BharatKosha
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात्

Page 519Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ ४८१ हलोंकमवरुन्धे । आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्न्योरवो वृण इति, एतद् ह वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्भागिति, प्रियेणैवेनो तद्धाना समद्धंयति । प्रियेणैव धाम्ना समृद्धयते, य एवं वेद ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात् समाप्ति वाली ऋचाओं का वर्णन ॥ ( अथ अतः परिधानीयाः एव ) अब यहाँ परिधानीया ही [ समाप्ति वाली ऋचायें कही जाती हैं ] । ( ते स्याम देव वरुण इति, मैत्रावरुणस्य ) ते स्याम देव वरुण ॰॰॰॰॰१, ऋग्० ७ । ६६ । ६, यह मैत्रावरुण की [ परिधानीया ] है । ( इषं स्वश्च धीमहि इति, अयं वै लोकः इषम् इति, असौ वै लोकः स्वः इति, उभो एव एनौ तौ लोकात् च आरभते ) इषं स्वश्च धीमहि--अन्न और सुख को हम धारण करें [ यह उस मन्त्र का तीसरा पाद है ], यह ही लोक अन्न है, वह ही लोक सुख है, इससे दोनों ही उन [ दो लोकों ] को इस लोक से वह अवश्य पाता है । ( व्यन्तरिक्षमतिरत् इति ब्राह्मणाच्छंसिनःविवृतृचम् ) व्यन्तरिक्षम् अतिरत् ॰॰॰॰॰अथर्व० २० । २८ । १-३, यह ब्राह्मणाच्छंसी का विवृतृच् [ विवृ-खोलना, शब्द वाला तीन मन्त्रों का समूह, परि- धानीया ] है । ( स्वर्गम् एव लोकम् एताभिः विवृणोति ) स्वर्ग ही लोक को इन [ तीन ऋचाओं ] से वह खोल देता है [ विवृ शब्द का अर्थ--खोलना-है, मन्त्र के वि शब्द से विवृ-खोलना-लिया है ] ( मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनद् वलम् इति, सिषा- सवः ह वै एते यत् दीक्षिताः, तस्मात् एषा बलवती भवति ) मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रः यन् अभिनद् वलम् [ तृच के पहिले मन्त्र के यह दूसरे और तीसरे पाद हैं, तीसरे पाद में वल शब्द है ], देने की इच्छा वाले ही यह सब हैं जो दीक्षा पाये हुये हैं, इसलिये यह ऋचा बलवती [ वल शब्द वाली ] है । ( उद्गा आजदङ्गिरोभ्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अवाञ्चं नुनुदे वलम् इति, सनिम् एतेभ्यः एतया १३--( परिधानीयाः ) समाप्तिसाधनभूता ऋचः ( इषम् ) अन्नम् (स्वः) सुखम् ( धीमहि ) धारयामहे ( लोकात् ) अस्माल्लोकात् ( च ) अवधारणे ( आरभते ) आलभते । प्राप्नोति ( वि ) विविधम् । वियुक्तम् । (अतिरत् ) पारं कृतवान् (विवृतृचम् ) विवृशब्दयुक्त तृचम् ( विवृणोति ) विवृतं करोति ( मदे ) आनन्दे ( सोमस्य ) ऐश्वर्यस्य ( रोचना ) विभक्तेराकारः । रोचनया । प्रीत्या ( इन्द्रः ) परमेश्वर्यवान् परमात्मा ( यत् ) यदा ( अभिनत् ) व्यदारयत् ( वलम् ) हिंसकम् । विघ्नम् ( सिषासवः ) षणु दाने वा षण संभक्तौ-सनि उप्रत्ययः । सनीवन्तर्द्धं० ( पा० ७ । २ । ४६ ) इटो विकल्पनाद् अभावपक्षे जनसनखनां० ( पा० ६ । ४ । ४२ ) आत्वम् । सनितुं दातुं वेच्छवः ( वलवती ) वलशब्दयुक्ता ऋक् ( उद् ) ऊर्ध्वम् ( गाः ) वाणीः । विद्याः ( आजत् ) अज गतिक्षेपणयोः-लङ् । अगमयत् ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः ( आविष्कृण्वन् ) प्रकटयन् (गुहा ) गुहायाम् । गुप्तावस्थायाम् ( सतीः ) विद्यमानाः ( अर्वाञ्चम् ) ३१

