वत्र

षष्ठोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ३३१ स्ता गोष्ठ्यः क्षयमागता गुणलवश्लाघ्या न वाचः सताम् । सालङ्काररसप्रसन्नमधुराकाराः कवीनां गिरः सुलभतया व्यावर्तकत्वापत्तेः । नान्त्यः 'तथाभूतां दृष्ट्वे' त्यादेरपि काव्यत्वानापत्तेः, तत्रापि न्यूनपदत्वदोषस्य सत्त्वात् । इष्टापत्तिस्तु न सम्भवति, प्रकाशकृतेव तृतीयो- ल्लासे 'तयाभूतामि' त्यत्र काकुसहकृतार्थध्वनित्वस्योक्तत्वादिति वाच्यम्, अदोषेत्यस्य रसोद्बोधविरोधि-दोषाभावे तात्पर्यात् । तथा च यत्र यस्य दोषस्य रसोद्बोध- विरोधित्वं तद्दोषत्वे न काव्यत्वं यत्र च न तादृग्दोषस्तत्र काव्यत्वमिति सहृदया एव प्रमाणम् । निर्गुणेऽतिव्याप्तिनिरासाय सगुणाविति । माधुर्यादिगुणवन्तौ काव्य- मित्यर्थः । यद्यपि गुणानां रसमात्रनिष्ठत्वेन शब्दार्थयोर्गुणवत्वमसम्भवि, तथापि स्वव्यञ्जकत्वसम्बन्धेन तत्र तेषां सत्त्वमिति न काऽप्यनुपपत्तिः निरलङ्कारेऽतिव्या- त्तिनिरासाय-अनलङ्कृतीति । अस्यायमर्थः-सर्वत्र सालङ्कारावेव काव्यम्-कुत्रापि स्फुटालङ्काररहितावपि, 'अलवणा यवागूरि' तिवद् नञोऽल्पार्थकत्वात् । अत्राल्पत्वम- स्फुटत्वमेव । अन्यस्य, निर्वक्तुमशक्यत्वात्-तथाच-नीरेऽपि अस्फुटालङ्कारसत्त्वे काव्यत्वप्रसक्तावपि न कश्चिद्दोषः । प्रदीपकारास्तु-रसादिलङ्कारश्च द्वयमेव चम- त्कारहेतुः एवञ्च यदि यत्र न रसादिः न वा स्फुटालङ्कारः तत्र चमत्कारहेतोरभावान्न काव्यत्वमित्याहुः । वयन्तु मन्यामहे-तत्रास्फुटालङ्कार एव चमत्कारहेतुः, अलङ्कार- मात्रस्यैव चमत्कारहेतुत्वात् । तत्र स्फुटत्वास्फुटत्वयोरकिञ्चिकरत्वादिति । अत्र युक्तायुक्तत्वे सहृदयाः स्वयमेव विभावयन्विति संक्षेपः प्रकृतमनुसरामः । एतादृशानां काव्यानां य आलापः सम्भाषणानि तेषु यत्सुभाषितम् तत्र यद्व व्यसनम् आसक्तिः तदस्त्यस्येति 'अत इनिठनौ' इतीन्प्रत्ययः । ते, राजहंसाः = श्रेष्ठनृपाः, गता क्षयमित्यस्यात्राप्यन्वयः । विनष्टा इत्यर्थः । ताः, गोष्ठ्यः विवेच- कानामित्यादि । क्षयम् = विनाशम्, आगताः मत्कवितानां क्षीरवत् गुण- ग्राहका न केऽपि सन्तीति भावः । सताम् = सज्जनानाम्, वाचः, गुणलवश्लाघ्याः = गुणस्य लवेन कणेनापि श्लाघ्याः प्रशंसनीयाः न, भवन्ति, कवीनाम् = उत्तम- प्रबन्धकारिणाम्, सालङ्काररसप्रसन्नमधुराकाराः = सालङ्काराः अलङ्कारसहिताः, अलङ्कारत्वञ्च-रसादिभिन्नव्यङ्ग्यभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषयित्व- सम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कारिजनकताविच्छेदकता तदवच्छेदकत्वम् । भवति च अनु- प्रासादिविशिष्टशब्दज्ञानात्, उपमादिविशिष्टार्थज्ञानाच्च चमत्कारोदय इति विष- यित्वसम्बन्धावच्छिन्ना चमत्कारिजनकताविच्छेदकतया तादृशे शब्दे अर्थे च तदव- च्छेदकत्वमनुप्रासादौ, उपमादौ चेति लक्षणसमन्वयः । व्यङ्ग्ये रसादिभिन्नत्वनिवे- शान्न रसवदलङ्कारासङ्ग्रहः । तादृशव्यङ्ग्यभिन्नत्वनिवेशान्न व्यङ्ग्योपमासङ्ग्रहः ।

