गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
कण्डिका ४
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ४ ॥ ७ कण्डिका ४ स भृगुं सृष्ट्वाऽन्तरधीयत, स भृगुः सृष्टः प्राङेजत् तं वागन्ववदद्वायो वायो इति, स न्यवर्त्तत, स दक्षिणां दिशमेजत् तं वागन्ववदत् मातरिश्वन् मातरिश्वन्निति, स न्यवर्त्तत स प्रतीचीं दिशमेजत् तं वागन्ववदत् पवमानः पवमान इति, स न्यवर्त्तत स उदीचीन्दिशमेजत् तं वागन्ववदद्वात वातेति तमब्रवीन्नन्व- विदामह इति, नहीत्यथार्वाडेनेमेतास्वेवाप्स्वान्विच्छेति तद्यदब्रवोदथार्वाडेनेमेता- स्वेवाप्स्वान्विच्छेति तदथर्वाऽभवत्, तदथर्वणोऽथर्वत्वम्। तस्य ह वा एतस्य भगवतोऽथर्वण ऋषेर्यथैव ब्रह्मणो लोमानि यथाऽङ्गानि यथा प्राण एवमेवास्य सर्वं आत्मा समभवत्तमथर्वाणं ब्रह्माऽब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्वेति। तद्यदब्रवीत् प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्वेति, तस्मात् प्रजापतिरभवत्, तत् प्रजापतेः प्रजापतित्वमथर्वा वै प्रजापतिः, प्रजापतिरिव वै स सर्व्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥ ४ ॥ कण्डिका ४ । अथर्वा और प्रजापति ॥ ( स भृगुं सृष्ट्वा अन्तर् अधीयत ) वह [ परमात्मा ] भृगु [ पकाने वाले वा चमकीले तत्त्व ] को उत्पन्न करके अन्तर्धान हो गया । ( सः भृगुः सृष्टः प्राङ् एजत = ऐजत ) वह भृगु उत्पन्न होकर पूर्व को चला । (तं वाक् अनु अवदत् ) उस से वाणी [ वेद वाणी ] कहने लगी - ( वायो वायो इति ) हे वायु ! वायु ! [ चलनेवाले पवन ] । ( स न्यवर्तत ) वह लोटा । ( स दक्षिणां दिशम् एजत ) वह दक्षिण दिशा को चला । ( तं वाक् अनु अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी - ( मातरिश्वन् मातरिश्वन् इति ) हे मातरिश्वन् ! हे मातरिश्वन् ! [ आकाश में बढ़ने वाले पवन ] । ( स न्यवर्तत ) वह लौटा । ( स प्रतीचीं दिशम् एजत ) वह पश्चिम दिशा को चला । (तं वाक् अनु अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी-( पवमानः पवमान इति ) हे पवमान ! पवमान [ शोधने वाले पवन ] । ( सः न्यवर्तत ) वह लोटा । ( स उदीचीं दिशम् एजत ) वह उत्तर दिशा को चला । ( तं वाक् अनु अवदत् ) उससे वाणी कहने लगी ( वात वात इति ) हे वात ! वात ! [ सेवनीय पवन ] । ( तम् = ताम् ) उस [ वाणी ] से ( अब्रवीत् ) वह बोला ( ननु अविदामहे इति ) क्या [ उस परमात्मा को ] हमने जाना है ? [ वाणी ने कहा ] ४-( अन्तरधीयत) अन्तर् + डुधाञ् धारणपोषणयोः कर्मणि लङ् । अन्त- हितोऽदृष्टोऽभवत् ( प्राङ् ) प्र + अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन् । पूर्वस्यां दिशि । ( एजत ) एजृ कम्पने-लङ् । बहुलं छन्दस्यमाङ्योगेऽपि ( पा० ६ । ४ । ७५ ) आडभावः । अकम्पत । अगच्छत् । ( वाक् ) वेदवाणी ( अनु ) अनन्तरम् ( वायो ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ । १) वा गतिगन्धनयोः-उण् युक् च । हे गतिशील पवन ( मातरिश्वन् ) श्वन्नुक्षन्पूषन्० ( उ० १ । १५६ ) मातरि + टुओश्वि गति- वृद्धयोः, श्वस प्राणने, शीङ् स्वप्ने वा-कनिन् । मातरिश्वा वायुर्मातर्यन्तरिक्षे श्वसिति मातर्यश्वनितीति वा - निरु० ७ । २६ । मातरि मानकर्तरि आकाशे हे वृद्धिशील
८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ४ ॥ ( नहि इति ) नहीं [ जाना है ] ( अथ अर्वाङ् ) अब सामने ( एनम् ) इस [ पुरुष ] को ( एतासु एव ) इन ही ( अप्सु ) जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में ( अन्विच्छ इति ) खोज । ( तत् यत् ) वह जो ( अब्रवीत् ) उस [ वाणी ] ने कहा— ( अथ अर्वाङ् एनम् एतासु एव अप्सु अन्विच्छ इति ) अब सामने इस [ पुरुष ] को इन्हीं जलों [ भाप समान व्यापक तन्मात्राओं ] में खोज—( तत् अथर्वा अभवत् ) वह अथर्वा [ निश्चल परमात्मा ] हुआ [ अर्थात् अथर्वा पद अथ और अर्वाङ् से बना है ] । ( तत् अथर्वणः अथर्वत्वम् ) वह अथर्वा का अथर्वपन है [ फिर सामने होना है ] । ( यथा एव ब्रह्मणः लोमानि ) जैसे ही ब्रह्म के रोम, ( यथा अङ्गानि ) जैसे अङ्ग [ हाथ पैर आदि ] थे और ( यथा प्राणः ) जैसा प्राण था ( एवम् एव ) वैसा ही ( अस्य तस्य एतस्य ) इस बहुत प्रसिद्ध ( भगवतः ) भगवान् [ ऐश्वर्यवान् ] ( अथर्वणः ऋषेः ) अथर्वा ऋषि का ( ह ) भी ( वै ) निश्चय करके ( सर्वः आत्मा ) सब आत्मा [ शरीर ] ( सम् अभवत् ) उत्पन्न हुआ । ( तम् अथर्वाणं ब्रह्म अब्रवीत् ) उस अथर्वा से ब्रह्म बोला । ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति ) प्रजापति की प्रजाओं [ जीव जन्तु आदि पदार्थों ] को उत्पन्न करके पाल । ( तत् यत् अब्रवीत् ) वह जो उस [ ब्रह्म ] ने कहा — ( प्रजापतेः प्रजाः सृष्ट्वा पालयस्व इति ) प्रजापति की प्रजाओं को उत्पन्न करके पाल— ( तस्मात् प्रजापतिः अभवत् ) उससे वह प्रजापति हुआ, ( तत् प्रजापतेः प्रजापतित्वम् ) वह प्रजापति का प्रजापतित्व है । ( अथर्वा वै प्रजापतिः ) अथर्वा ही प्रजापति है । ( प्रजापतिः इव वै ) प्रजापति के समान ही ( सः सर्वेषु लोकेषु भाति ) वह पुरुष सब लोकों में चमकता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा विद्वान् है ॥ ४ ॥ भावार्थः ऋषि लोग ज्ञानशक्ति से पवन द्वारा सब दिशाओं में ब्रह्म को खोजने लगे, अन्त में ब्रह्म को सब परमाणुओं में सर्वथा व्यापक पाया । ब्रह्म के ही नाम यहाँ भृगु, अथर्वा और प्रजापति हैं ॥ ४ ॥ पवन ( पवमानः ) पूञ् पवने-शानच्, मुक् च । हे शोधकं पवन ( वात ) हसिमृग्रिण्वभ्यिः० ( उ० ३ । ८६ ) वा गतिगन्धनयोः-तन् । हे सेवनीय पवन ( अर्वाङ् ) स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) ऋ गतौ--वनिप्, इति अर्वन् । ऋत्विग्- दधृग्० ( पा० ३ । २ । ५९ ) अर्वन् + अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन्, अर्वन्तम् अञ्चतीति । अभिमुखः । ( अथर्वा ) अथर्वाणोऽथन् १वन्तस्थर्वतिश्चरतिकर्मा तत्प्रतिषेधः- निरु० ११ । १८ । स्नामदिपद्यति० ( उ० ४ । ११३ ) अ + थर्वं चरणे = गतौ- वनिप् । यद्वा अथ + ऋ गतौ—वनिप्, अत्र तु अथ + अर्वाङ् । निश्चलः । मङ्गल- शीलः । आनन्तर्येण समीपः । परमात्मा । वेदः । वेदज्ञाता पुरुषः । ( ऋषेः ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) ऋषी गतौ-इन् कित् । ऋषिर्दर्शनात् - निरु० २ । ११ । दर्शकस्य । दर्शनीयस्य ( आत्मा ) सातिभ्यां मनिन्मनिणौ ( उ० ४ । १५३ ) अत सातत्यगमने - मनिण् । स्वरूपम् । देहः । जीवः । ब्रह्म ॥ १. अथर्वणवन्तः यह समीचीन पाठान्तर है ।
कण्डिका ५ ॥ दस अथर्वा ऋषि, दस आथर्वण, वेद और ओम् ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । कं० ५ ॥ ९ ॥ कण्डिका ५ ॥ तमथर्वाणमृषिमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्, समतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात् सन्तप्तात् दशतयानथर्वण ऋषीन्निरमिमतैकचाँन् द्व्यचाँस्तुचाँश्चतुर्ऋंचान् पञ्चर्चाम् षडर्चांन् सप्तर्चानष्टर्चाम्नवचाँन्दशर्चानिति । तानथर्वण ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत् समतपत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशतयानाथर्वणानार्षेयान्निरमिम- तैकादशान् द्वादशांस्त्रयोदशांश्चतुर्दशान् पञ्चदशान् षोडशान् सप्तदशानष्टा- दशान्नवदशान् विंशानिति । तानथर्वण ऋषीनाथर्वणांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्य- तपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यान् मन्त्रानपश्यत् स आथ- र्वणो वेदोऽभवत् तमाथर्वणं वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्समतपत्तस्माच्छ्रान्तात् तप्तात् सन्तप्तादोमिति मन एवोर्ध्वमक्षरमुदक्रामत्, स य इच्छेत्सर्वैरेतैरथर्वनि- श्चाथर्वणैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत । सर्वैर्ह वा अस्यैतैरथर्व- भिश्चाथर्वणैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ५ ॥ कण्डिका ५ ॥ दस अथर्वा ऋषि, दस आथर्वण, वेद और ओम् ॥ (तम् अथर्वाणम् ऋषिम्) उस अथर्वा ऋषि [अर्थात् अपने] को (अभि अश्राम्यत्) उस [ब्रह्म] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से तपाया, (सम् अतपत्) भली भांति तपाया। (तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् सन्तप्तात्) उस दबाये हुए, तपाये हुए भली भांति तपाये हुए [अथर्वा] से (दशतयान् अथर्वणः ऋषीन्) दस प्रकार वाले अथर्वा (निश्चल) ऋषियों [दर्शनीय वेदज्ञानों] को (निर् अमिमत्) उसने बनाया, [अर्थात्] (एक-ऋचान्) एक [ओम् परमात्मा] की स्तुति योग्य विद्या वाले [वेद ज्ञानों] को, (द्वि--ऋचान्) दो [स्थावर और जङ्गम संसार] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (तृचान्) तीन [भूत, भविष्यत्, वर्तमान] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (चतुर्--ऋचान्) चार [धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष,] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (पंच-ऋचान्) पांच [पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश, पांच तत्त्वों] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (षट्-ऋचान्) छह [वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद्, हेमन्त, शिशिर, ऋतुओं] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (सप्त-ऋचान्) सात [दो कान, दो नयने, दो आँखें, एक मुख अथर्व १०।२।६] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को, (अष्ट-ऋचान्) आठ [यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, समाधि, ५--अथर्वाणम् - गो० पू० १ । ४ निश्चलम् । ऋषिम्-गो० पू० १ । ४ । सन्मार्गदर्शकं स्वात्मानम् (दशतयान्) संख्याया अवयवे तयप् (पा० ५।२।४२) दशन्-तयप् दशप्रकारान् (ऋषीन्) दर्शनीयान् वेदमन्त्रान् (निर् अमिमत) माङ् माने-लङ् आर्षं बहुवचनम् । अमिमीत । निर्मितवान् (एकऋचान्) ऋच स्तुतौ-क्विप् । ऋग्वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे (पा० ५।४। ७४) एक+ऋच्-अप्रत्ययः समासान्तः । एकस्य ओम् इत्यस्य परमात्मनः ऋक्
१० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ५ ॥ योग के आठ अंगों] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को (नव-ऋचान्) नव [आचारो विनयो विद्या प्रतिष्ठा तीर्थदर्शनम् । निष्ठावृत्तिस्तपो दानं नवधा कुललक्षणम्-ति शब्दकल्पद्रुमः-इन नो कुल लक्षणों] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ज्ञानों] को और (दश ऋचान्-इति) दस [दान, शील, क्षमा, वीरता, ध्यान, बुद्धि, सेना, उपाय, दूत, ज्ञान, इन दस बलों] की स्तुति योग्य विद्या वाले [वेद ज्ञानों] को [इस विषय के लिये देखो - अथर्व० १६ । २३ । २० १६. १७] (तान्) उन (अथर्वणः) अथर्वा [निश्चल] (ऋषीन्) ऋषियों [दर्शनीय वेद ज्ञानों] को (अभि अश्राम्यत्) सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्,) सब ओर से तपाया, (सम् अतपत्) भली भांति तपाया। (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) उन दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [निश्चल वेदज्ञानों] से (दशतयान्) दस प्रकार वाले (आथर्वणान्) आथर्वण [निश्चल ब्रह्म से आये हुये] (आर्षेयान्) आर्षेयों [ऋषियो'. वेदज्ञानों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों] को (निर् अभिममत) उस [ब्रह्म] ने बनाया- [अर्थात्] (एकादशान्) ग्यारहवें [प्राण, अपान, उदान, व्यान, समान, नाग, कूर्म्म, कृकल, देवदत्त, धनंजय, दस प्राणों' के सहित ग्यारहवें जीवात्मा] से सम्बन्ध वाले, (द्वादशान्) बारहवें [चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, अग्रहायण, पौष, माघ, ग्यारह, महीनों के सहित फाल्गुन महीने] से सम्बन्ध वाले, (त्रयोदशान्) तेरहवें [उछालना, गिराना, सिकोड़ना, फैलाना, और चलना पांच कर्म-तथा छोटाई, हलकाई, प्राप्ति, स्वतन्त्रता' बड़ाई, ईश्वरपन और जिते- न्द्रियता, इन बारह के सहित तेरहवें सत्य संकल्प] से सम्बन्ध वाले (चतुर्दशान्) चौदहवें [कान, आंख नासिका जिह्वा, त्वचा-पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक् हाथ, पांव, पायु, उपस्थ पांच कर्मेन्द्रिय तथा मन, बुद्धि, चित्त के सहित चौदहवें अहङ्कार] से सम्बन्ध वाले, (पञ्चदशान्) पन्द्रहवें [शुक्ल, नील, पीत, रक्त, हरित, कपिश, और चित्र-सात रूप, तथा मधुर, अम्ल, लवण, 'कटु, कषाय और तिक्त-छह रस और चौदहवें सुरभि गन्ध के सहित पन्द्रहवें असुरभि गन्ध] से सम्बन्ध वाले, (षोडशान्) सोलहवें [प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न, वीर्य, तप, मन्त्र, कर्म, लोक इन पन्द्रह कलाओं के सहित सोलहवीं कला के नाम] से सम्बन्ध स्तुत्या विद्या येषु तान् वेदान् (द्वि-ऋचान्) सिद्धिः पूर्ववत्। द्वयोः स्थावरजङ्गमयोः स्तुत्यविद्यायुक्तान् वेदान्। तृचान्-त्रि+ऋचान्। न संप्रसारणे संप्रसारणम् (पा० ६ । १ । ३७) अत्र वार्तिकम्-ऋषि त्रैरुत्तरपदादिलोपश्छन्दसि। ऋचि परतः त्रिशब्दस्य सम्प्रसारणम्, ऋलोपश्च। ऋक्पूरबू० (पा० ५ । ४। ७४) तृच्-समासान्तः अप्रत्ययः। त्रयाणां भूतभविष्यद्वर्तमानानां स्तुत्य- विद्यायुक्तान् वेदान्। एवम् (चतुरृचान्, पञ्चर्चाम्) इत्यादि पदेषु सिद्धि- रर्थश्च योजनीयः (आथर्वणान्) तत आगतः (पा० ४ । १ । ७४) अथर्वन्- अण्। अन् (६ । ४ । १६७) इति अणि प्रकृतिभावः। अथर्वणो निश्चलात् परमे-
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ५ ॥ ११ वाले, (सप्तदशान्) सत्रहवें [चार दिशा, चार विदिशा, एक उपर की एक नीचे की, दस दिशायें—सत्त्व, रज, और तम तथा ईश्वर, जीव और प्रकृति—इन सोलह के सहित सत्रहवें संसार] से सम्बन्ध वाले, (अष्टादशान्) अट्ठारहवें [धैर्य, सहन, मन का रोकना, चोरी न करना, शुद्धता जितेन्द्रियता, बुद्धि, विद्या, सत्य, क्रोध न करना—यह दश धर्म—तथा ब्राह्मण, गो, अग्नि, सुवर्ण, घृत, सूर्य, जल—इन सात मंगलों के सहित अठारहवें राजा], से सम्बन्ध वाले, (नवदशान्) उन्नीसवें [ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र—चार वर्ण, ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ, संन्यास—चार आश्रम, सत्संग सुनना, विचारना, ध्यान करना—चार कर्म, अप्राप्त की इच्छा, प्राप्त की रक्षा, रक्षित की वृद्धि, बढ़े हुये का सन्मार्ग में व्यय करना, चार पुरुषार्थ--मन बुद्धि इन अट्ठारह के सहित उन्नीसवें अहङ्कार] से सम्बन्ध वाले (विंशान् इति) और बीसवें [पृथिवी आदि पांच सूक्ष्मभूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल भूत—कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु, इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय] से सम्बन्ध वाले [सूक्ष्म विज्ञानों को उस ब्रह्म ने बनाया]-[इस विषय के लिये देखो अथर्व काण्ड १९ सूक्त २३ मन्त्र ८-१७]। (तान्) उन (अथर्वणः) अथर्वा [निश्चल] (ऋषीन्) ऋषियों [सन्मार्ग दर्शक वेदज्ञानों] (च) और (आथर्वणान्) आथर्वण [निश्चल ब्रह्म से आये हुये] (आर्षेयान्) आर्षेयों [ऋषियों वेदज्ञानों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों) को (श्रमि-अश्राम्यत्) उस [ब्रह्म] ने सब ओर से दबाया (अभि अतपत्) सब ओर तपाया, (सम् अतपत्) भली भांति तपाया। (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) उन दबाये हुए, तपाये हुए, भली भांति तपाये हुये [बीसों] से (यान्) जिन (मन्त्रान्) मन्त्रों [अति-सूक्ष्म विचारों] को (अपश्यत्) उस [ब्रह्म] ने देखा, (सः) वह (आथर्वणः) आथर्वण [निश्चल ब्रह्म का] (वेदः) वेद (अभवत्) हुआ [अर्थात् समस्त चारों वेदोक्त विज्ञान प्रकट हुये] (तम्) उस (आथर्वणम् वेदम्) आथर्वण वेद [निश्चल ब्रह्म के विज्ञान] को (अभि अश्राम्यत्) उस [ब्रह्म] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से तपाया, (सम् अतपत्) भली भांति तपाया। (तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् सन्तप्तात्) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [वेद] से (ओम् इति मनः एव) ओम् [सर्वरक्षक अर्थात्] मन [मननशील ब्रह्म] ही (ऊर्ध्वम्) श्वराद् आगतान् प्राप्तान् (आर्षेयान्) पथ्यतिथिवसतिस्वपतेढञ् (पा० ४। ४।१०४) ऋषि-ढञ्, बाहुलकात्। ऋषिषु विख्यात आर्षेयः-महीधर भाष्ये, यजु० ७।४६। आर्षेयः ऋषिषु साधुस्तत्सम्बुद्धौ-दयानन्द भाष्ये यजु० २१।६१। ऋषिषु वेदमन्त्रेषु विख्यातानि सूक्ष्मविज्ञानानि (एकादशान्) तस्य पूरणे डट् (पा० ५।२।४८) एकादशन्-डट्। अंशंआदिभ्योऽच् (पा० ५। २।१२७) एकादश-अच्। प्राणापानोदानव्यानसमानागकूर्म्मकृकलदेवदत्त धनञ्जयाः-इति दशभिः प्राणैः सहितस्यैकादशस्य जीवात्मनः सम्बद्धानि विज्ञानानि (द्वादशान्) आदीनि पदान्येवमेव साधनीयानि योजनीयानि च