Page 520Permalink

४७२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ अवरुन्धे ) उद्गा आजदङ्गिरोभ्यः......[ यह उस तृच का दूसरा मन्त्र है ] इससे लाभ इन [ दीक्षितों ] के लिये इस [ ऋचा ] से वह प्राप्त करता है । ( इन्द्रेण रोचना दिवो दृळ्हानि दृंहितानि च स्थिराणि न पराणुदे इति, स्वर्गम् एव लोकम् एतया अहरहः अवरुन्धे ) इन्द्रेण रोचना दिवः......[ यह तृच का तीसरा मन्त्र है ] स्वर्ग ही लोक को इस [ ऋचा ] से दिन दिन वह [ यजमान ] प्राप्त करता है । ( आहं सरस्वतीवतोः, इति अच्छावाकस्य ) आहं सरस्वतीवतोः .... ऋग्० ८ । ३८ । १० । यह अच्छावाक की [ परिधानीया ऋचा ] है । ( इन्द्राग्न्योरवो वृणे, इति, एतत् ह वै इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यत् वाक् इति ) इन्द्राग्न्योरवो वृणे, [ यह उसी मन्त्र का दूसरा पाद है ], इन्द्र और अग्नि का यह ही प्रिय धाम है [ मन्त्रोक्त-अवः--रक्षा ही धाम वा स्थान है ], जो वाणी [ सरस्वती ] है । ( प्रियेण एव धाम्ना एनौ तत् समर्धयति ) प्रिय धाम से ही इन दोनों [ इन्द्र और अग्नि ] को तब वह [ अच्छावाक ] समृद्ध [ सफल ] करता है । ( प्रियेण एव धाम्ना समृध्यते यः एवं वेद ) प्रिय धाम से ही वह समृद्ध होता है, जो ऐसा विद्वान् है ॥ १३ ॥ भावार्थ :-कण्डिका १२ के समान है ॥ १३ ॥ विशेष: १-इस कण्डिका को मिलाओ-ऐ० ब्रा० ६ । ७ ॥ विशेष: २-शुद्धिपत्र नीचे दिया जाता है ॥ अशुद्ध शुद्ध प्रमाण इषांश्च इषं वेद तथा ऐ० ब्रा० स्वधी० स्वश्च धी० ,, ,, व्यन्ततरिक्ष व्यन्तरिक्ष ,, ,, धामः धाम ऐतरेय ब्राह्मण विशेषः ३-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १-ते स्याम देव वरुण ते मित्र सूरिभिः सह । इषं स्वश्च धीमहि-ऋ० ७ । ६६ । ६, साम० उ० ४ । १ । ८ ॥ ( देव ) हे देव ! [ विजय चाहने वाले वीर ] ( वरुण ) हे वरुण ! [ श्रेष्ठ ] ( मित्र ) हे मित्र ! [ सर्वोपकारी ] ( सूरिभिः सह ) बुद्धिमानों सहित ( ते ते ) तेरे ही ( स्याम ) हम होवें और ( इषम् ) अन्न ( च ) और ( स्वः ) सुख ( धीमहि । धारण करें ॥ अधोगतम् ( नुतुदे ) प्रेरितवान् ( सनिम् ) लब्धितम् ( इन्द्रेण ) परमेश्वर्यवता परमात्मना ( रोचना ) रोचनानि । प्रकाशाः (दिवः ) व्यवहारस्य (दृळ्हानि ) दृह वृद्धौ-क्तः । दृढीकृतानि ( बृंहितानि ) दृहि वृद्धौ-क्तः । वर्धितानि । विस्ता- रितानि ( स्थिराणि ) स्थितिशीलानि ( न ) निषेधे ( पराणुदे ) परा + णुद प्रेरणे क्विप् । परानोदनाय । दूरे प्रेरणाय ( सरस्वतीवतोः ) वाग्वतोः ( अवः ) रक्षणम् ( आ वृणे ) सर्वतः प्रार्थयामि ( धाम्ना ) स्थानेन ( समर्धयति ) समृद्धौ करोति ॥