३३२ वेणीसंहारं नाटकं प्राप्ता नाशमयं तु भूमिवलये जीयात्प्रबन्धो महान् ॥ ४७ ॥ समाप्तमिदं वेणीसंहारं नाम नाटकम् । रसप्रसन्नाः रसान्विताः अत एव मधुरा मधुरस्वरूपाः, गिरः = उक्तयः, नाशम्, प्राप्तः, गुणग्राहकव्यक्त्यभावादिति भावः अतः, भूमिवलये = भूमण्डले, अयम् = मदीयः, महान् = रसालङ्कारादिसंयुतः तुशब्दः पूर्वव्यच्छेदकः, प्रबन्धः = कविता, जीयात् = उत्कृष्टत्वेन वर्तताम् । अनेन प्रबन्धेन मम कीर्तिलाभः प्रसन्नता च भवत्विति कवेराशयः तदुक्तमग्निपुराणे व्यासदेवेन— निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरलङ्कृतम् । रसान्वितं कविः कुर्वन् कीर्तिं प्रीतिञ्च विन्दति ॥ इति । एतादृशं मदीयमपि काव्यमिति गूढाभिप्रायः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥ ४७ ॥ उमरावाङ्गसम्भूतं नरसिंहस्य जन्मभूम् । अनहेरं कुलपतिं नौमि तं प्रपितामहम् ॥ १ ॥ विद्वद्वृन्दविलासिता भगवती संराजते सर्वदा । यतास्ते च विशालभालललिता लक्ष्मी स्वयं सुस्थिरा । पुण्ये तत्'पटसा'ख्यपत्तनवरे श्रीद्वारवङ्गस्थिते सानन्दं मृदुचेतसा निवसत। व्याख्या मया पूरिता ॥ २ ॥ ॥ इति प्रबोधिनीव्याख्या समाप्ता ॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः

श्लोकानुक्रमणिका

३३४ श्लोकानुक्रमणिका पद्यानि पृष्ठाङ्काः | पद्यानि पृष्ठाङ्काः कुसुमाञ्जलिरपर इव ६ | ज्ञेया रहः शङ्कितं २४६ कृतगुरुमहदादि- ३२४ | ज्वलनः शोकजन्मा २२१ कृतमनुमतं दृष्टं वा १२३ | कृष्टा केशेषु भार्या २३१ | त कृष्टा येन शिरोरुहे १४८ | तथाभूतां दृष्ट्वा १७ कृष्टा येनासि राज्ञां ३२० | तद्दीर्घत्वं तव मम पुरः ६० कृष्णा केशेषु कृष्टा २३० | तस्मिन्कौरवभीमयोः २७७ कोदण्डज्याकिणाङ्कैः ८८ | तस्मै देहि जलं कृष्णे १०५ कौरव्यवंशदावेऽस्मिन् ३० | तस्यैव देहरुधिरोक्षित- क्रोधान्धैर्यस्य ३२२ | तस्यैव पाण्डवपशोः १६४ क्रोधान्धैः सकलं हतं ३२८ | तातस्तव प्रणयवान् १३२ क्रोधोद्गूर्णगदस्य नास्ति २६८ | तातं शस्त्रग्रहणविमुखं १२२ | तां वत्सलामनभिवाद्य ३०९ ग | तीर्णं भीष्ममहोदधौ २४३ गते भीष्मे हते द्रोणे २२४ | तेजस्वी रिपुहतबन्धु १२८ गतो येनाद्य त्वं ११५ | त्यक्तप्राजनरश्मि- २१४ गुप्त्या साक्षान्महानल्पः ४९ | त्यक्त्वोत्थितः सरभसं २५९ गुरूणां बन्धूनां २४९ | त्रस्तं विनापि विषयात् २४९ गृहीतं येनासीः ११८ | ग्रहाणां चरितं स्वप्नो- ६७ | द | दग्धुं विश्वं दहन् १०६ च | दत्त्वा द्रोणेन पार्थान् १५८ च्छन्दद्भुजअमितचण्ड ३३ | दत्त्वा भग्नं मोऽतिरथ १३० चत्वारो वयमृत्विजः ३९ | दत्त्वा मे करदीकृता २८३ चूर्णिताशेषकौरव्यः २२९ | दायादा न ययोर्बलेन २०४ | दिक्षु व्यूढाङ्घ्रिपादः ७४ ज | दिष्ट्यार्धश्रुतविप्रलम्भ- ६१ जन्मेन्दोर्विमले कुले २५५ | दुःशासनस्य रुधिरे १५२ जातोऽहमगतिकृत्या २०१ | दुःशासनस्य हृदय ८५ जात्या कलिमवध्यो- १४३ | दृष्टः सप्रेम देव्या ५ जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु २९ | देशः सोऽयमराति १३४ जृम्भारम्भाप्रचितत ५५ | द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुतं २३४ ज्ञातप्रीतिर्मनसि न २८५ |