कण्डिका ६ ॥
१२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ ऊंचा [ उत्कृष्ट ] (अक्षरम्) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( उद् अक्रामत् ) निकला । ( सः यः ) वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अथर्वभिः ) अथर्वाओं [ निश्चल वेद ज्ञानों ] से ( च ) और भी ( आथर्वणैः ) आथर्वणों [ निश्चल ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( कुर्वीय इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-वह ( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य ओम् ] से ( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को ( कुर्यात् ) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अथर्वभिः ) अथर्वाओं [ निश्चल वेदज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आथर्वणैः ) आथर्वणों [ निश्चल ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) होता है, ( यः एवम् वेद ) जो ऐसा विद्वान् है, ( च यः ) और जो ( एवम् विद्वान् ) ऐसा विद्वान् [ जानकार होकर ] ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ ओम् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ५ ॥ भावार्थः-ऋषि महात्माओं ने ब्रह्म को उसके प्रकट किए हुए ज्ञानों और विज्ञानों द्वारा सब ज्ञानों और विज्ञानों का सार एक ओ३म् को सर्वरक्षक सर्वव्यापक परमात्मा माना है ॥ ५ ॥ कण्डिका ६ ॥ स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यद् भूय आत्मानं समतपत् स आत्मन एवं त्रींल्लोकान्निरमिमत पृथिवीमन्तरिक्षन्दिवमिति । स खलु पादाभ्यामेव पृथिवीं निरमिमतोदरादन्तरिक्षम्, मूर्ध्नोदिवम् । स तांस्त्रींल्लोकानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्स- मतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यस्त्रीन् देवान् निरमिमताग्निं वायुमादि- त्यमिति । स खलु पृथिव्या एवाग्निं निरमिमान्तरिक्षाद्वायुन्दिव आदित्यम् । स तांस्त्रीन् देवानभ्यश्राम्यदभ्यतपत् समतपत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्य- स्त्रीन् वेदान्निरमिमत ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदमिति, अग्ने ऋग्वेदं, वायोर्यजुर्वेदं आदित्यात्सामवेदम् । स तांस्त्रीन् वेदानभ्यश्राम्यदभ्यतपत् समतपत् तेभ्यः श्रान्ते- भ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यस्तिस्रो महाव्याहृतीर्निरमिमत भूर्भुवः स्वरिति । भूरि- त्युग्वेदात्, भुव इति यजुर्वेदात्, स्वरिति सामवेदात् । स य इच्छेत्सर्वैरैतैस्त्रिभि- र्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैस्त्रिभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ ६ ॥ ( ओम् ) पृ० १ । १ । सर्वरक्षकः परमेश्वरः ( मनः ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८६ ) मन ज्ञाने-असुन् । मननशीलं ज्ञानस्वरूपं ब्रह्म ( ऊर्ध्वम् ) उत्कृष्टम् ( अक्षरम् ) न क्षरतीति । अविनाशि ब्रह्म ( उद् अक्रामत् ) उदगच्छत् ( कुर्वीय ) अहं पुरुषार्थं कुर्याम् ( तम् ) पुरुषार्थम् ( महाव्याहृत्या ) महती चासौ व्याहृति- श्चेति । महावाक्येन ( कुर्वीत ) कुर्यात् ( कुरुते ) कर्म करोति ॥ ६-( पृथिवीम् ) प्रथैः ष्वन्ष्वन्ष्वनः संप्रसारणं च ( उ० १ । १५० ) प्रथ ख्यातो विस्तारे च--ष्वन्, संप्रसारणं, ङीष् । सर्व विस्तारकं परमात्म-
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १३ कंडिका ६ ॥ तीन लोक, तीन देवता, तीन वेद और तीन महाव्याहृति ( सः भूयः आत्मानम् अश्राम्यत् ) उस [ परमात्मा ] ने फिर अपने को दबाया, ( भूयः अतप्यत् ) फिर तपाया, ( भूयः सम् अतपत् ) फिर भली भांति तपाया । ( सः आत्मनः एव त्रीन् लोकान् निर् अमिमत ) उसने अपने में से ही तीन लोक बनाये [ अपने तीन रूप प्रकट किये ] ( पृथिवीम्, अन्तरिक्षम्, दिवम् इति ) पृथिवी [ सब का फैलाने वाला ] अन्तरिक्ष [ सब के भीतर देखने वाला ] और प्रकाश लोक [ सर्व प्रकाशक रूप ] । ( स खलु पादाभ्याम् एव पृथिवीं निर् अमिमत ) उसने निश्चय करके दोनों पावों से ही पृथिवी [ सर्व प्रसारक रूप ] को बनाया. (उदरात् अन्तरिक्षम्) पेट से अन्तरिक्ष [ सब के भीतर दीखने वाला रूप ] और ( मूर्द्ध्नः दिवम् ) मस्तक से प्रकाश लोक [ सर्व प्रकाशक रूप ] को (सा तान् त्रीन् लोकान्) उसने तीनों लोकों [ अपने तीनों रूपो] को ( अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से दबाया. सब ओर से तपाया और भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाये हुए तपाये हुए, भली भांति तपाये हुओं से ( त्रीन् देवान् निर् अमिमत ) तीन देवता [ अपने दिव्यरूप ] बनाये, ( अग्निम् ) अग्नि [ सर्वज्ञ ] ( वायुम् ) वायु [ सर्वव्यापक ] और ( आदित्यम् इति ) आदित्य [ सब प्रकाशस्वरूप ] । ( सः खलु ) उसने निश्चय करके ( पृथिव्याः एव ) पृथिवी [ अपने सर्व विस्तारक स्वरूप ] से ही ( अग्निम् ) अग्नि [ अपना सर्वज्ञ स्वरूप ] ( निर् अमिमत ) बनाया, ( अन्तरिक्षात् ) अन्तरिक्ष [ सब में दीखने वाले स्वरूप ] से ( वायुम् ) वायु [ सर्वव्यापक स्वरूप ] और ( दिवः ) प्रकाश लोक [ प्रकाशक स्वरूप ] से ( आदित्यम् ) आदित्य [ सर्व प्रकाशक स्वरूप ] ( सः तान् त्रीन् देवान् ) उसने उन तीन देवताओं [ दिव्य स्वरूपों ] को ( अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से दबाया, सब ओर से तपाया और भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाए हुए, तपाये हुए, भली भांति तपाये हुओं से ( त्रीन् वेदान् ) तीनों वेदों को ( निर् अमिमत ) बनाया-( ऋग्वेदम् ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ], ( यजुर्वेदम् ) यजुर्वेद [ सत्कर्मों की विद्या ] और ( सामवेदम् इति ) सामवेद [ मोक्ष विद्या-अर्थात् अथर्ववेद सहित चारों वेदोक्त परमेश्वर के कर्म, उपासना, ज्ञान रूप त्रयी विद्या को बनाया ] ( अग्नेः ) अग्नि [ अपने सर्वज्ञ स्वरूप ] से ( ऋग्वेदम् ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] ( वायोः ) वायु [ सर्वव्यापक स्वरूप ] से ( यजुर्वे-
रूपम् । भूमिम् । ( अन्तरिक्षम् ) अन्तर् + ईक्ष दर्शने-घञ् । सर्वमध्ये दृश्यमानं रूपम् । आकाशम् ( दिवम् ) दिवु क्रीडाविजिगीषाकान्तिगत्यादिषु- क्विप् । सर्वप्रकाशकं रूपम् । सूर्यम्-( अग्निम् ) अङ्गेर्नलोपश्च ( उ० ४ । ५० ) अगि गतौ-निः, नलोपः । सर्वज्ञरूपम् । वह्निम् ( वायुम् ) क० ३ । सर्वा- धारकं रूपम् ( आदित्यम् ) अण्तेरादबश्च ( उ० ४ । ११२ ) आङ् + दुदा. दाने वा दीपि दीप्तौ-यक्, निपातनात् सिद्धिः । आदीप्यमानम् । सर्वप्रकाशकं,