कण्डिका १४ ॥

Page 521Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १४ ४५३ २-व्य१न्तरिक्षमतिरन्मदे सोमस्य रोचना । इन्द्रो यदभिनद्वलम्- अथर्व० २० । २८ । १-३, ऋग्० ८ । १४ । ७-६, साम० उ० ८ । १ । तृच ६ ।। (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्यवान् परमात्मा] ने (सोमस्य) ऐश्वर्य के (मदे) आनन्द में (रोचना) प्रीति के साथ (अन्तरिक्षम्) आकाश को (वि अतिरत्) पार किया है, (यत्) जब कि उसने (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अभिनत्) तोड़ डाला ॥ १ ॥ ३-उद्गा आजदङ्गिरोभ्य . आविष्कृण्वन् गुहा सतीः । अवाञ्चं नुनुदे वलम् ।। (गुहा) गुहा [गुप्त अवस्था] में (सतीः) वर्तमान (गाः) वाणियों को (आविः कृण्वन्) प्रकट करते हुये उस [परमेश्वर] ने (अङ्गिरोभ्यः) विज्ञानी पुरुषों के लिये (उत् आजत्) ऊँचा पहुँचाया और (वलम्) वल [हिंसक विघ्न] को (अर्वाञ्चम्) नीचे (नुनुदे) हटाया है ॥ २ ॥ ४--इन्द्रेण रोचना दिवो दृळ्हानि दृंहितानि च । स्थिराणि न पराणुदे ।। (इन्द्रेण) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा] कर के (दिवः) व्यवहार के (स्थि- राणि) ठहराऊ (रोचना) प्रकाश (न पराणुदे) न हटने के लिये (दृळ्हानि) पक्के किये गये (च) और (दृंहितानि) बढ़ाये गये [फैलाये गये] हैं ॥ ३ ॥ ५-आहं सरस्वतीवतोरिन्द्राग्न्योरवो वृणे । याभ्यां गायत्रमृच्यते-ऋ० ८ । ३८ । १० ।। (अहम्) मैं (सरस्वतीवतोः) सरस्वती [विज्ञानवती वेद वाणी] वाले (इन्द्राग्न्योः) इन्द्र और अग्नि [सूर्य और अग्नि के समान तेजस्वी राजा और मन्त्री] की (अवः) रक्षा (आ वृणे) चाहता हूँ, (याभ्यां) जिन दोनों के लिये (गाय- त्रम्) गायत्र [गाने योग्य वैदिक स्तोत्र] (ऋच्यते) गाया जाता है ॥ कण्डिका १४ ॥ उभय्यो होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति, अहीनपरिधानीयाश्चैकाहिन्यस्य [न्यश्च] तत एकाहिकीभिरेव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्याप्त्यै; उभयीभिर्ब्राह्मणा- च्छंसी, एत्रमसावुभौ व्यन्वारभमाण एतीमञ्च लोकममुञ्च । अथोऽहीनञ्चैकाहश्च, अथो संवत्सरश्चाग्निष्टोमश्च, अथो मैत्रावरुणश्चाच्छावाकश्च, एवमसावुभौ व्यन्वा- रभमाण एति । अथ तत एकाहिकीभिरेव तृतीयसवने होत्रकाः परिद१धति, तेनास्माल्लोकान्न प्रच्च्यवते । आहिनीकीभिरच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै । कामं तद्धोता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, प्राणो वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा अयं प्राणोऽङ्गान्यनुसञ्चरन्ति । तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, समानो वा इमेऽङ्गानामन्ताः, तस्मात् तत् कामं होता शंसेत्, यद्धोत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः । यद्वै होता तद्धोत्रकाः, सूक्तान्तैर्होता परिदधाति, अथ समान्य एव होत्रकाणां परिधानीया भवन्ति ॥ १४ ॥ १. पू० सं० "परिदधाति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की

Page 522Permalink

Here is the line-by-line transcription of the provided image:

४८४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । कं० १४ कण्डिका १४ ।। अहीन और एकाह यज्ञों में होत्रक लोगों की दो प्रकार की परिधानीया ऋचायें ।। ( उभय्यः होत्रकाणां परिधानीयाः भवन्ति, अहीनपरिधानीयाः च एका- हिन्यस्य = एकाहिन्यः च ) दो प्रकार की होत्रक लोगों [ तीन सहायक होताओं ] की परिधानीया [ समाप्ति वाली ऋचायें ] होती हैं, अहीनपरिधानीया [ बहुत दिन वाले यज्ञ की परिधानीया ] और एकाहिनी [ एक दिन वाले यज्ञ की ] । ( ततः एकाहिकीभिः एव मैत्रावरुणः परिदधाति, तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यवते ) इसलिये एकाहिकी [ एक दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से ही मैत्रावरुण ऋत्विज् परिधानीया बोलता है, इस कारण इस लोक से वह [ यजमान ] नहीं गिरता है । ( आहिनीकीभिः अच्छा- वाकः स्वर्गस्य लोकस्य आप्त्यै ) आहिनीकी [ बहुत दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं] से अच्छावाक ऋत्विज् स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [ परिधानीया बोलता है ] । ( उभ- यीभिः ब्राह्मणाच्छंसी, एवम् असौ उभौ इमं च अमुं च लोकं व्यन्वारभमाणः एति ) दोनों प्रकार वाली [ ऋचाओं ] से ब्राह्मणाच्छंसी [ परिधानीया बोलता है ], इस प्रकार से वह [ यजमान ] दोनों इस और उस लोक को निरन्तर पाता हुआ चलता है । (अथो अहीनं च एकाहं च, अथो संवत्सरं च अग्निष्टोमं च, अथो मैत्रावरुणं च अच्छावाकं च, एवम् असौ उभौ व्यन्वारभमाणः एति ) फिर अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले ] और एकाह [ एक दिन में होने वाले यज्ञ ] को, फिर संवत्सर और अग्निष्टोम [ यज्ञ ] को, फिर मैत्रावरुण और अच्छावाक [ ऋत्विज् ] को, इस प्रकार वह [ यजमान ] दो दो को ग्रहण करता हुआ चलता है ॥ ( अथ ततः एकाहिकीभिः एव तृतीयसवने होत्रकाः परिदधति तेन अस्मात् लोकात् न प्रच्यन्ते ) फिर तब एकाहिकी [ एक दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से ही तीसरे सवन में होत्रक लोग परिधानीयायें बोलते हैं, इस कारण इस लोक से वह [ यजमान ] नहीं गिरता । ( आहिनीकीभिः अच्छावाकः स्वर्गस्य लोकस्य समष्टयै ) आहिनीकी [ बहुत दिन में होने वाले यज्ञ की ऋचाओं ] से अच्छावाक स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [परिधानीया बोलता है]। (तत् होता कामं शंसेत्, यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः) तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहिले दिन बोले थे । ( यत् वै होता, तत् होत्रकाः ) जो ही होता ऋत्विज् है वे ही होत्रक लोग हैं । (प्राणः वै होता,

१४--( उभय्यः ) उभय--ङीप् द्विविधाः ( एकाहिन्यस्य ) लेखप्रमादः । एकाहिन्यश्च । एकाह--इनिः, ङीप्, जसि रूपम् । एकाहिन्यः । एकाहयज्ञे विहिता ऋचः ( एकाहिकीभिः ) एकाह--ठन्, ङीप् । ऐकाहिकाभिः । एका- हविहिताभिः ( परिदधाति ) परिधानीयां शंसति ( आहिनीकीभिः ) अहीन --ठक्, ङीप्, वर्णव्यत्ययः । आहीनीकीभिः । अहीनेषु अहर्गणेषु विहिताभिः ( व्यन्वारभमाणः ) लस्य रः । विविधमालभमानः स्पृशन् ( एति ) गच्छति । प्राप्नोति ( कामम् ) यथाकामम् । यथेष्टम् (समानः ) तुल्यः ( पूर्वेद्युः ) सद्यः

