वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

२० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे यथा सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि उत्कृष्टनिकृष्टानि पृथिवी धार- यति तथा सर्वाणिकरदायिदीनानाथार्तादीनि रक्षणादिना धारय- तः पृथिवीसम्बन्धि व्रतम् । एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः । स्तेनान् राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च ॥ अतन्द्रितोऽनलसः । स्तेनान् चौरान् । इयं च पूर्वोक्तदे- वांशरूपता महाराजस्यैव । पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः । अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य धनदस्य च ॥ इतीयं नारदोक्तपञ्चरूपता तु कियन्माण्डलिकस्य भूपस्य । अत एव— बृहत्पराशरेण, हर्यश्ववह्न्यन्तकविश्वनाथशीतांशुरूपाणि हि बिभ्रतीह । सर्वेऽपि भूपास्त्विह पञ्चरूपास्तत्कथ्यमानं शृणुत द्विजेन्द्राः॥ इत्यत्र सामान्यवाचि सर्वपदमुपात्तम् । हर्यश्व इन्द्रः । अ- ग्न्यादिकार्यकारित्वेन तत्तद्रूपतां द्रढयति— नारदः, कारणान्निर्निमित्तं वा यदा क्रोधवशं गतः । प्रजा दहति भूपालस्तदाग्निरभिधीयते ॥ बृहत्पराशरोऽपि, अकारणात्कारणतोऽपि चैष प्रजा दहेत्कोपसमिद्धरोचिः । यदा तदैनं नृपनीतिविज्ञास्तनूनपातं प्रवदन्ति भूपम् ॥ इति । अकारणादिति दुष्टनृपविषयम् । नारदः, यदा तेजः समालम्बेद्विजिगीषुरुदायुधः ।

राजप्रशंसा । २१ अभियाति परान् राजा तदेन्द्रः समुदाहृतः ॥ तथा बृहत्पराशरः, यदा जिगीषुर्घृतशस्त्रपाणिस्त्विषं समालम्ब्य सचित्तसैन्यः । सर्वान्सपत्नानिह जेतुकामस्तदा स हर्यश्व इवेह भाति ॥ इति । नारदः, विगतक्रोधसन्तापो हृष्टरूपो यदा नृपः । प्रजानां दर्शनं याति सोम इत्युच्यते तदा ॥ तथा बृहत्पराशरः, समस्तशीतांशुगुणप्रयुक्तो यदा प्रजामेष शुभाय पश्येत् । प्रसन्नमूर्त्तिर्गतमत्सरः संस्तदोच्यते सोम इति क्षितीशः ॥ नारदः, धर्मासनगतः श्रीमान् दण्डं धत्ते यदा नृपः । समः सर्वेषु भूतेषु तदा वैवस्वतो यमः ॥ तथा बृहत्पराशरः, धर्मासनस्थः श्रुतशास्त्रदृष्ट्या शुभाशुभाचारविचारकृत्स्यात् । धर्मेषु दानं त्वथ कृत्स्नदण्डं तदाऽवनीशस्त्विह धर्मराजः ॥ नारदः, यदा त्वर्थिगुरून् प्राज्ञान् भृत्यादीन् पृथिवीपतिः । अनुगृह्णाति दानेन तदा धनद उच्यते ॥ बृहत्पराशरोऽपि, यदा त्वमात्यद्विजपावकादीन् प्रहृष्टचित्तश्च यथोचितेन । धनप्रदानेन करोति हृष्टान् भूभृत्तदाऽसौ द्रविणेशवत्स्यात् ॥ अग्न्यादिपञ्चरूपत्वमुक्त्वाऽनाद्यनन्तात्मकविष्णुरूपत्वमाह— नारदः, अनादिश्चाप्यनन्तश्च द्विपदां पृथिवीपतिः ।

२२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे दीप्तत्वाच्च शुचित्वाच्च यद्यसौ न पथश्च्युतः ॥ पथश्च्युतो भ्रष्टाचारः । अशुचिर्वचनाद्यस्य शुचिर्भवति पूरुषः । शुचिश्चैवाशुचिः सद्यः कथं राजा न दैवतम् ॥ अशुचिरित्यादिः तस्मात्तं नावजानीयादित्यस्याग्रेतन- स्यार्थवादः । तस्मात्तं नावजानीयान्नाक्रोशेन विशेषयेत् । वस्त्रालङ्कारादिभिस्तमपेक्ष्यात्मानं नाधिकं कुर्यात् । आज्ञया तस्य तिष्ठेत्तु मृत्युः स्यात्तद्व्यतिक्रमे ॥ आज्ञा तेजः पार्थिवानां सा च वाचि प्रतिष्ठिता । स यद्ब्रूयादसत्सद्वा स धर्मो व्यवहारिणाम् ॥ राजा नाम चरत्येष भूमौ साक्षात्सहस्रदृक् । न तस्याज्ञामतिक्रम्य प्रतिष्ठेरन्निमाः प्रजाः ॥ रक्षाधिकारादीशत्वाद्भूतानुग्रहदर्शनात् । यदेव कुरुते राजा तत्प्रमाणमिति स्थितिः ॥ निर्गुणोऽपि यथा स्त्रीणां पूज्य एव पतिः सदा । प्रजानां निर्गुणोऽप्येवं पूज्य एव नराधिपः ॥ राज्ञामाज्ञाभयाद्यस्मान्न च्यवन्ते पथः प्रजाः । व्यवहारस्ततो ज्ञेयः शंसतो राजशासनम् ॥ राजशासनं राजाज्ञाम् । स्थित्यर्थं पृथिवीपालैश्चारित्रविधयः कृताः ॥ चारित्रविधयः राजकृता भागादिव्यवस्थाः । चारित्रेभ्योऽप्यतः प्राहुर्गरीयो राजशासनम् ॥ तपःक्रीताः प्रजा राज्ञः प्रभुरासां नराधिपः । तस्मात्तद्वचसि स्थेयं वार्ता तासां तदाश्रया ॥