१४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ दम्) यजुर्वेद [सत्कर्मों की विद्या] और (आदित्यात्) आदित्य [सर्व प्रकाशक स्वरूप] से (सामवेदम्) सामवेद [मोक्षविद्या] को । (सः तान् त्रीन् वेदान्) उसने उन तीनों वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब ओर से तपाया और भली भांति तपाया. (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः) उन दबाये हुए, तपाये हुए. भली भांति तपाये हुओं से (तिस्रः महाव्याहृतीः) तीन महाव्याहृतियों [महावाक्यों] को (निर् अमिमत) उस [परमात्मा] ने बनाया- (भूः) भूः [सर्वाधार] (भुवः) भुवः [सर्वव्यापक] और (स्वः इति) स्वः [सुख स्वरूप परमात्मा है-इनको]-(भूः इति) भूः को (ऋग्वेदात्) ऋग्वेद से (भुवः इति) भुवः को (यजुर्वेदात्) यजुर्वेद से और (स्वः इति) स्वः को (साम- वेदात्) सामवेद से। (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे-(एतैः सर्वैः) इन सब (त्रिभिर्वेदैः) तीनों वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ] करूँ-(तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महाव्याहृतियों से (कुर्वीत) वह करे। (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः) इन सब (त्रिभिः वेदैः) तीनों वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है, (यः एवम् वेद.) जो ऐसा जानता है, (च यः) और जो (एवम् विद्वान्) ऐसा विद्वान् [होकर] (एताभिः महाव्याहृतिभिः) इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है॥ ६॥ भावार्थः-परमेश्वर ने अपने सर्वशक्तिमत्ता, सर्वज्ञता और सर्वव्यापकता से कर्म, उपासना, ज्ञान त्रयी विद्या और भूर्भुवः स्वः इन तीन महाव्याहृतियों को मनुष्यों के सुख के लिए प्रकाशित किया है। पृथिवी, अन्तरिक्ष, द्यौ, अग्नि वायु आदित्य आदि परमेश्वर के नाम हैं और तीन वेदों अर्थात् त्रयी विद्या कहने से अथर्ववेद सहित चारों वेदों का ग्रहण है। पृथिवी आदि बहुत से शब्द ईश्वर नाम वाची महर्षि दयानन्द कृत सत्यार्थ प्रकाश प्रथम समुल्लास में व्याख्यात हैं। अग्नि आदि ईश्वर के नाम हैं। इसका प्रमाण-तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद्वायुस्तदु चन्द्रमाः । तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः ॥ यजु० ३२।१। अर्थः - (तत् एव) वही [ब्रह्म] (अग्निः) स्वरूपम्। (वेदान्) हलश्च (पा० ३।३।१२१) विद ज्ञाने, विद सत्तायां विद विचारणे-घञ् । त्रयीविद्यायुक्तान् परमेश्वरीयबोधान् (ऋग्वेदम्) ऋचन्ति स्तुवन्ति पदार्थानां गुणान् अनया सा ऋक्, ऋक् चासौ वेदश्च ऋग्वेदः। पदार्थगुणप्रकाशिकां विद्याम् (यजुर्वेदम्) अत्तिपूवपियजि० (उ० २।११७) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु-उसिः । सत्कर्मप्रकाशिकां विद्याम् (साम- वेदम्) सातिभ्यां मनिन्मनिणो (उ० ४। १५३) -षो अन्तकर्मणि-मनिन् । दुःखनाशिकां मोक्षविद्याम् (भूः) भू सतायां प्राप्तौ-क्विप् । सर्वाधारः परमेश्वरः (भुवः) भूरिञ्जिभ्यां कित् (उ० ४। ११७) भू सत्तायां प्राप्तौ-असुन्। सर्व- व्यापकः शुद्धस्वरूपः परमेश्वरः (स्वः) अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते (पा० ३।२।७५) सु+ऋ गतौ विच्, यद्वा स्वृ शब्दोपतापयो :-विच् । सुखस्वरूपः । परमेश्वरः ।।
कण्डिका ७ ।।
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ।। १५ अग्नि [ ज्ञान स्वरूप ] [ तत् आदित्यः ] वही आदित्य [ सर्वप्रकाशक ], ( तत् वायुः ) वही वायु [ अनन्त बलवान् और सर्वधर्त्ता ] ( तत् उ चन्द्रमाः ) वही चन्द्रमा [ आनन्दकारक ] तत् एव शुक्रम् ) वही शुक्र [ शुद्ध स्वभाव वाला ] ( तत् ब्रह्म ) वही ब्रह्म [ सब से बड़ा ] ( ताः आपः ) वही आप [ सर्वव्यापक ] और ( सः प्रजापतिः ) वही प्रजापति [ उत्पन्नो' का पालन करने वाला ] है । चारों वेद ईश्वर कृत हैं, इसका प्रमाण ( तस्मात् यज्ञात् सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद् यजुस्तस्मादजायत ) ऋ० १० । ६० । ६ । यजु० ३१ । ७. तथा अथर्व० १६ । ६ । १३ । ( तस्मात् यज्ञात् ) उस पूजनीय ( सर्वहुतः ) सबके दाता परमात्मा से ( ऋचः ) ऋग्वेद [ पदार्थों की गुण प्रकाशक विद्या ] के मन्त्र और ( सामानि ) सामवेद [ मोक्ष विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये । ( तस्मात् ) उससे ( छन्दांसि ) अथर्ववेद [ आनन्द दायक विद्या ] के मन्त्र ( जज्ञिरे ) उत्पन्न हुये, और ( तस्मात् ) उससे (यजुः) यजुर्वेद [ सत् कर्मों का ज्ञान ] ( अजायत ) उत्पन्न हुआ ।। ६ ।। विशेषः—इस कण्डिका का मिलान करो—ऐतरेय ब्राह्मण ५ । ३९ ।। कण्डिका ७ ।। ता या अमू रेतः समुद्रं वृत्वाऽतिष्ठंस्ताः प्राच्यो दक्षिणाच्यः प्रतीच्य उदीच्यः समवद्रवन्त । तद्यत्समवद्रवन्त तस्मात्समुद्र उच्यते । ता भीता अब्रुवन् भगवन्तमेव वयं राजानं वृणीमह इति । यच्चं वृत्वाऽतिष्ठंस्तद्वरुणोऽभवत् तं वा एतं वरणं सन्तं वरुण इत्याचक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स समुद्रादमुच्यत स मुच्युरभवत्तं वा एतं मुच्युं सन्तं मृत्युरित्या- चक्षते । परोक्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । तं वरुणं मृत्यु- मभ्यश्राम्यदभ्यतपत्समत्तपत्तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य सन्तप्तस्य सर्वेभ्योऽङ्गेभ्यो रसोऽक्षरत् सोऽङ्गरसोऽभवत् तं वा एतमङ्गरसं सन्तमङ्गिरा इत्याचक्षते । परो- क्षेण परोक्षप्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः ।। ७ ।। कण्डिका ७ ।। समुद्र, वरुण, मृत्यु और अङ्गिरा ।। ( ताः या अमूः ) वे जो कुछ [ व्यापक तन्मात्रायें जल की भाप समान ] ( रेतः ) बीज [ होकर ] ( समुद्रम् ) समुद्र [ सर्वव्यापक परमात्मा ] को (वृत्वा) लेकर ( अतिष्ठन् ) ठहरीं [ कण्डिका ३ देखो ], ( ताः ) वे सब ( प्राच्यः ) सामने वाली वा पूर्व, ( दक्षिणाच्यः ) दाहिनी वा दक्षिण, ( प्रतीच्यः ) पीछे वाली वा पश्चिम ओर ( उदीच्यः ) बाईं वा उत्तर दिशा से ( सम् अवद्रवन्त = अव अद्रवन्त ) बह कर आयीं । ( तत् यत् सम् अव अद्रवन्त ) वे जो बह कर आयीं, ( तस्मात् ) ७—( वृणीमहे ) स्वीकुर्मः ( वरणः ) हुवृवृञ्भ्यो षण् ( उ० १ । ७४ ) वृञ् वरणे—युच् । स्वीकरणीयः ( वरुणः ) कृवृदारिभ्य उनन् ( उ० ३ । ५३, वृञ् वरणे—उनन् । वरणीयः स्वीकरणीयः ( मुच्युः ) मुचिमुट्द्भ्याम् कुक्लुकौ ( उ० ३ ।
१६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ७ ॥ इसलिये (समुद्रः) समुद्र [सर्वं व्यापक परमात्मा] (उच्यते) कहा जाता है। (ताः भीताः) वे डरी हुई (अब्रुवन्) बोलीं-(भगवन्तम् एव) भगवान् [श्रीमान् आप] को ही (वयम्) हम (राजानम्) राजा (वृणीमहे इति) ग्रहण करती हैं। (यत् च) और जो (वृत्वा) ग्रहण करके (अतिष्ठन्) वे ठहरीं, (तत्) उस से (वरणः अभवत्) वह वरण [ग्रहण योग्य] हुआ । (तं वै एतं वरणं सन्तम्) उस ही ऐसे वरण [ग्रहण योग्य] होते हुये को-(वरुणः इति आचक्षते) यह वरुण [स्वीकरणीय] है-ऐसा वे कहते हैं (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं । [देखो कण्डिका १]। (सः) वह [वरुण परमेश्वर] (समुद्रात्) समुद्र [सर्वव्यापक परमेश्वर से (अमुच्यत) छूटा, (सः) वह (मुच्युः) मुच्यु [छुटा हुआ ईश्वर] (अभवत्) हुआ। (तम्) उस [दूरवर्ती] (वै) निश्चय करके (एतम्) इस [समीपवर्ती] · मुच्यु सन्तम्) मुच्यु [छुटे हुये ईश्वर] होते हुवे को (मृत्युः इति आचक्षते) यह मृत्यु [छुटा हुआ वा छुड़ाने वाला मारने वाला वा वियोग करने वाला ईश्वर] है-ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्षप्रिय [आंख ओट भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं-[देखो कण्डिका १]। (तं वरुणम्) उस वरुण [स्वीकरणीय] (मृत्युम्) मृत्यु [छूटने वा छुड़ाने वाले स्वरूप] को (अभि अश्राम्यत्) उस [परमात्मा] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से तपाया (सम् अतपत्) भली भाँति तपाया, (तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य संतप्तस्य) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये के (सर्वेभ्यः अङ्गेभ्यः) सब अङ्गों से (रसः अक्षरत) रस बहा। (सः अङ्गरसः अभवत्) वह अङ्गरस [सब के अङ्गों का रस] हुआ, (तम् वै एतम्) उस निश्चय करके समीप और दूरवर्ती (अङ्गरसं सन्तम्) अङ्गों का रस होते हुये को-(अङ्गिरा इति आचक्षते) यह अङ्गिरा [सर्वव्यापक] है- ऐसा वे कहते हैं। (परोक्षेण) परोक्ष [आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म] के द्वारा (परोक्षप्रियाः इव हि) परोक्ष प्रिय [आंख ओट भविष्य के प्रेमी] लोगों के समान ही (देवाः) देवता [विद्वान् लोग] (प्रत्यक्षद्विषः) प्रत्यक्ष [वर्त्तमान अवस्था] के द्वेषी (भवन्ति) होते हैं [देखो कण्डिका १] ॥ ७ ॥ २१) मुञ्च्लृ मोक्षणे-युक् । मुक्तः । प्राप्तमोक्षः (मृत्युः) भुजिमृद्भ्याम् युक्त्युको मृङ् प्राणत्यागे-त्युक् । सर्वस्मात् त्यक्तः पृथग्भूतः । सर्वेषां त्याजयिता । मारयिता । वियोजकः (अक्षरत्) क्षर संचलने-लङ् । संचलितवान् (अङ्गरसः) सर्वभूतानामङ्गानां रसः सारो वीर्यं वा (अङ्गिराः) अङ्गेरेसिः (उ० ४ । २३६) अगि गतौ असिः, तस्य च इरुडागमः । सर्वव्यापकः । महाज्ञानी ॥