कण्डिका १५ ॥

Page 523Permalink

अङ्गानि होत्रकाः, अयं प्राणः वै समानः अङ्गानि अनुसञ्चरन्ति = अनुसञ्चरति ) प्राण [ के तुल्य ] ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, यह प्राण ही समान [ एक रस फैलने वाला होकर अङ्गों में घूमता रहता है। ( तस्मात् तत् कामं होता शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहिले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः ) जो ही होता ऋत्विज् है वे ही होत्रक लोग हैं। ( आत्मा वै होता, अङ्गानि होत्रकाः, अङ्गानां वै इमे अन्ताः समानः = समानाः ) आत्मा ही होता ऋत्विज् है, और अङ्ग होत्रक लोग हैं, अङ्गों के यह अन्त [ हाथ पैर अङ्गुली आदि ] एक से हैं। (तस्मात् तत् होता कामं शंसेत् यत् होत्रकाः पूर्वेद्युः शंसेयुः ) इसलिये तब होता चाहे तो [ वे मन्त्र ] बोले, जो होत्रक लोगों ने पहले दिन बोले थे । ( यत् वै होता तत् होत्रकाः, सूक्तान्तः होता परिदधाति ) जो ही होता ऋत्विज् है, वे ही होत्रक लोग हैं, [ इसलिये ] सूक्त के पिछले [मन्त्रों] से होता परिधानीया बोलता है। ( अथ होत्रकाणाम् एव परिधानीयाः समान्यः भवन्ति ) फिर होत्रक लोगों की परिधानीया भी समान [ एक साथ बोली हुई ] होती हैं ॥ १४ ॥ भावार्थः-जहां विद्वान् ऋत्विज् लोग अपना अपना काम यथाविधि करते हैं, वह यज्ञ सर्वथा सुफल होता है ॥ १४ ॥ विशेषः-इस कण्डिका को क० १३ और ऐतरेय ब्राह्मण ६ । ८ से मिलाओ । कण्डिका १५ ॥ यः श्वःस्तोत्रियमद्यस्तोत्रियस्या नुरूपं कुर्वन्ति प्रातःसवनेऽहीनमेव तत्स- न्तन्वन्ति, अहीनस्य सन्तत्यै । त एते होत्रकाः प्रातःसवने षडहस्तोत्रियं शस्त्वा माध्यन्दिनेऽहीनसूक्तानि शंसन्त्या सत्यो यातु मघवां ऋजीषीति । सत्यवन् मैत्रावरुणो अस्मा इदु प्रतवसे तुरायेति ब्राह्मणाच्छंसी । शासद्वह्निर्दुहितुर्नप्त्य- गादित्यच्छावाकः । तदाहुः कस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । वीर्य्यवान् वा एष बहुवृचः, यदच्छावाकः । वहति ह वै वह्नेर्धुरः, यासु युज्यते । तस्मादच्छावाको वह्निवदेतत् सूक्तमुभयत्र शंसति, स पराक्षु चैवाह सर्वाक्षु चेति । तानि पञ्चस्वहःसु शस्यन्ते । चतुर्विंशेऽभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते तान्येतान्यहीनसूक्तानीत्याचक्षते । न ह्येषु किञ्चन हीयते, पराञ्चि ह वा एतान्यहान्यभ्यावर्त्तीनि भवन्ति । तस्मादेतान्येतेष्वहःसु शस्यन्ते । यदेतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैतानि शंसति, इन्द्रमेवैतैर्निह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ते वै देवाश्च ऋषयश्चाब्रुवन्, समानेन पश्चापरागैभ्यः० ( पा० ५ । ३ । २२ ) पूर्वं--एद्युस् । पूर्वदिने ( सूक्तान्तैः ) सूक्ता- नाम् अन्तिमाभिऋग्भिः ('समान्यः) तुल्याः ॥ १. पृ. सं. 'सत्यवान्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १५ ॥ यज्ञों में अच्छावाक ऋत्विज् के विशेष स्तोत्र ॥