वार्ता कृषिपाशुपाल्यादिवृत्तिः । मनुः, यस्तु तं द्वेष्टि सम्मोहात्स विनश्यत्यसंशयम् । तस्य ह्याशु विनाशाय राजा प्रकुरुते मनः ॥ तं राजानम् । द्वेष्टि तदाज्ञाभङ्गं करोति । स विनश्यति रा- जकृतवधभाग्भवतीत्यर्थः । बृहत्पराशरोऽपि, आज्ञा नृपाणां परमं हि तेजो यस्तां न मन्येत स शस्त्रवध्यः। श्रूयाच्च कुर्याच्च वदेच्च भूभृत्तदेव कार्यं भुवि सर्वलोकैः ॥ दुर्धर्षतीव्रांशुसमानदीप्तेर्भूयान्मनुष्यः परुषं नृपस्य । यस्तस्य तेजोऽप्यवमन्यमानः सद्यः स पञ्चत्वमुपैति पापात् ॥ योऽह्नाय सर्वं विदधाति पश्येत् शृणोति जानाति चकास्ति शास्ति । कस्तस्य चाज्ञां न बिभर्त्ति राज्ञः समस्तदेवांशभवः स यस्मात् ॥ अह्नाय शीघ्रम् । तस्माद्धर्मं यमिष्टेषु संव्यवस्येनराधिपः । अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तं धर्मं न विचालयेत् ॥ यतः सर्वतेजोमयो राजा तस्माद्धेतोरिष्टेषु वल्लभेषु मन्त्रिपु- रोहितादिषु यं धर्मं यां व्यवस्थां स्मृत्याचाराविरुद्धां व्यवस्येत् निश्चित्य स्थापयेत् तां न विचालयेत् । सा तादृशी राज्ञ आज्ञा अनतिक्रमणीया । अद्य सर्वैरुत्सवः कर्त्तव्यः मन्त्रिगृहे वि- वाहो वर्तते तत्र सर्वैः सन्निधातव्यम्, तथा सौनिकैरद्य पश- वो न हन्तव्याः न शकुन्तयो बन्धायितव्याः, नर्त्तका धनि- कैरुपरोधनीया एतावन्त्यहानि । एवमनिष्टेष्वपि-एतेन सह सं- सर्गो न विधेयः, एतस्य गृहे प्रवेशो न देयः । एवंविधो धर्मः स्पृहादोषादिना राजादिष्टो नातिक्रमणीयः । न त्वग्निहोत्रादि-

२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे धर्मव्यवस्थायै वर्णाश्रमिणां राजा प्रभवति स्मृत्यन्तरविरोधप्र- सङ्गात् । अविरोधे चास्मिन् विषये वचनस्यार्थवत्त्वात् । बृहस्पतिः, बलेन चतुरङ्गेण यतो रञ्जयति प्रजाः । दीप्यमानः स वपुषा तेन राजाऽभिधीयते ॥ बलने सेनया । चतुरङ्गेण हस्त्यश्वरथपादातेन । अङ्गिराः, गुरुवद्येन भूपाळः पापं दण्डेन भूयसा । संस्करोत्यवनाच्चैव तेनासौ गुरुरुच्यते ॥ पापं पापकारिणम् । संस्करोति शुद्धं करोति । शुद्धं कृत्वा- ऽवति च । बृहत्पाराशरे, अथातो नृपतेर्धर्मम्-इत्युपक्रम्य । भूभृत् भूम्यां परो देवः पूज्योऽसौ परदेववत् । स विधाता च सर्वस्य रक्षिता शासिताऽपि सः ॥ परो देवः स्वाराध्यदेवः । महाभारते, अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥ इन्द्रमेव प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः । यथैवेन्द्रस्तथा राजा सम्पूज्यो भूतिमिच्छता ॥ नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति रोचये । नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहेत्युत । अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थं बलवत्तरः ॥ अराजकानि राष्ट्राणि हतवीर्याणि वा पुनः ॥