कण्डिका ८
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ।। १७ भावार्थः—सब परमाणुओं का संयोग वियोग परमात्मा की शक्ति से होता है और परमात्मा के अलग अलग अङ्गो की कल्पना करने पर भी वह इतना बड़ा सर्वव्यापो है कि सब पदार्थों के बाहर भीतर वर्तमान रहने पर वह कुछ नहीं घटता, जैसा कि इसका वेद में वर्णन है । ( पूर्णात् पूर्णमुदचति पूर्णं पूर्णेन सिच्यते । उतो तदद्य विद्याम यतस्तत् परिषिच्यते ) अथर्व० १० । ८ । २६ । ( पूर्णात् ) पूर्ण [ ब्रह्म ] से ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( उत् अंचति ) उदय होता है । ( पूर्णेन ) पूर्ण [ ब्रह्म ] करके ( पूर्णम् ) सम्पूर्ण [ जगत् ] ( सिच्यते ) सींचा जाता है । ( उतो ) और भी ( तत् ) उस [ कारण ] को ( अद्य ) आज ( विद्याम ) हम जानें ( यतः ) जिस [ कारण ] से ( तत् ) वह [ सम्पूर्ण जगत् ] ( परिषिच्यते ) सब प्रकार सींचा जाता है ॥ ७ ॥ कण्डिका ८ तमङ्गिरसमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छ्रान्तात्तप्तात्सन्तप्ताद्विशि- नोऽङ्गिरस ऋषीन्निरमिमत, तान् विंशिनोऽङ्गिरस ऋषीनभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमत- पत्, तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो दशत्यानाङ्गिरसानाषेर्यानन्निरमिमत, षोडशिनोऽष्टादशिनो द्वादशिन एकचांस्तृचांश्चतुरृचां पञ्चर्चां षडचां द्व्यूचां सप्तर्चामिति । तानङ्गिरस ऋषीनाङ्गिरसांश्चार्षेयानभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतप्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यो यं.न् मन्त्रानपश्यत्स आङ्गिरसो वेदोऽभवत्तमाङ्गिरसं वेदमभ्यश्राम्यदभ्यतपत्तसमतपत्तस्माच्छान्तात्तप्तात् सन्तप्ताज्जनदिति द्वैतमक्षरं व्यभवत् । स य इच्छेत्सर्वैरेतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कुर्वीयेत्येतयैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वैर्ह वा अस्यैतैराङ्गिरोभिश्चाङ्गिरसैश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ बीस अङ्गिरा, दश आङ्गिरस, वेद और जनत् महाव्याहृति ॥ ( तम् ) उस [ अपने ] ( अङ्गिरसम् ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषिम् ) ऋषि [ सन्मार्ग दर्शक स्वरूप ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् संतप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये से ( विंशिनः ) बीसवें [ पृथिवी आदि पांच सूक्ष्म भूत, पृथिवी आदि पांच स्थूल भूत, कान, आंख, नासिका, जिह्वा, त्वचा, पांच ज्ञानेन्द्रिय और वाक्, हाथ, पांव, पायु इन उन्नीस के सहित बीसवें उपस्थेन्द्रिय ] से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा ८—( विंशिनः ) तस्य पूरणे डट् ( पा० ५ । २ । ४८ ) विंशति—डट् । अत इनिठनौ ( पा० ५ । २ । ११५ ) विंश—इनिः । भाषोक्तपृथिव्याद्येकोन- विंशतिपदार्थैः सहितस्य विंशस्य उपस्थेन्द्रियस्य सम्बद्धानि वेदज्ञानानि ( अङ्गिरसः ) क० ७ । सर्वव्यापकानि ( ऋषीन् ) सन्मार्गदर्शकानि वेदज्ञानानि २
१७ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ८ ॥ [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को (निर्-अमिमत) बनाया। ( तान् विंशिनः ) उन बीसवें से सम्बन्ध वाले ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ वेद ज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः संतप्तेभ्यः ) उन दबाये हुए, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( दशतयान् ) दस प्रकार वाले ( आङ्गिरसान् ) अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों, वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को (निर् अमिमत ) उस [ ब्रह्म ] ने बनाया, [ अर्थात् ] ( षोडशिनः ) सोलहवें [ प्राण, श्रद्धा, आकाश, वायु, प्रकाश, जल, पृथिवी, इन्द्रिय, मन, अन्न वीर्य, तप मन्त्र, कर्म, लोक इन पन्द्रह कलाओं के सहित सोलहवीं कला के नाम ] से सम्बन्ध वाले ( अष्टादशिनः ) अठारहवें [ धैर्य, सहन, मन का रोकना, चोरी न करना, शुद्धता, जितेन्द्रियता बुद्धि, विद्या, सत्य, क्रोध न करना, यह दस धर्म, तथा ब्राह्मण, गौ, अग्नि, सुवर्ण, घृत, सूर्य, जल इन सात मंगलों के सहित अठारहवें राजा ] से सम्बन्ध वाले, ( द्वादशिनः ) बारहवें [ चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ़, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, अग्रहायण, पौष, मघ इन ग्यारह महीनों के सहित फाल्गुन महीने ] से सम्बन्ध वाले, ( एक-ऋचाम् ) एक [ ओ३म् परमात्मा ] की स्तुति योग्य, ( तृचान् ) तीन [ भूत, भविष्यत्, वर्तमान ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( चतुर्-ऋचान् ) चार [ धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष ] की स्तुति योग्य विद्या वाले ( पञ्च-ऋचान् ) पाँच [ पृथिवी, बल, तेज, वायु, आकाश ] तत्त्वों की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( षट् ऋचान् ) छह [ वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरत्, हेमन्त, शिशिर ऋतुओं ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( द्वि-ऋचान् ) दो [ स्थावर और जङ्गम संसार ] की स्तुति योग्य विद्या वाले, ( सप्त- ऋचान् ) सात [ दो कान, दो नथने, दो आंख, एक मुख—अथर्व० १० । २ । ६ ] की स्तुति योग्य विद्या वाले [ इन सूक्ष्म विज्ञानों को बनाया ! ] । ( तान् ) उन ( अङ्गिरसः ) अङ्गिरा [ सर्वव्यापक ] ( ऋषीन् ) ऋषियों [ सन्मार्ग दर्शक वेद ज्ञानों ] को ( च ) ओर ( आङ्गिरसान् ) आङ्गिरस अर्थात् अङ्गिरा [ व्यापक ब्रह्म ] से आये हुये ( आर्षेयान् ) आर्षेयों [ ऋषियों वेद मन्त्रों में विख्यात सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भांति तपाया । ( तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः ) उन दबाये हुये, तपाये हुये, भली भांति तपाये हुये [ बीसों ] से ( यान् ) जिन ( मन्त्रान् ) मन्त्रों [ अति सूक्ष्म विज्ञानों ] को ( अपश्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने देखा, ( सः ) वह ( आङ्गिरसः ) आङ्गिरस ( आङ्गिरसान् ) तत आगतः ( पा० ४ । ३ । ७४ ) अङ्गिरस्—अण् । अङ्गिरसः सर्वव्यापकात् परमेश्वराद् आगतान् प्राप्तान् । ( आर्षेयान् ) क० ७ । ऋषिषु वेद- मन्त्रेषु विख्यातानि सूक्ष्मविज्ञानानि (षोडशिनः) षड् + दशन्—डट् पूरणेऽर्थे तत इनिः। प्राणादिपंचदशकलासहितस्य सम्बद्धान् ( जनत् ) वत॑मपि पृथ॒ग्वृह॒न्मह॒ज्- जग॒च्छतृ॑वज्ज ( ह० २ । ८४ ) जव जनने—अतिः। सर्वजनयितृ ब्रह्म । ( द्वैतम् )