Page 524Permalink

४८६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५। क० १५ यज्ञँ सन्तन्वामहा इति । तदेतद्यज्ञस्य समानमपश्यत् । समानां प्रगाथां समानीः प्रतिपदः समानानि सूक्तानि ओकःसारी वा इन्द्रो यत्र वा इन्द्रः पूर्वं गच्छति, गच्छत्येव तत्रापरं यज्ञस्यैव सेन्द्रतायै ॥ १५ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ ५ ॥ कण्डिका १५ ॥ यज्ञों में अच्छावाक ऋत्विज् के विशेष स्तोत्र ॥ ( यः श्वःस्तोत्रियम् अद्यस्तोत्रियस्य अनुरूपं कुर्वन्ति, प्रातःसवने अहीनम् एव तत् अहीनस्य सन्तत्यै सन्तन्वन्ति ) जब आगामी दिन में होने वाले स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] को आज होने वाले स्तोत्रिय के अनुरूप [ छन्द, देवता आदि से सदृश ] करते हैं, प्रातःसवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले यज्ञ ] को ही तब अहीन [ पूर्ण व्यवहार ] के फैलाव के लिए फैलाते हैं [ कण्डिका ११ तथा ऐ० ब्रा० ६ । १७ ] । ( ते एते होत्रकाः प्रातःसवने षडहस्तोत्रियं शंस्त्वा माध्यन्दिने अहीनसूक्तानि शंसन्ति ) वे ही यह होत्रक लोग प्रातःसवन में छह दिन वाले यज्ञ के स्तोत्रिय बोलकर माध्यंदिन सवन में अहीन [ बहुत दिनों में होने वाले यज्ञ ] के सूक्तों को बोलते हैं— ( आ सत्यो यातु मघवान् ऋजीषी इति, सत्यवत् मैत्रावरुणः, अस्मा इदु प्र तवसे तुराय इति, ब्राह्मणाच्छंसी, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात् इति, अच्छावाकः । आ सत्यो यातु मघवां ऋजीषी ⋯ अथर्व० २० । ७७ । १—८, इस सत्यवत् [ सत्य शब्द वाले आठ मन्त्र के सूक्त ] को मैत्रावरुण [ बोलता है ] । ( अस्मा इदु प्र तवसे तुराय ⋯ अथर्व० २० । ३५ । १—१६ इस [ सोलह मन्त्र वाले सूक्त ] को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( शासद् वह्निर्दुहितु- र्नप्त्यं गात् इति ⋯ ऋग्० ३ । ३१ । १—२२, इस [ बाईस मन्त्र वाले सूक्त ] को अच्छावाक [ बोलता है ] ॥ ( तद् आहुः, कस्मात् अच्छावाकः वह्निवत् एतत् सूक्तम् उभयत्र शंसति सः पराक्षु च एव सर्वाक्षु च आह इति ) वे कहते हैं—किसलिये अच्छावाक वह्निवत् [ वह्निशब्द वाले ] इस सूक्त को दो जगह बोलता है, [ अर्थात् ] आवृत्ति रहित [ चतुर्विंश आदि यज्ञों ] में और भी आवृत्ति वाले [ षडह आदि यज्ञों ] में बोलता है। [ समाधान ] ( वीर्यवान् वै एषः बहुवृत., यत् अच्छावाकः वह्नेः धुरः ह वै वहति यासु १५—( यः ) यत् । यदा ( मघवान् ) धनवान् ( ऋजीषी ) ऋजीष-इनिः । सरलस्वभावः । ( सत्यवत् ) सत्यशब्दयुक्तं सूक्तम् (अस्मै) संसारहिताय ( इत् ) एव (उ) विचारे ( तवसे ) बलाय ( तुराय ) त्वर त्वरणे—कः । वेगवते ( शासत् ) शासु अनुशिष्टौ—शतृ । जक्षित्यादयः षट् (पा० ६ । १ । ६) अभ्यस्तसंज्ञात्वात् नुमभावः । अनुशासनं कुर्वन् (वह्निः) वोढा । गृहवाहकः (दुहितुः) नप्तृनेष्टृत्वष्टृ० (उ० २ । १५) दुह प्रपूरणे—तृच् । इडागमः । सुखस्य पूरयित्र्याः कन्यायाः (नप्त्यम्) नप्तृ—यत् स्वार्थे । रलोपः । नप्तारम् । दौहित्रम्-निरु० ३ । २१ । दुहितृपुत्रम् ( गात् ) अगमत् । प्राप्नोति । ( पराक्षु ) परा—अञ्चु गतिपूजनयोः-क्विन् । परा अञ्चति गच्छतीति पराक् । आवृत्तिरहितेषु चतुर्विंशादिषु अहस्सु (आह ) ब्रवीति (सर्वाक्षु)