राजप्रशंसा । २५ न हि पापातपरतरमस्ति किञ्चिदराजकात् । स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ॥ श्रीरामायणे, नाराजके जनपदे योगः क्षेमं प्रवर्त्तते । न चाप्यराजके सेना शत्रून् विषहते परान् ॥ अराजके राजरहिते । अलब्धलाभो योगः । लब्धस्य र- क्षणं क्षेमम् । विषहते तन्निवारणक्षमा भवति । विपालाश्च यथा गावो यथा चातृणकं वनम् । विपाला रक्षकरहिताः । अजलाश्च यथा नद्यस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ अन्धं तम इवेदं स्यान्नेह ज्ञायेत किञ्चन । राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन् साध्वसाधुनी । गरुडपुराणे, धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत् ॥ श्रीमहाभारते, राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम् । राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाऽभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च । यमाश्रिता लोकमिमं परं च जयन्ति सम्यक् पुरुषा नरेन्द्र ॥ राजाभिपन्नस्य राज्ञा अभिपन्नस्य कृताभियोगस्य । राजधर्मे, बृहस्पतिरुवाच । राजमूलो महाप्राज्ञ धर्मो लोकस्य लक्ष्यते । प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥ ४

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् । समुदीर्णम् सम्यक्कृतोदीरणं, समीचीनप्रकारेण स्वस्वदुः खाद्याख्यायकम् । समुत्सुकम् दुःखवशेन देशग्रामादि परित्य- क्तुमुत्कण्ठावन्तम् । प्रसादयति धर्मेण प्रसाधयंति राजते ॥ यथा ह्यनुदये राजन् भूतानि शशिसूर्ययोः । अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥ यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहङ्गमाः । निराक्रन्दे आक्रन्दतीत्याक्रन्दो निषेधस्तदभावे । विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्तः पुनः पुनः ॥ न मिथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् । नेति काकुः । विमध्यातिक्रमेरन् इति पाठस्तु सुगम एव । अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥ एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः । अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥ हरेयुर्बलवन्तोऽपि दुर्बलानां परिग्रहान् । हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ व्यायच्छमानान् कृतप्रयत्नान् । ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्सम्परिग्रहः । विष्वग्लोपः प्रवर्त्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ यानं वस्त्रमलङ्कारान् रत्नानि विविधानि च । हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु । अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ १ प्रसाध च विराजते इति मुद्रितभारतपुस्तके पाठः ।

राजप्रशंसा । २७ मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् । क्लिश्नीयुर्वापि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥ वन्यबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत् । ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ अन्ताश्चाकाल एव स्युर्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् । पतेयुर्नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ॥ न योनिदोषो वर्त्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः । योनिदोषः योनिदोषकृताऽव्यवहार्यता, दण्डादिश्च । मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥ न यज्ञाः सम्प्रवर्त्तेयुर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः । न विवाहाः समाजो वा यदि राजा न पालयेत् ॥ न वृषाः सम्प्रवर्त्तेरन्नुन्मथ्येरंश्च गह्वराः । गह्वराः साहसिकाः । घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥ त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् । क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः । तिष्ठेयुः अनुतिष्ठेयुः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयीरंस्तपस्विनः । विद्यास्नाता व्रतस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः । हतः धर्महीनैरविप्रैर्हतः अनुपदिष्टधर्मः । यद्वा इतः कि- श्चित्पीडितो, विप्रहतो विशेषेण प्रहतः प्रपीडितः । धर्मसंश्लेषं धर्मसम्बन्धम् ।

३० वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे राजाऽस्य जगतां हेतुर्वृद्धेर्दृष्टाभिसम्मतः । नयनानन्दजननः शशाङ्क इव तोयधेः ॥ यदि न स्यान्नरपतिः सम्यङ्नेता ततः प्रजा । अकर्णधारा जलधौ विप्लवेतेह नौरिव ॥ कात्यायनः, श्रोत्रिया विधवा बाला दुर्बलाश्च कुटुम्बिनः । एते राजवला राज्ञा रक्षितव्याः प्रयत्नतः ॥ अनाथस्य नृपो नाथस्त्वगृहस्य नृपो गृहम् । अपुत्रस्य नृपः पुत्रो ह्यपितुः पार्थिवः पिता ॥ कालिकापुराणे, अपुत्रस्य नृपः पुत्रो निर्द्धनस्य धनं नृपः । अमातुर्जननी राजा ह्यतातस्य पिता नृपः ॥ अनाथस्य नृपो नाथो ह्यभर्त्तुः पार्थिवः पतिः । अभृत्यस्य नृपो भृत्यो नृप एव नृणां सखा ॥ गरुडपुराणे, अनायके न वस्तव्यं तथा च बहुनायके । स्त्रीनायके न वस्तव्यं तथा च शिशुनायके ॥ तथा, अबलस्य बलं राजा वालस्य रुदितं वलम् । वलं मूर्खस्य मौनं तु तस्करस्यानृतं बलम् ॥ मार्कण्डेयपुराणेऽपि राज्ञःपञ्चरूपत्वमुक्तम्— मदालसोपाख्याने । शक्रार्कयमसोमानां तद्वद्वायोर्महीपतिः ॥ रूपाणि पञ्च कुर्वीत महीपालनकर्मणि । यथेन्द्रश्चतुरो मासान् वार्योघेणैव भूत लम् ॥