कण्डिका ९ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १६ [ सर्वं व्यापक ब्रह्म का ] ( वेदः ) वेद ( अभवत् ) हुआ [ अर्थात् चारों वेदोक्त विज्ञान प्रकट हुआ ] । ( तम् ) उस ( आङ्गिरसं वेदम् ) बाङ्गिरस वेद [ व्यापक ब्रह्म के विज्ञान ] को ( अभि अश्राम्यत् ) उस [ ब्रह्म ] ने सब ओर से दबाया, (अभि अतपत्) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भाँति तपाया । ( तस्मात् श्रान्तात् तप्तात् सन्तप्तात् ) उस दबाये हुये, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुये [ वेद ] से (जनत् इति) जनत् [ उत्पन्न करने वाला ब्रह्म है ] ( द्वैतम् ) दोनों [ स्थावर जंगम ] में पाया गया ( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( वि अभवत् ) बाहिर हुआ । ( सः यः ) वह पुरुष जो ( इच्छेत् ) चाहे-( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं [ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्याप ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( कुर्वीत इति ) मैं [ पुरुषार्थ ] करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को ( एतया एव ) इस ही ( महाव्याहृत्या ) महाव्याहृति [ महावाक्य जनत् ] से (कुर्वीत) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एतैः सर्वैः ) इन सब ( अङ्गिरोभिः ) अङ्गिराओं [ व्यापक वेद ज्ञानों ] से ( च च ) और भी ( आङ्गिरसैः ) आङ्गिरसों [ व्यापक ब्रह्म के विज्ञानों ] से ( ह वै ) ही अवश्य ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) हो जाता है. ( यः एवं वेद ) जो ऐसे व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् ) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ जनत् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥ ८ ॥ भावार्थः-मनुष्य बुद्धि को लगातार सूक्ष्म से सूक्ष्म ज्ञानों द्वारा बढ़ाकर परमात्मा के ज्ञान से पुरुषार्थ के साथ आत्मोन्नति करे ॥ विशेषः-इस कण्डिका का मिलान कण्डिका ५ से करो । कण्डिका ५ में वर्णित ( ओम् ) के समान यहाँ पर भी ( जनत् ) को महाव्याहृति माना है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ .स ऊर्ध्वोऽतिष्ठत् स इमांल्लोकान् व्यष्टभ्नात्, तस्मादङ्गिरसोऽधीयान ऊर्ध्वस्तिष्ठति, तद् व्रतं स मनसा ध्यायेद्यद् वा अहं किंचन मनसा ध्यास्यामि तथैव तद् भविष्यति तद्ध स्म तथैव भवति । तदप्येतदृचोक्तम् । श्रेष्ठो ह वेदस्तपसोऽधिजातो ब्रह्मज्यानां क्षितये सम्बभूव ऋज्यद् भूतं यदमृज्यतेदं निवेशनममृणं मूढमस्येति । ता वा एता अङ्गि- रसां यामयो यन्मेनयः करोति मेनिभिर्वीर्यं य एवं वेद ॥ ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ ब्रह्म और वेद की सर्वोत्तमता ॥ ( सः ) वह [ परमात्मा ] ( ऊर्ध्वः ) ऊंचा होकर ( अतिष्ठत् ) ठहरा, ( सः ) उसने ( इमान् लोकान् ) इन लोकों [ दीखते हुए पदार्थों ] को ( वि द्वि + इण् गतौ-क्तः । द्वैतम्-स्वार्थे अण् । द्वयोः स्थावरजङ्गमयोर्मध्ये इतं प्राप्तम् ॥ अन्यत् गतं क० ५ ॥ ६-( लोकान् ) लोकृ दर्शने-शत्रू । दृश्यमानान् पदार्थान् । (-अधीयानः )
कण्डिका १० ॥
२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ अस्तभ्नात् ) विविध प्रकार थांभा । ( तस्मात् ) इसी से ( अङ्गिरसः ) अङ्गिराओं [ सर्वव्यापक वेदज्ञानों ] को ( अधीयानः ) पढ़ता हुआ मनुष्य ( ऊर्द्ध्वः ) ऊँचा होकर ( तिष्ठति ) ठहरता है । ( तत् व्रतम् ) इस व्रत [ नियम ] को ( सः ) वह मनुष्य ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यायेत् ) विचारे ( यत् किञ्चन वै ) जो कुछ भी ( अहम् ) मैं ( मनसा ) मनन के साथ ( ध्यास्यामि ) विचारूंगा, ( तथा एव तत् भविष्यति ) वैसा ही वह होगा, ( तत् ह स्म ) वह ही अवश्य ( तथा एव भवति ) वैसा ही होता है । ( तत् अपि ) वह भी ( एतत् ऋचा ) ऋचा [ इस स्तुति योग्य वाणी ] करके ( उक्तम् ) कहा गया है-( श्रेष्ठः ह वेदः ) श्रेष्ठ ही वेद ( तपसः ) तप [ ऐश्वर्यवान् ब्रह्म ] से ( अधिजातः ) प्रकट होकर ( ब्रह्मज्यानाम् ) ब्रह्मज्ञानियों की हानि करने वालों के ( क्षितये ) नाश के लिए ( सम्बभूव ) समर्थ हुआ । ( ऋज्यत् ) चलता हुआ ( भूतम् ) सत्तामात्र जगत् ( यत् ) जिस [ ब्रह्म ] ने ( असृजत् ) बनाया है, ( इदम् ) यह [ जगत् ] ( अस्य ) उस [ ब्रह्म ] का ( अनृणम् ) बिना उधार वाला [ अर्थात् अपना निज का ] ( दूरम् ) दूर तक ( निवेशनम् इति ) घर है [ यह मन्त्र किसी वेद में नहीं है ] । ( ताः वै एताः ) वे निश्चय करके यह ( यत् ) जो ( अङ्गिरसाम् ) वेद ज्ञानों की ( यामयः ) नियम शक्तियां हैं, ( मेनयः ) वे वज्रू [ तुल्य दृढ़ ] हैं । ( मेनिभिः ) वज्रों [ दृढ़ नियमों ] से ( वीर्यम् ) वीरता ( करोति) करता है, ( यः एवं वेद ) जो ऐसा जानता है ॥ ६ ॥ भावार्थः-सर्वोत्तम सर्वव्यापक परमात्मा के वेदोक्त नियमों पर चल कर सत्यकल्पी ब्रह्मज्ञानी पुरुष विघ्नों को हटाकर संसार में वीर होते हैं ॥ ६ ॥ कण्डिका १० ॥ स दिशोऽन्वक्षत प्राचीं दक्षिणां प्रतीचीमुदीचीं ध्रुवामूर्ध्वामिति । तास्त- अधि + इङ् अध्ययने-शानच् । पठन् सन् । ( ऋचा ) ऋक् = वाक्-निघ० १ । ११ । स्तुत्या वाण्या ( तपसः ) तप दाहे-ऐश्वर्ये च-असुन् । ऐश्वर्यवतो ब्रह्मणः सकाशात् ( ब्रह्मज्यानाम् ) कविभ्यो सर्वत्र प्रसारणिभ्यो ङः१ ( वा० पा० सि. कौ. ३ । २ । ३ ) ब्रह्म+ज्या वयोहानौ-डप्रत्ययः, अन्तर्गतण्यर्थः । ब्राह्मणां ब्रह्मज्ञानिनां हानिकराणाम् ( क्षितये ) नाशाय ( ऋज्यत् ) वर्तमाने पृषद्वृहन्महद्- जगच्छतृवच्च ( उ० २ । ८४) ऋज गतिस्थानार्जनोपार्जनेषु-अतिप्रत्ययः युगागमः । गतिशीलम् ( भूतम् ) भू सत्तायाम्-क्तः । सत्तामात्रं जगत् ( निवेशनम् ) निः + विश प्रवेशने-आधारे ल्युट् । गृहम् ( अनृणम् ) ऋणशून्यं स्वकीयं निजम् । ( यामयः ) वसिवापियजि० ( उ० ४ । १२५ ) यम नियमने-इञ् । नियमशक्तयः । ( मेनयः ) वीज्याश्वरिभ्यो निः ( उ० ४ । ४८ ) मीञ् हिंसायाम्-बाहुलकात् निः। मेनिर्वज्रः-निघ० २ । २० । वर्जूः । वज्रतुल्यदृढ़ाः ॥ ९ ॥ १. यह वार्त्तिक भाष्य में खण्डित कर दी गई है। सम्पा०
कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ॥ २१ त्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपत्सम तपत्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः पञ्च वेदान्निरमिमत सर्पवेदं पिशाचवेदमसुरवेदमितिहासवेदं पुराणवेदमिति । स खलु प्राच्या एव दिशः सर्पवेदं निरमिमत, दक्षिणस्याः पिशाचवेदं, प्रतीच्या असुरवेद- मुदीच्या इतिहासवेदं ध्रुवायाश्चोर्द्ध्वायाश्च पुराणवेदम् । स तान् पञ्च वेदानभ्य- श्राम्यदभ्यतपत्समपतत्तेभ्यः श्रान्तेभ्यस्तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः पञ्च महाव्याहृती- र्निरमिमत वृधत् करद् गुहद् महत् तदिति । वृधदिति सर्पवेदात्, करदिति पिशाचवेदात्, गुहदित्यसुरवेदात्, महदितीतिहासवेदात्, तदिति पुराण- वेदात्, स य इच्छेत्सर्वैरेतैः पञ्चभिर्वेदैः कुर्वीयेत्येताभिरेव तं महाव्याहृतिभिः कुर्वीत सर्व्वं वा अस्यैतैः पञ्चभिर्वेदैः कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेव- मेताभिर्महाव्याहृतिभिः कुरुते ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ सर्पवेदादि ५ वेद, वृधत् आदि ५ महाव्याहृति ॥ ( सः दिशः अनु ऐक्षत ) वह [ परमात्मा ] दिशाओं को देखने लगा, (प्राचीम्) पूर्व वा सामने वाली, ( दक्षिणाम्, दक्षिण वा दाहिनी, ( प्रतीचीम् ) पश्चिम वा पीछे वाली, ( उदीचीम् ) उत्तर वा बाईं, ( ध्रुवाम् ) दृढ़ वा नीचे वाली, ( ऊर्द्ध्वाम् इति ) और ऊपर वाली । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उन को वहीं ही उसने सब ओर से दबाया, ( अभि अतपत् ) सब ओर से तपाया, ( सम् अतपत् ) भली भांति तपाया । ( ताभ्यः श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः ) उन दवाई हुई, तपाई हुई भली भांति तपाई हुई से ( पञ्च वेदान् ) पाँच वेदों [विद्याओं] को (निर् अभिमत) उसने बनाया-( सर्पवेदम् ) सर्प वेद [ चलते हुये लोकों की विद्या ], ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद [ अवयवों की व्यापक विद्या वा मांस खाने वाले रोगों की विद्या ], ( असुरवेदम् ) असुर वेद [ प्राण वालों की विद्या ] (इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद [बड़े लोगों वा कार्यों की वृत्तान्त विद्या], (पुराणवेदम् इति ) और पुराणवेद ( पुराने लोगों अथवा कारणों की वृत्तान्त विद्या ] । ( सः खलु ) उसने निश्चय करके ( प्राच्याः एव दिशः ) पूर्व वा सामने वाली दिशा से (सर्पवेदम्) सर्प वेद को ( निर् अभिमत ) बनाया-( दक्षिणस्याः ) दक्षिण वा दाहिनी से ( पिशाचवेदम् ) पिशाच वेद को, ( प्रतीच्याः ) पश्चिम वा पीछे वाली से (असुर- वेदम्) असुर वेद को, ( उदीच्याः ) उत्तर वा बायीं से ( इतिहासवेदम् ) इतिहास वेद को, ( ध्रुवायाः च ऊर्द्धायाः च ) नीचे वाली और ऊँचे वाली से ( पुराण- १०-(सर्पवेदम्) सृप्लृ गतौ-अच् । ये सर्पन्ति गच्छन्ति ते लोकास्तेभ्यः । इमे वै लोकाः सर्पास्ते हानेन सर्वेण सर्पन्ति । शत० ब्रा० ७ । ३ । १ । २५ । इति दयानन्दः-यजुर्वेदभाष्ये १३ । ६ । अत्रैव सर्पन्ति सर्पा लोकाः इति च महीधरः । गमनशीलानां लोकानां विद्याम् । (पिशाचवेदम्) इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः (पा० ३ । १ । १३५ ) पिश अवयवे-कः । कर्मण्यण् ( पा० ३ । २ । १ ) पिश + अञ्चु गतौ -अण् । अवयवव्यापिकां विद्याम् । यद्वा पिशित + अश भोजने-अण्, पृषो-