Page 525Permalink

युज्यते ) सामर्थ्यं वाला ही यह बहुत ऋचायें जानने वाला है जो अच्छावाक है और वह वह्नि [ बोझ ले चलने वाले ] के बोझों को ही ले जाता है, जिन [ बोझों ] में वह जोड़ा जाता है । ( तस्मात् अच्छावाकः वह्निवत् एतत् सूक्तम् उभयत्र शंसति, सः पराक्षु च एव सर्वाक्षु च आह इति ) इसलिये अच्छावाक वह्निवत् [ वह्नि शब्द वाले ] इस सूक्त को दो जगह बोलता है, [ अर्थात् ] आवृत्ति रहित [ चतुर्विंश आदि यज्ञों ] में और भी आवृत्ति वाले [ षडह आदि यज्ञों ] में बोलता है । ( तानि पञ्चसु अहःसु शस्यन्ते, चतुर्विंशे अभिजिति विषुवति विश्वजिति महाव्रते तानि एतानि अहीनसूक्तानि इति आचक्षते हि एषु किंचन न हीयते ) वे [ सूक्त ] पाँच दिन [ यज्ञों ] में बोले जाते हैं, [ अर्थात् ] चतुर्विंश में, अभिजित् में, विषुवान् में, विश्वजित् में और महाव्रत में, वे ही यह अहीन [ बहुत दिन रहने वाले वा हीनता रहित यज्ञ के ] सूक्त हैं—ऐसा कहते हैं, क्योंकि इन [ सूक्तों ] में कुछ भी [ अङ्ग ] नहीं छोड़ा जाता है। (पराञ्चि ह वै एतानि अहानि अभ्यावर्तीनि भवन्ति ), आवृत्ति रहित ही यह दिन आवृत्ति वाले होते हैं । (तस्मात् एतानि एतेषु अहःसु शस्यन्ते ) इसलिये यह [ सूक्त ] इन दिनों में बोले जाते हैं । ( यत् एतानि शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो वे इनको बोलते हैं, वह स्वर्ग लोक का रूप [ चिह्न ] है । ( यत् उ एव एतानि शंसति [ शंसन्ति ] इन्द्रम् एव निह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ) जो ही इन [ सूक्तों ] को वे बोलते हैं, इन्द्र को ही इनसे वे बुलाते हैं, जैसे गतिमान् [ पुरुषार्थी वीर ] को निवास करायी हुई प्रजा के लिये [ बुलाते हैं ] [ ऐ० ब्रा० ६ । १८ ] ॥ ( ते वै देवाः च ऋषयः च अब्रुवन्, समानेन यज्ञं सन्तन्वामहै इति ) वे ही देव [ विजयी पुरुष ] और ऋषि लोग [ दूरदर्शी पुरुष ] बोले—एक से विधान से यज्ञ को हम फैलावें । ( तत् एतत् यज्ञस्य समानम् अपश्यत् [ अपश्यन् ], समानां प्रगाथां समानीः प्रतिपदः समानानि सूक्तानि ) सो यह ही यज्ञ के एक से विधान को उन्होंने देखा—अर्थात् एक सी प्रगाथा को, एक सी आरम्भणीया ऋचाओं को और एक से सूक्तों को । ( ओकःसारी वै इन्द्रः, यत्र वै इन्द्रः पूर्वं गच्छति तत्र यज्ञस्य एव सेन्द्रतायै अपरम् एव गच्छति ) घर घर पहुँचने वाला ही इन्द्र है जहाँ ही इन्द्र पहिले घर जाता है, वहाँ यज्ञ में इन्द्र सहित विद्यमानता के लिये दूसरे [ घर ] भी जाता है [ ऐ० ब्रा० ६ । १७ ] ॥ १५ ॥ सर्व—अञ्चु गतिपूजनयोः—क्विन् । सर्वम् अञ्चति गच्छतीति सर्वाक् । आवृत्तिसहितेषु षडहगतेषु अहःसु ( वीर्यवान् ) शक्तिमान् ( बह्वृचः ) बह्वीनाम् ऋचामध्येता ( धुरः ) भारान् ( हीयते ) त्यज्यते ( पराञ्चि ) आवृत्तिरहितानि ( अभ्यावर्तीनि ) आवृत्तिसहितानि ( ऋषभम् ) ऋषिवृषिभ्यां कित् ( उ० ३ । १२३ ) ऋष गतौ दर्श- ने च--अभच्, कित् । गतिमन्तं पुरुषार्थिनम् ( वासितायै ) वस निवासे—णिच् - क्तः, टाप् । निवासितायै प्रजायै ( समानेन ) सदृशेन विधानेन ( प्रतिपदः ) आरम्भणीया ऋचः ( ओकःसारी ) गृहेषु सञ्चरणशीलः ( सेन्द्रतायै ) इन्द्रेण सह वर्तमानतायै ॥