राजप्रशंसा । ३१ आप्याययेत्तथा लोकान् परिहारैर्महीपतिः । परिहारैः दानैः । मासानष्टौ यथा सूर्य्यस्तोयं हरति रश्मिभिः । सूक्ष्मेणैवाभ्युपायेन तथा शुल्कादि भूपतिः ॥ शुल्कं करः । यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति । तथा प्रियाप्रिये राजा दुष्टादुष्टे समो भवेत् ॥ पूर्णेन्दुमालोक्य यथा प्रीतिमान् जायते नरः । एवं यत्र प्रजाः सर्वा निर्वृतास्तच्छशित्रतम् ॥ मारुतः सर्वभूतेषु निगूढश्चरते यथा । एवं नृपश्चरैश्चारैः पौरामात्यादिबन्धुषु ॥ न लोभार्थेन कामार्थैर्नार्थार्थैर्यस्य मानसम् । पदार्थैः क्षुभ्यते धर्मात्स राजा स्वर्गमृच्छति ॥ उत्पथग्राहिणो मूढान् स्वधर्माच्चलतो नरान् । यः करोति निजे धर्मे स राजा स्वर्गमृच्छ

३२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे अथ क्षत्रियस्य राज्याभिषेकानन्तरमेव प्रजापालनस्य क- र्त्तव्यत्वेन राजाभिषेके कालो निरूप्यते । तत्राभिषेकस्य निषिद्धकालेऽकर्त्तव्यत्वेन प्रथमं निषिद्धका- लाः प्रदर्श्यन्ते । तत्र — काठकगृह्ये, राजाऽभिषेकं काम्यं च न कुर्याद्भानुलाङ्गिते । भानुलाङ्गिते असङ्क्रान्तमासे । तथा, मलमासे विवर्जयेत् । इत्युपक्रम्य— राज्ञोऽभिषेकः प्रथमश्चूडाकरणमेखलाः ॥ अन्नप्राशनमारम्भो गृहाणां च प्रवेशनम् । विष्णुधर्मोत्तरे, नाभिषेच्यो नृपश्चैत्रे नाधिमासे च भार्गव । न प्रसुप्ते तथा विष्णौ विशेषात्प्रावृषि द्विज ॥ न च भौमदिने राम चतुर्थ्यां च तथैव च । नवम्यां नाभिषेक्तव्यश्चतुर्दश्यां च भार्गव ॥ तथा, नागं चतुष्पदं विष्टिं किंस्तुघ्नं शकुनिं तथा । करणानि न शस्यन्ते व्यतीपातादिनं तथा ॥ नक्षत्रमुल्काभिहतमुत्पाताभिहतं तु यत् । सोमसूर्यकुजाक्रान्तं परिदृष्टं च भार्गव ॥ तथा, कुजहोरास्तथा नेष्टाः सर्वत्र कुलिकोऽस्य च । इति निषिद्धकालः ।

राजाभिषेके विहितकालाः । ३३ अथ राजाभिषेके विहितकाला निरूप्यन्ते । विष्णुधर्मोत्तरे, इति सम्भृतसम्भारो राज्ञः सांवत्सरस्ततः । कालेऽभिषेचनं कुर्यात्तं कालं कथयामि ते ॥ इत्युपक्रम्य- ध्रुवाणि वैष्णवं शाक्रं हस्तपुष्यौ तथैव च । नक्षत्राणि प्रशस्यन्ते भूमिपालाभिषेचने ॥ इतीति वक्ष्यमाणसम्पादितसामग्रीकः । सांवत्सरो ज्यो- तिषिकः । सांवत्सरो ज्योतिषिको दैवज्ञगणकावपि । इत्यमरात् । ध्रुवाणि रोहिणी उत्तरात्रयं च । वैष्णवं श्रवणः। शाक्रं ज्येष्ठा। गरुडपुराणे, रोहिण्यार्द्रा तथा पुष्यो धनिष्ठा चोत्तरात्रयम् । वारुणं श्रवणं चैव एते चोर्ध्वमुखाः स्मृताः ॥ एषु राज्याभिषेकं च पट्टबन्धं च कारयेत् । वारुणं शतभिषा । पट्टबन्धं वक्ष्यमाणलक्षणोपेतम् । विष्णुधर्मोत्तरे, वृषोऽथ कीटसिंहौ च कुम्भो लग्ने प्रशस्यते । एतेषां जन्मलग्नाभ्यां यस्मादुपचयोऽस्त्यतः ॥ तारा द्वितीया षष्ठी तु चतुर्थी चाष्टमी तथा । नवमी च तथा शस्ता अनुकूलश्च चन्द्रमाः ॥ सौम्याः केन्द्रगता लग्नात् शुभाश्चैव त्रिकोणयोः । पापाश्चोपचयस्थाने शस्तो लग्ने दिवाकरः ॥ लग्ने नवांशे स्थितिरस्य वर्गे वर्गस्तथा तस्य महानुभाव । सूर्यस्य वर्गः सकलःप्रशस्तो राज्ञोऽभिषेके स नृपो ग्रहाणाम् ॥ ५