२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १० ।। वेदम्) पुराण वेद को । (सः) उस [परमात्मा] ने (तान् पञ्च वेदान्) उन पाँच वेदों को (अभि अश्राम्यत् अभि अतपत् सम् अतपत्) सब ओर से दबाया, सब ओर से तपाया, भली भाँति तपाया । (तेभ्यः श्रान्तेभ्यः तप्तेभ्यः सन्तप्तेभ्यः) इन दबाये हुए, तपाये हुये, भली भाँति तपाये हुओं से (पञ्च महाव्याहृतीः) पाँच महाव्याहृ- तियों को (निर् असिमत्) बनाया—(वृधत्) वृधत् [बढ़ती वाला परिपूर्ण ब्रह्म है], (करत्) करत् [कर्ता ब्रह्म], (गुहत्) गुहत् [सब में छिपा अन्तर्यामी ब्रह्म], (महत्) महत् [पूजनीय ब्रह्म है], (तत् इति) तत् [फैला हुआ ब्रह्म है], (वृधत् इति) वृधत् [महावाक्य को] (सर्पवेदात्) सर्प वेद से, (करत् इति) करत् को (पिशाचवेदात्) पिशाच वेद से, (गुहत् इति) गुहत् को (असुरवेदात्) असुर वेद से (महत् इति) महत् को (इतिहासवेदात्) इतिहास वेद से और (तत् इति) तत् [वाक्य] को (पुराणवेदात्) पुराण वेद से । (सः यः) वह पुरुष जो (इच्छेत्) चाहे—(एतैः सर्वैः) इन सब (पञ्चभिः वेदैः) पाँच वेदों से (कुर्वीय इति) मैं [पुरुषार्थ], करूं, (तम्) उस [पुरुषार्थ] को (एताभिः एव महाव्याहृतिभिः) इन ही महा- व्याहृतियों से (कुर्वीत) करे । (अस्य) उस [पुरुष] का (एतैः सर्वैः पञ्चभिः वेदैः) इन सब पाँच वेदों से (ह वै) ही अवश्य (कृतम्) कर्म (भवति) होता है, (यः एवं वेद) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, (च यः) और जो (एवं विद्वान्) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ (एवम्) इस प्रकार से (एताभिः महाव्याहृतिभिः) इन महाव्याहृतियों से (कुरुते) कर्म करता है ॥ १० ॥ भावार्थ:—परब्रह्म सर्वव्यापक सर्वशक्तिमान् है, उसकी सत्ता को ब्रह्मज्ञानी लोग सर्वव्यापिनी दिशाओं में सब जगह देखते और पुरुषार्थ करके उन्नति करते कराते हैं ॥ १० ॥ विशेष:—१ इस कण्डिका का मिलान अथर्ववेद १५ । ६ । १०, ११, १२ से करो, वहाँ ऐसा वर्णन है—वह [व्रात्य परमात्मा] बड़ी दिशा की ओर द्रादिरूपम् । मांसभक्षकाणां रोगाणां विद्याम् (असुरवेदम्) शृस्वृस्निहि त्रप्यसि० (उ० १ । १०) असु क्षेपणे, वा अस गतिदीप्त्यादानेषु--उप्रत्ययः, रो मत्वर्थीयः । असुराः.........असुरिति प्राणनामास्तः शरीरे भवति तेन तद्वन्तः— निरु० ३ । ८ । प्राणवतां विद्याम् । (इतिहासवेदम्) इति ह पारम्पर्योपदेश आस्ते अस्मिन् । इति ह+आस उपवेशने विद्यमानतायां च--घञ् । महापुरुषाणां वृत्तान्तविद्याम् । (पुराणवेदम्) पुरा + णीञ् प्रापणे--डः, णत्वं च । प्राचीनानां पुरुषाणां कारणानां वा वृत्तान्तविद्याम् (वृधत्) वर्त्तमाने पृषदृ- बृहन्महज्जगच्चच्छतृवच्च (उ० २ । ८४) वृधु वृद्धौ-अतिः । वृद्धियुक्तं परिपूर्णं ब्रह्म (करत्) पूर्वसूत्रेण, डुकृञ् करणे--अतिः । सर्वकर्तृ ब्रह्म (गुहत्) पूर्वसूत्रेण, गुहू संवरणे--अतिः । गुप्तम् । अन्तर्यामि ब्रह्म । (महत्) पूर्वसूत्रेण, महँ पूजायाम् --अतिः । पूजनीयं ब्रह्म (तत्) त्यजितनिजिशिभ्यो डित् (उ० १ । १३३) ततु विस्तारे--अदिः डित् । विस्तृतं ब्रह्म ॥
कण्डिका ११ ॥
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २३ विचरा १० ॥ इतिहास [ बड़े लोगों का वृत्तान्त ] और पुराण [ पुराने लोगों का वृत्तान्त ] और गाथायें [ गाने योग्य वेद मन्त्र शिक्षाप्रद श्लोक आदि ] और नाराशंसी [ वीर नरों की गुणकथायें ] उस [ व्रात्य परमात्मा ] के पीछे चलीं ॥ ११ ॥ वह [ विद्वान् ] पुरुष निश्चय करके इतिहास का पुराण का गाथाओं का और नाराशंसियों का प्रिय धाम [ घर ] होता है, जो ऐसे वा व्यापक [ व्रात्य परमात्मा ] को जानता है ॥ १२ ॥ विशेषः-२ सर्प शब्द का अर्थ लोक है, देखो-दयानन्द भाष्य और महीधर भाष्य यजुर्वेद । १३ । ६, (असुराः) प्राण वाले-निरु० ३ । ८ ॥ कण्डिका ११ ॥ स आवतश्च परावतश्चान्वैक्षत, तास्तत्रैवाभ्यश्राम्यदभ्यतपतसमपतप्ताभ्यः श्रान्ताभ्यस्तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः शमित्यूर्ध्वमक्षरमुदक्रामत् । स य इच्छेत्सर्वाभि- रेताभिरावद्भिश्च परावद्भिश्च कुर्वीयेत्येतैर्यैव तं महाव्याहृत्या कुर्वीत सर्वाभिर्हं वा अस्यैताभिरावद्भिश्च परावद्भिश्च कृतं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानेवमेतया महाव्याहृत्या कुरुते ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ महाव्याहृति शम् ॥ ( सः ) वह [ परमात्मा ] ( आवतः ) पास वाली [ दिशाओं ] को ( च च ) ओर भी ( परावतः ) दूर वाली [ दिशाओं ] को ( अनु ऐक्षत ) देखन लगा । ( ताः तत्र एव अभि अश्राम्यत् ) उनको वहां ही उसने सब ओर से दबाया. ( अभि अतपत् सम् अतपत् ) सब ओर से तपाया, भली भांति तपाया । ( ताभ्य श्रान्ताभ्यः तप्ताभ्यः सन्तप्ताभ्यः ) उन दबाई हुई, तपाई हुई, भली भांति तपाई हुई से ( शम् ) शम् [ शान्ति वाला वा शान्तिकारक ब्रह्म है ] ( इति ऊर्ध्वम् ) यह ऊँचा [ उत्कृष्ट ] ( अक्षरम् ) अक्षर [ अविनाशी ब्रह्म शब्द ] ( उद् अक्रामत् ) निकल आया । ( सः यः इच्छेत् ) वह पुरुष जो चाहे ( एताभिः सर्वाभि ) इन सब ( आवद्भिः ) पास वाली ( च च ) और भी ( परावद्भिः ) दूर वाली [ दिशाओं ] से ( कुर्वीय इति ) मैं पुरुषार्थ करूँ-( तम् ) उस [ पुरुषार्थ ] को ( एतया एव महाव्याहृत्या ) इस ही महाव्याहृति [ शम् ] से ( कुर्वीत ) करे । ( अस्य ) उस [ पुरुष ] का ( एताभिः आवद्भिः च च परावद्भिः ) इन सब पास वाली ओर भी दूर वाली [ दिशाओं ] से ( ह वै ) अवश्य ही ( कृतम् ) कर्म ( भवति ) होता है ( यः एवं वेद ) जो व्यापक ब्रह्म को जानता है, ( च यः ) और जो ( एवं विद्वान् ) व्यापक ब्रह्म को जानता हुआ ( एवम् ) इस प्रकार से ( एतया महाव्याहृत्या ) इस महाव्याहृति [ शम् ] से ( कुरुते ) कर्म करता है ॥११॥ ११--( आवतः ) उपसर्गच्छन्दसि धात्वर्थे ( पा० ५ । १ । ११८ ) आङ् उपसर्गाद् धात्वर्थे वतिः । आगताः। समीपस्थाः दिशः ( परावतः ) पूर्वसूत्रेण परा--वतिः । परागताः दूरस्था दिशः ( शम् ) अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते ( पा० ३ । २ । ७५ ) शमु उपशमने-विच् । शांतिकारकं ब्रह्म ॥
कण्डिका १२ ॥