श्लोकानुक्रमणिका २३५ पद्यानि | पृष्ठाङ्काः | पद्यानि | पृष्ठाङ्काः ध | | प्रत्यक्षं हतबन्धूनां | १८९ धर्मात्मजं प्रति यमौ | ८७ | प्रत्यक्षं हतबान्धवस्य | २१२ धिक्मानुजं कुरुपति | ११२ | प्रयत्नपरिवोधिनः | १३६ धृतराष्ट्रस्य तनयान् | १५ | प्रवृद्धं यद्वैरं मम | १६ धृतायुधो यावदहं | १४८ | प्राप्तावेकरथारूढौ | २२५ न | | प्रालेयमिश्रमकरन्द | ५४ नाहं रक्षो न भूतः | ३१२ | प्रियमनुजमपश्यंस्त | ३११ निर्लज्जस्य दुरोदर | २८१ | प्रभावमृदुस्तिमित- | ७३ निर्वाणवैरदहनाः | ११ | ब | निर्वैर्यं गुरुशाप | १३८ | बालस्य मे प्रकृति | १६१ निर्वीर्यं वा सवीर्यं वा | २३९ | भ | निवापाञ्जलिदानेन | ११७ | भग्नं भीमेन भवतो | ८१ निविडोरस्येमिलुलित | १ | भवति तनय लक्ष्मीः | २२१ नूनं तेनाद्य वीरेण | २५० | भवेदक्षीभ्पद्रोणं | १२६ नोच्चैः सत्यपि | ४४ | भीष्मे द्रोणे च निहते | २१६ न्यस्ता न भ्रुकुटिर्न | ७६ | भूमौ क्षिप्तं शरीरं | ३१७ प | | भूमौ निमग्नचक्रः | २२० पङ्के सैकते वा | २४५ | भूयः परिभवक्लान्ति | ४१ पद्मगहदाणं मंसए | ९२ | भ्रातुस्ते तनयेन | २९८ पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं | २६१ | म | पदे संदिग्ध एवास्मिन् | २७५ | मथ्नामि कौरवशतं | २४ परित्यक्ते देहे रण | १२१ | मदकलितकरेणु | १५९ पर्याप्तनेत्रमचिरोद्गत- | १८९ | मद्वियोगभयात्तातः | ११६ पर्यायेण हि दृश्यन्ते | ६६ | मन्थात्रस्तार्णवाम्भः | ३४ पाञ्चाल्या मन्युवह्निः | २५६ | मम प्राणाधिकं | २१८ पाप प्रियस्तव कथं | १४५ | मम हि वयसा | २९४ पापेन येन हृदयस्थ | २२२ | मया पीतं पीतं न तदनु | ३०४ पितुर्मूर्ध्नि स्पृष्टे | १२४ | मयि जीवति यत्तातः | १३३ पीताभ्यां मद्भुजाभ्यां | २३४ | महाप्रलयमारुत | १०० पूर्यन्तां सलिलेन | २६३ | मातः किमप्यसदृशं | २०२ प्रत्यक्षमरुधनुषां | १२० | मामुद्दिश्य त्यजन् | २१९

३३६ श्लोकानुक्रमणिका पद्यानि पृष्ठाङ्काः पद्यानि पृष्ठाङ्काः य श यत्तदूर्जितमत्युग्रं २१ शदयामि नो परिव- २८९ यत्सत्यव्रतभङ्गभीरु ३८ शक्यामि व्यपनीय १९९ यदि शस्त्रसुझिक्तं १४१ शल्येन यथा शल्येन २१५ यदि समरमपास्य १०४ शाखारोधस्थगित २१३ यद्दुर्योधनपक्षपात- १०१ शोकं स्त्रीवन्नयन- २३२ यद्वैद्युतमिव ज्योति- २२ शोचामि शोच्यमपि २१८ यन्मोचिस्तव पिता २४२ श्रवणाञ्जलिपुटपेयं ५ यस्मिंश्चिरप्रणय ६२ श्रुत्वा वधं मम नृपा १११ युक्तो यथेष्टमुपभोग १६३ स युष्मच्छासनलङ्घनहिंस्र १८ सकलरिपुजयाशा २२९ युष्मान्हेपयति २७ स कीचकनिषूदनो- २८२ येनासि तत्र जतु- २९३ सत्पक्षा मधुरगिरः १० योः यः शस्त्रं बिभर्ति १३३ सत्यादप्यनृतं श्रेयो- १५१ र स भीरुः शूरो वा १४० रक्षणीयेन सततं १६५ सर्वथा कथय ब्रह्मन् २७६ राज्ञो मानधनस्य १५५ सहभृत्यगणं सबान्धवं ५१ रिपोरास्तां तावत् ३१८ सीरीसत्वर २७७ रेणुर्वाधां विधत्ते ७९ सूतो वा सूतपुत्रो वा १३९ ल स्त्रीणां हि साहचर्यात् ३२ लाक्षागृहानलविषाग्न- १२ स्मरति न भवान्पीतं २४६ लुहिलाशवपाणमत्तिए ९३ ह लोलांशुकस्य पवना ८० हते जरति गाङ्गेये ५४ व हत्वा पार्थान्सलिल १९४ विकिर धवलदीर्घा- ७० हृदमाणुममंश ९१ विस्मृत्यास्यान्श्रुति २९५ हली हेतुः सख्यं ३०० व्यासोऽयं भगवागमी ३२६ हस्त्याकृष्टविलोय ८५ वृषसेनो न ते पुत्रो १५५ हीयमानः किल २०७