२४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे स सूर्यो ग्रहाणां नृपः स्वामी । वृत्तशते, जन्मेशलग्नेशदशेशसूर्ये भौमे बलिष्ठे क्षितिपाभिषेकः । ज्येष्ठाश्रवःक्षिप्रमृदुध्रुवेषु सौम्यग्रहस्याह्नि तिथावरिक्ते ॥ लग्ने चरे चोपचयस्थिते च शीर्षोदये च क्षितिपाभिषेकः शस्तस्त्रिषष्ठायगतैश्च पापैः सौम्यैः षडन्त्यायविवर्जितैश्च । कश्यपः, अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भूपानामभिषेचनम् । सौम्यायने क्षते जीवे नास्तगे न च वृद्धके ॥ स्वलग्नराशिगे लग्ने तदंशे वा बलान्विते । पट्टबन्धनलग्नेशे तदंशेशे च नास्तगे ॥ सुहृत्त्रिकोणस्वक्षेत्रतुङ्गसंस्था ग्रहा यदि । यस्याभिषेके कुर्वन्ति स्थिरां कीर्तिं श्रियं सुखम् ॥ ब्रह्मपुराणे, सुतिथौ च सुनक्षत्रे स्नानं नक्षत्रनामकम् । मुहूर्त्ते सुगुणोपेते सर्वोत्पातविवर्जिते ॥ स्थिरे राशौ शुभयुते केन्द्रे चोपचयान्विते । सुतिथौ चतुर्थीनवमीचतुर्दशीभिन्नतिथौ । सुनक्षत्रे “ध्रुवाणि वैष्णवं शाक्रम्” इत्यादिना विहितनक्षत्रे । नक्षत्रनामकं स्ना- नम्, विधायेतिशेषः । तच्च विष्णुधर्मोत्तरे जन्मनक्षत्रे विहितम- ग्रेऽभिधास्यते । पुष्यस्नानं वा विधाय । मुहूर्ते सुगुणोपेत इत्य- नेन गुरुशुक्रास्तादिरहितशुद्धमासादिरूपः काल उपलक्ष्यते । स्थिरे राशौ वृषसिंहवृश्चिककुम्भेषु । शुभयुते शुभग्रहयुते । के- न्द्रे प्रथमचतुर्थसप्तमदशमभवने ।

राज्याधिकारिनिर्णयः । ३५ काश्मीरायां तु पार्वत्यां शङ्करात्मा महीपतिः । सर्वलक्षणसंयुक्तस्त्वभिषेच्यो नवस्तदा ॥ तदा पूर्वोक्ते काले, नवो महीपतिः, पार्वत्यां पर्वतभवायां, काश्मीरायां श्रीपर्णी, तन्निर्मिते भद्रपीठे उपवेश्येत्यर्थः । अत एवाग्रे अभिषेकसम्भारमध्ये श्रीपर्णीपीठमाहृतमस्ति । इति राजाभिषेके विहितकालाः । अथ राज्याधिकारिनिर्णयः । तत्रौरसो ज्येष्ठ एवाधिकारी । तदुक्तम्— कालिकापुराणे, राजेत्युपक्रम्य— औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च । गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च भागार्हास्तनया इमे ॥ कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भवस्तथा । स्वयंदत्तश्च दासश्च षडिमे पुत्रपांसनाः ॥ दासः स्वोत्पन्नो दासीपुत्रः । रागादिना द्विजातीनामपि दास्यामुत्पन्नस्य पुत्रस्य सम्भवात् । अभावे पूर्वपूर्वेषां परान् समभिषेचयेत् । इति । मनुः, ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पित्र्यं धनमशेषतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥ इति । आपस्तम्बोऽपि, ज्येष्ठो दायाद इति । इदं राज्ये विभागाभावस्य वक्ष्यमाणत्वात् राज्याविषय- मिति बहुभिर्व्याख्यातम् । मनुरपि, ज्येष्ठेन जातमात्रेण पुत्री भवति मानवः ।