२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ भावार्थः—मनुष्य परब्रह्म को पास और दूर वर्तमान जानकर उसके शान्त स्वरूप का ध्यान करके अपने आत्मा को शान्त रक्खे ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ स भूयोऽश्राम्यत्, भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपतस् मनस एव चन्द्र- मसम्रिमित, नखेभ्यो नक्षत्राणि, लोमभ्य ओषधिवनस्पतीन्, क्षुद्रेभ्यः प्राणेभ्यो- ऽन्यान् बहून् देवान् । स भूयोऽश्राम्यद् भूयोऽतप्यत्, भूय आत्मानं समतपत् स एतं त्रिवृतं सप्ततन्तुमेकविंशतिसंस्थं यज्ञमपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुमिति । अथाप्येष प्राक्रोडितः श्लोकः प्रत्यभिवदति सप्त स्तुत्याः सप्त च पाकयज्ञा इति ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ चन्द्रमा, नक्षत्र आदि पदार्थ ॥ (सः भूयः आत्मानम् अश्राम्यत्) उस [परमात्मा] ने फिर अपने को दबाया, (भूयः अतप्यत्) फिर तपाया, (भूयः सम् अतपत्) फिर भली भाँति तपाया। (सः मनसः एव) उसने मनन सामर्थ्य से ही (चन्द्रमसम्) आनन्द देने वाले चन्द्रलोक को (निर् अमिमत) बनाया (नखेभ्यः) नखों अर्थात् बन्धन वा आकर्षण सामर्थ्यों से (नक्षत्राणि) चलने वाले ताराओं को, (लोमभ्यः) लोमों वा छेदन सामर्थ्यों से (ओषधिवनस्पतीन्) सोमलता आदि ओषधियों और वनस्पतियों को (क्षुद्रेभ्यः) सूक्ष्म (प्राणेभ्यः) प्राणों वा जीवन सामर्थ्यों से (अन्यान् बहून् देवान्) दूसरे बहुत से दिव्य पदार्थों को । (सः भूय आत्मानम् अश्राम्यत्) उसने फिर अपने को दबाया, (भूयः अतप्यत्) फिर तपाया, (भूयः सम् अतपत्) फिर भली भाँति तपाया। (सः) उस [परमात्मा] ने (एतम्) इस (त्रिवृतम्) [सत्त्व, रज, तम इन तीनों गुणों से प्रत्येक] तिगुने किये हुए (सप्ततन्तुम्) [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि, स्थिति, प्रलय और एक जीवात्मा इन] सात तन्तु [विस्तार] वाले (एकविंशति- १२--(मनसः) मननसामर्थ्यात् (चन्द्रमसम्) स्फायितञ्चि० (उ० २। १३) चदि आह्लादने-रक् । चन्द्रश्चन्दतेः कान्तिकर्मणः-निरु० ११ । ५। चन्द्रमानन्दं मिमीते । चन्द्रे मऔ ङित् (उ० ४। २२८) चन्द्र+माङ् माने-असिः ङित् । आनन्द- प्रदचन्द्रलोकम् (नखेभ्यः) नहेर्हलोपश्च (उ० ५। २३) णह बन्धने-खप्रत्ययः, हलोपः । यद्वा णख गतौ-अच् । बन्धनस्य आकर्षणस्य सामर्थ्येभ्यः (नक्षत्राणि) अमिनक्षियजि० (उ० ३। १०५) णक्ष गतौ-अत्रन् । गतिशीलान् तारागणान् । (लोमभ्यः) नामन्सीमन्मूर्धोमन्मूर्धोमन्लोमन्० (उ० ४। १५१) लूँञ् छेदने- मनिन् । गात्रकेशेष्वः, छेदनसामर्थ्येभ्यो वा । (क्षुद्रेभ्यः) स्फायितञ्चिवञ्चि० (उ० २। १३) क्षुदिर् सम्पेषणे-रक् । पिष्टेभ्यः सूक्ष्मेभ्यः (प्राणेभ्यः) प्र+अन प्राणने-अच् घञ् वा । कायस्थवायुभ्यो जीवनसामर्थ्येभ्यो वा (देवान्) दिव्यपदार्थान् (त्रिवृतम्) सत्त्वरजतमोभिः त्रिगुणीकृतम् (सप्ततन्तुम्) मितनिगमि० (उ० १। ६६) तनु विस्तारे-तुन् । कालत्रयेण, लोकत्रयेण, अर्थात् सृष्टिस्थितिप्रलयेन
गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १२ ॥ २५ संस्थम्) [पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण] इन इक्कीस के साथ यथावत् ठहरे हुए (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने संसार] को (अपश्यत्) देखा । (तत् अपि) वह भी (एतत् ऋचा) इस ऋग्द्वारा (उक्तम्) बोला जाता है-(अग्निर्यज्ञं त्रिवृतं सप्ततन्तुम् इति) ऋग्वेद १०।५२।४। (अथ अपि) और भी (एषः) यह (प्राक्रोडितः) क्रोडपत्रीय [न्यूनतापूरक] (श्लोकः) श्लोक (प्रति अभिवदति) बोला जाता है-(सप्त स्तुत्याः सप्त च पाकयज्ञा इति) [यह श्लोक आगे है-गो० पू० ५।२५] १२ ॥ भावार्थः-परमात्मा ने अपने सामर्थ्य से सब चन्द्र आदि लोक और सब संसार बनाया है ॥ १२ ॥ विशेषः-(१) पुरुषसूक्त अथर्ववेद १९।६।७। ऋग्वेद १०।९०।१३। और यजुर्वेद ३१।१२। में ऐसा कहा है-चन्द्रमा मनसो जातः....... [इस पुरुष के] मन [मनन सामर्थ्य] से चन्द्रलोक उत्पन्न हुआ, अर्थात् चन्द्रमा से मनन शक्ति और पदार्थ पुष्टि होती है ॥ विशेषः-(२) (अग्निर्यज्ञम्) यह ऋग्वेद १०।५२।४ के उत्तरार्ध की प्रतीक है जो इस प्रकार है "अग्निर्विद्वान् यज्ञं नः कल्पयाति पञ्चयामं त्रिवृतं सप्ततन्तुम्" अर्थात् विद्वान् अग्नि [प्रकाशमान परमात्मा] हमारे लिये (पञ्चयामम्) [प्राण, अपान, व्यान, उदान, और समान इन] पाँच प्राणों से चलने वाले (त्रिवृतम्) [सत्त्व रज और तम इन तीन गुणों से प्रत्येक] तिगुने किये हुये (सप्ततन्तुम्) [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि स्थिति प्रलय और एक जीवात्मा इन] सात तन्तु [विस्तार] वाले (यज्ञम्) यज्ञ [संयोग से बने हुये संसार] को (कल्पयाति) बनाता है ॥ विशेषः-(३) पुरुषसूक्त अथर्ववेद १९।६।१५, ऋग्वेद १०।९०।१५ और यजुर्वेद ३१।१५। में इस प्रकार वर्णन है-"सप्तास्यासन् परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः" सात [तीन काल, तीन लोक अर्थात् सृष्टि स्थिति प्रलय और एक जीवात्मा] इस [संसार रूप यज्ञ] के घेरे [के समान] थे, और तीन बार सात [इक्कीस अर्थात् पाँच सूक्ष्मभूत, पाँच स्थूलभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय और एक अन्तःकरण] समिधायें किये गये हैं ॥ विशेषः-(४) "सप्त स्तुत्याः सप्त च......." यह श्लोक आगे है। गोपथ पू० ५। २५ वहीं इसका अर्थ किया जायगा ॥ जीवात्मभिश्च सह विस्तारवन्तम् (एकविंशतिसंस्थम्) पञ्च सूक्ष्मभूतानि पञ्च स्थूलभूतानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकम् अन्तःकरणं चेति, एभिः सह सम्यक् स्थितम् (यज्ञम्) यजयाचयत० (पा० ३।३।६०) यज देवपूजा- सङ्गतिकरणदानेषु-नङ् । संगत्या संयोगेन कृतं संसारम् (प्राक्रोडितः) प्र-आङ् + क्रुड निमज्जने-क्तः । अङ्के गतः । क्रोडपत्रीयः । न्यूनतापूरकः ॥
कण्डिका १३ ॥
२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ तमाहरत् येनायजत तस्याग्निर्होताऽऽसीत्, वायुर्ध्वर्युः, सूर्य्य उद्गाता, चन्द्रमा ब्रह्मा, पर्जन्यः सदस्यः, ओषधिवनस्पतयश्चमसाः, अध्वर्य्यवो विश्वेदेवा होत्रका, अथर्वाङ्गिरसो गोप्तारस्तं ह स्मौतमेवं विद्वांसः पूर्वे श्रोत्रिया यज्ञं ततं सावसाय ह स्माहेत्यभिव्रजन्ति, मा नोऽयं घर्म उद्यतः प्रमत्तानाममृताः प्रजाः प्रसाक्षीदिति, तान् वा एतान् परिरक्षकान् सदःप्रसर्पकानित्याचक्षते दक्षिणा- समृद्धांस्तदु ह स्माह प्रजापतिर्यद्धै यज्ञेऽकुशला ऋत्विजो भवन्त्यचरितिनो ब्रह्म- चर्यमपराग्या वा तद्वै यज्ञस्य विरिष्टमित्याचक्षते । यज्ञस्य विरिष्टमनु यजमानो विरिष्यते, यजमानस्य विरिष्टमन्वृत्विजो विरिष्यन्त, ऋत्विजां विरिष्टमनु दक्षिणा विरिष्यन्ते, दक्षिणानां विरिष्टमनु यजमानः पुत्रपशुभिर्विरिष्यते, पुत्रपशूनां, विरिष्टमनु यजमानः स्वर्गेण लोकेन विरिष्यते, स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टमनु तस्यार्द्धस्य योगक्षेमो विरिष्यते, यस्मिन्नर्द्धे यजन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ ब्रह्मयज्ञ और उसकी त्रुटि में अनिष्ट फल ॥ (तम् आहरत्) उस [पदार्थ] को वह [परमात्मा] लाया (येन अयजत) जिससे उसने यज्ञ किया । (तस्य) उस [यज्ञ] का (अग्निः) अग्नि [बिजली] (होता) होता [हवन करने वाला] (आसीत्) हुआ, (वायुः) वायु [प्राण वा जीवन वायु] (अध्वर्युः) अध्वर्यु [अहिंसा चाहने वाला याजक], (सूर्य्यः) सूर्य प्रेरक प्रकाशमान लोक] (उद्गाता) उद्गाता [वेदों का उत्तम गानेवाला], (चन्द्रमाः) चन्द्रलोक [आनन्द कारक लोक] (ब्रह्मा) ब्रह्मा [बढ़ा हुआ सब वेद जानने वाला याजक], (पर्जन्यः) सींचने वाला मेघ (सदस्यः) सदस्य [भूल सुधारने वाला] (ओषधिवनस्पतयः) सोमलता आदि ओषधि और वनस्पतियां (चमसाः) चमचे [यज्ञ पात्र], (अध्वर्यवः) अहिंसा चाहनेवाले (विश्वेदेवाः) विश्वेदेवा [सब दिव्य पदार्थ] (होत्रकाः) होत्रक लोग [सहायक होता जन], (अथर्वाङ्गिर- रसः) अथर्वाङ्गिरा [निश्चल ब्रह्म के वेद मन्त्र] (गोप्तारः) गोप्ता [रक्षक हुए]। (तम्) उस [प्रलय में वर्तमान] (ह स्म) अवश्य ही (एतम्) इस [सृष्टि में वर्तमान] (एवम्) व्यापक ब्रह्म को (विद्वांसः) जानने हारे (पूर्वे) पहिले (श्रोत्रियाः) वेद पढ़ने वाले लोग (ततम्) फैले हुए (यज्ञम्) यज्ञको (सावसाय = सह अवसाय) एक साथ पूरा कर के (अभि व्रजन्ति) सब ओर जाते हैं (ह स्म आह) अवश्य ही वह [ब्रह्म ज्ञानी] कहता है (अयम् उद्यतः घर्मः) यह सिद्ध किया हुआ यज्ञ (नः) हम (अमृताः) न मरी हुई [पुरुषार्थी] (प्रजाः) प्रजाओं को (प्रमत्तानाम्) प्रमादियों [चूकने वालों] १३-(अध्वर्युः) अध्वानं सत्पथं रातीति । अध्वन्+रा दाने-कः । यद्वा न ध्वरति कुटिलीकरोति हिनस्तीति वा । न+ध्वृ कुटिलीकरणे-अच् । अध्वर इति यज्ञनाम ध्वरतिर्हिंसाकर्मा तत् प्रतिषेधः-निरु० १।८। मृगम्वादयश्च (उ० १ । ३७) अध्वर + या प्रापणे-कुः । यद्वा सुप आत्मनः क्यच्