३६ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे पितृणामनृणश्चैव स तस्मात्सर्वमर्हति ॥ इति । कालिकापुराणे तु ज्येष्ठौरसस्य राज्यं स्पष्टमेवाभिहितम्- अथोपरिचरं राजा यौवराज्येऽभ्यषेचयत् । ज्यायांसमौरसं पुत्रं सर्वराजगुणैर्युतम् ॥ इति । रामायणेऽपि, मन्थरां प्रति कैकयीवाक्यम्- धर्मज्ञो गुणवान् दान्तः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । रामो राजसुतो ज्येष्ठो यौवराज्यमतोऽर्हति ॥ राजसुत इत्यौरसत्वज्ञापनार्थम् । तथा, रामं प्रति दशरथवाक्यम्— आदिष्टो ह्यसि मे ज्येष्ठः प्रसूतः सदृशो गुणैः । ज्येष्ठायामपि मे पत्न्यां सदृश्यां सदृशः सुतः ॥ तन्मत्तस्त्वं गुणज्येष्ठो रामनामाऽत्मजः प्रियः । त्वया तात प्रजा ह्येताः स्वगुणैरनुरञ्जिताः ॥ तस्मात्त्वं पुष्ययोगेन यौवराज्यमवाप्स्यसि । इति । प्रसूत औरसः । अस्मादपि ज्येष्ठस्यौरसस्यैव राज्यमिति गम्यते । ज्येष्ठायामिति । यदा एकदोत्पन्नयोर्ज्येष्ठ्यं न निर्णेतुं शक्यते तदा ज्येष्ठापुत्रस्य प्राप्त्यर्थं, न तु महिष्या अन्यस्या वा ज्येष्ठायाः पुत्रस्य कनीयसोऽपि प्राप्त्यर्थम् । यदा ज्येष्ठा- या अनभिषिक्ताया वा पुत्रो ज्येष्ठस्तदा तस्यैव राज्यमित्या- चारदर्शनात्, सदृशस्त्रीषु जातानां पुत्राणामविशेषतः । न मातृतो ज्यैष्ठ्यमस्ति जन्मतौ ज्यैष्ठ्यमुच्यते ॥ इति मनुना स्पष्टमभिधानाच्च ।

राज्याधिकारिनिर्णये ज्यैष्ठ्यनिर्णयः । ३७ रामायणेऽपि, जन्मज्येष्ठं प्रियं पुत्रं यौवराज्ये यदिप्सथ । इति ज्यैष्ठ्यस्य जन्मनैवोक्तत्वाच्च । एवं यमयोराप जन्मनैव ज्यैष्ठ्यं न निषेकेण । निषेकज्यैष्ठ्ये तु अनेकपत्नीकस्यैकस्यां पूर्वं निषेकः पश्चात्पुत्रजन्म, यस्यां पश्चान्निषेकः पूर्वं पुत्रजन्म, तत्पुत्रयोर्मध्ये पूर्वपुत्रस्यैव राज्यं स्यात् । न चेष्टापत्तिः । आ- चारविरोधात्, उक्तवचनविरोधाच्च । मनुरपि जन्मनैव ज्यैष्ठ्यमाह— जन्मज्यैष्ठ्येन चाह्वानं सुब्रह्मण्यायामपि स्मृतम् । यमयोश्चैव गर्भेषु जन्मना ज्यैष्ठ्यमुच्यते ॥ सुब्रह्मण्याख्यो मन्त्रो ज्योतिष्टोम इन्द्रस्याह्वानार्थं प्रयुज्य- ते । तत्र प्रथमं प्रथमपुत्रेण पितरमुद्दिश्याह्वानं क्रियते-“अमुक- स्य पिता यजते” इति, तत्र जन्मज्येष्ठतामाहृत्यैवाहानम् । यस्य च यजमानस्य यमजौ पुत्रौ तत्र गर्भे एककालनिषिक्तयोरपि यमयोर्जन्मना ज्यैष्ठ्यमुच्यते, जन्मज्यैष्ठ्येन पुत्रस्य ज्येष्ठतामा- हृत्याह्वानं क्रियते इति वाक्यार्थः । गर्भेष्विति बहुवचनं तु लोके स्त्रीबहुत्वमपेक्ष्योक्तं द्रष्टव्यम् । तथा च— स्मृत्यर्थतत्त्वे देवलः, यस्य जातस्य यमयोः पश्यन्ति प्रथमं मुखम् । सन्तानः पितरश्चैव तस्मिन् ज्यैष्ठ्यं प्रतिष्ठितम् ॥ इति । सन्तानो वंशः । ननु पूर्वं निषिक्तस्य पश्चादुत्पन्नस्य हिरण्यकशिपोः कथं पूर्वं नामकरणम् । तथा च— श्रीभागवते, प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीद्यः प्राक्स्वदेहाद्यमयोरजायत ।

३८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे तं वै हिरण्यकशिपुं विदुर्बुधा यं तं हिरण्याक्षमसूत साग्रतः ॥ स्वदेहात् पितृदेहात् । प्राक् गर्भनिषेककाले । सा अदितिः । गर्भाधानकाले यथा प्राक्पश्चाद्भावस्तथोक्तः— पिण्डसिद्धौ, यदा विशेत् द्विधाभूतं वीजं पुष्पं परिक्षरत् । द्वौ तदा भवतो गर्भौ सूतिर्वेशविपर्ययात् ॥ सूतिः प्रसवः । वेशविपर्ययात् वेशो वीजप्रवेशः, तद्विपर्ययात् तद्वैपरीत्येन । यस्य पूर्वं निषेकः तस्य पश्चादुत्पत्तिः यस्य च पश्चान्निषेकस्तस्य पूर्वमुत्पत्तिरिति चेत्, उच्यते । “जन्मना ज्यैष्ठ्यमुच्यते” इति “तस्मिन् ज्यैष्ठ्यं प्रतिष्ठितम्” इति मनु- देवलवचनाभ्यां विरोधे “प्रजापतिर्नाम तयोरकार्षीत्” इति भाग- वतवचनस्य सिद्धार्थमात्रबोधकस्य ज्यैष्ठ्यविधायकत्वमिति व- क्तुमशक्यत्वात्, “सूतिर्वेशविपर्ययात्” इत्यस्यापि एकदा निषि- क्तयोरुपरिभागानिषिक्तस्य पश्चान्निर्गम इति देशिक एव विपर्य- योऽर्थः, न तु गर्भे पूर्वमुत्पन्नस्येत्येतावत्पर्यन्तमर्थः । एकस्यापि सङ्कीर्णवीथीस्थितस्य गजादेः पराङ्मुखतयैव परावृत्तौ विप- रीतो निर्गत इति प्रयोगात् । न च मनुवाक्ये गर्भेषु जन्मनेत्य- न्वयो युक्तः, गर्भसम्भूतावपत्यजन्माभूदित्यप्रयोगात् । निर्गमे च तादृशप्रयोगाद्देवलवाक्यैकवाक्यत्वाच्च पूर्वोक्तमेधातिथ्यादि- कृतव्याख्यानस्यैवोचितत्वात् । इतरथा निषेकक्रमेण ज्येष्ठत्वे- ऽनेकपत्नीकस्यैकस्यां पूर्वं निषिक्तो गर्भः शल्यीभूतोऽन्यस्यां चानन्तरनिषिक्तः स्वकाले उत्पन्नस्तदपेक्षया शल्यवृद्ध्या विं- शतिवर्षानन्तरोत्पन्नस्य ज्येष्ठत्वव्यवहारप्रसङ्गः । यदि चैकगर्भ एव निषेकक्रमेण ज्यैष्ठ्यं न पृथग्गर्भे, भागवतवचनानुरोधादि- त्युच्यते, तत्रोक्त एव मनुदेवलवचनाविरोधः । अस्तु वा तथा '

क्षेत्रजादे राज्यानधिकारः । ३९ तथापि को हि अयोगी तद्वेद यदुपर्यधो वा पूर्वं निषेक एकदैवो- भयत्र वेति त्रितयस्यापि वक्तुं शक्यत्वात्। योगी हि प्रजापतिः क्रमं विदित्वा नाम चकारेत्यस्यापि सुवचत्वात् । अत एव यः प्राक्स्वदेहादित्येवोक्तम्, न तूपरिस्थितत्वादेराद्यसम्भूतौ हेतुत्वेनोक्तिः, तस्माज्जन्मनैव ज्यैष्ठ्यमिति दिक् । अथौरसे कनीयस्यपि सति क्षेत्रजादीनां राज्यदाननिषे- धः कालीपुराणे दर्शितः- न क्षेत्रजादींस्तनयाञ्राजा राज्येऽभिषेचयेत् । पितॄणां शोधयन्नित्यमौरसे तनये सति ॥ शोधयन्, ऋणमिति शेषः । औरसे तनये सतीति तत्स- न्तेतेरप्युपलक्षणम्। पुत्रेभ्यो राज्यं विभज्य न देयम्। तथा च- रामायणे, कैकयीं प्रति वाक्यम्- न हि राज्ञः सुताः सर्वे राज्ये तिष्ठन्ति भामिनि । स्थाप्यमानेषु सर्वेषु महानविनयो भवेत् ॥ तस्माज्ज्येष्ठेषु पुत्रेषु राज्यतन्त्राणि पार्थिवाः । आसञ्जन्त्यनवद्याङ्गि गुणवत्स्वितरेषु च ॥ तेषु ज्येष्ठेषु पुत्रेषु ज्येष्ठेष्वेव न संशयः । आसञ्जन्त्यखिलं राज्यं न भ्रातृषु कथंचन ॥ इति । गुणवत्स्वितरेष्विति ज्यायसि दोषसद्भावे कनीयसां मध्ये एकस्य कस्यचित् राज्यदाने गुणवत्त्वं हेतुत्वेनोपन्यस्तम् । ज्ये- ष्ठस्यान्धत्वादिदोषसद्भावे न राज्यभाक्त्वम् । तदुक्तम्- महाभारते, नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन । तथा,

४२ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे भीष्म उवाच । राज्यं तावत्पूर्वमेव यथा त्यक्तं नराधिपाः । अपत्यहेतोरपि च करिष्येऽप्यविनिश्चयम् ॥ अद्यप्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्यं भविष्यति । इति । सति पुत्रे स राज्याधिकारी स्यादतो ब्रह्मचर्यमङ्गी- कृतं भीष्मेण । असत्यौरसे पुत्रे तत्सन्ततौ च क्षेत्रजादीनां क्षत्रियाजातानामुदाहृतकालीपुराणवचनेनोक्त एवाभिषेकः । ते- षामपि मातृसमानजातीयत्वेन व्यासोत्पन्नपाण्डोरिव “राजा- नमभिषेचयेत्” इति विधिप्राप्तेः । तेष्वपि केषां चिन्नाधिकार इत्युक्तम्— तत्रैव, पौनर्भवं स्वयंदत्तं दासं राज्ये न योजयेत् । इति । गौणस्यापि पुत्रस्याभावे भ्रात्रादीनामधिकारस्य दायक्र- मलभ्यत्वात्तत्क्रमविचारो नेह विविच्यते । इति राज्याधिकारिनिर्णयः । अथाभिषेकः । तत्र आथर्वणगोपथब्राह्मणे, अथ राज्ञोऽभिषेकविधिं व्याख्यास्यामो बिल्वप्रभृतीन् सम्भारान् सम्भृत्य षोडश क- लशान् षोडश बिल्वानि वल्मीकस्य च मृत्तिकां सर्वान्नं सर्वर- सान् सर्वबीजानि । तत्र चत्वारः सौवर्णाश्चत्वारो राजताश्च- त्वारस्ताम्राश्चत्वारो मृन्मयाः । तान् हृदे सरसि वोर्ध्वस्रुतो नामै- नाम इत्युदकेन पूरयित्वा वेदिपृष्ठे संस्थाप्य कुम्भेषु बिल्वमेकैकं दद्यात् । सर्वान्नं सर्वरसान् सर्वबीजानि च प्रक्षिप्याभयैरपरा- जितैरायुष्यैः स्वस्त्ययनैः सौवर्णेषु सम्पातान्, संस्राव्यैः संसि- क्तीयैश्च राजतेषु, भैषज्यैरैहोमुचैस्ताम्रेषु, संवेशसंवर्गाभ्यां शा-

आथर्वण-ब्रह्मपुराणोक्तराजाभिषेकः । ४३ न्तातीयैः प्राणसूक्तेन च मृन्मयेषु । ततस्तान् कलशान् गृहीत्वा स्तोत्रियैः पवित्रियै राजानमभिषिञ्चेत् । भूमिमिन्द्रियं च वर्द्धयित्वा क्षत्रियं म इति सिंहासनमारूढमभिमन्त्रयेत् । एवमभिषिक्तस्तु रसान् प्राश्नीयाद्विप्रेभ्यश्च दद्याद्गोसहस्रं सदस्येभ्यः, कर्त्रे ग्राम- वरं, विपुलं यशः प्राप्नोति भुङ्क्ते धरां जितशत्रुः सदा भवेदिति । अन्नं यदुप्तं न प्ररोहति । बीजं प्ररोहार्हं व्रीह्यादि । ऊर्ध्व- स्तुत ऊर्ध्वमुखान् । नामेत्यादयो मन्त्राः । तत्र कपिञ्जलाधिकर- णन्यायेन बहुवचनेन त्रयाणां त्रयाणामुपादानम् । संवेशसंवर्ग- प्राणसूक्तेष्वेकैकस्य । भूम्यादिर्मन्त्रः । ब्रह्मपुराणेऽपि, नगरं तत्र कर्तव्यं पताकाध्वजसङ्कुलम् । नीरजस्कास्तथा कार्या राजमार्गाः शुभैर्जलैः ॥ पौरैः स्नातैः सुवस्त्रैश्च भाव्यं मङ्गलपाणिभिः । गन्तव्यं वारमुख्याभिस्तथा राजनिवेशनम् ॥ पौरमुख्यैस्तथा बाह्यैर्गणमुख्यैस्तथैव च । शोभनीयं च नगरं सविलासैश्च नर्तकैः ॥ स्नानकाले च कर्तव्यो महाकोलाहलस्तथा । वादित्रशङ्खपुण्याहैः सूतमागधवन्दिभिः ॥ सामन्तैर्मन्त्रिभिर्भाव्यं छत्रचामरपाणिभिः । आदौ कृत्वा महाशान्तिं पुण्यां वैनायिकीं शुभाम् ॥ ग्रहशान्तिं तथा श्रेष्ठां तृतीयामाहुतिं तथा । पुरोधाः सोपवासश्च श्रुतिस्मृतिसमन्वितः ॥ त्रयोदश महामन्त्रान् तर्पयेज्जातवेदसि । गणं चैवाप्रतिरथं सत्याधर्मगणौ तथा ॥ १ पू०मी० अ० ११ । पा० १ । अधि० ८ ।