Page 526Permalink

४८८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १५ भावार्थः--ऋत्विज् लोग समय के अनुकूल मन्त्रों से देवताओं का आवाहन करें ॥ १५ ॥ विशेषः १--इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । १७, । ६ । १८ से मिलाओ ॥ विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १-आ सत्यो यातु मघवाँ ऋजीषी द्रवन्त्वस्य हरय उप नः । तस्मा इदन्धः सुषुमा सुदक्षमभिपित्वं करते गृणानः-अथर्व० २० । ७७ । १-८, ऋ० ४ । १६ । १--८ ॥ (सत्यः) सच्चा [सत्यवादी, सत्यकर्मी] . (मघवान्) महा- धनी, (ऋजीषी) सरल स्वभाव वाला [राजा] (आ यातु) आवे और (अस्य) इस [राजा] के (हरयः) मनुष्य (नः) हमारे (उप द्रवन्तु) पास आवें । (तस्मै) उस- के लिये (इत्) ही (सुदक्षम्) सुन्दर बल वाला (अन्धः) अन्न (सुषुम) हमने सिद्ध किया है, (गृणानः) उपदेश करता हुआ वह (इह) यहाँ (अभिपित्वम्) मेल मिलाप (करते) करे ॥ [सूक्त में आठ मन्त्र हैं, शेष के लिये वेद देखो ] ॥ २--अस्मा इदु प्र तवसे तुराय प्रयो न हर्मि स्तोमं महिनाय । ऋची- षमायाधिगव ओहमिन्द्राय ब्रह्माणि राततमा-अथर्व० २० । ३५ । १--१६ ऋ० १ । ६१ । १--१६ ॥ (अस्मै) इस [संसार] के हित के लिए (इत्) ही (उ) विचार पूर्वक (तवसे) बल के निमित्त, (तुराय) फुर्तीले (महिनाय) पूजनीय, (ऋचीषमाय) स्तुति के समान गुण वाले, (अधिगवे) बे रोग गति वाले, (इन्द्राय) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले सभापति] के लिए (स्तोमम्) स्तुति को (ओहम्) पूरे विचार को और (राततमा) अत्यन्त देने योग्य (ब्रह्माणि) धनों को (प्रयः न) तृप्ति करने वाले अन्न के समान (प्र हर्मि) मैं आगे लाता हूँ [सूक्त में १६ मन्त्र हैं, शेष के लिए वेद देखो ] ॥ ३--शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गाद् विद्वाँ ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकम्ऋञ्जन्त्सं शग्म्येन मनसा दधन्वे--ऋ० ३ । ३१ । १--२२ ॥ (विद्वान्) जानकार (वह्निः) वह्नि [घर का चलाने वाला पिता] (ऋतस्य) सत्य नियम के (दीधितिम्) धारण करने वाले [जामाता] को (शासत्) शिक्षा देता हुआ और (सपर्यन्) पूजता हुआ (दुहितुः) पुत्री से (नप्त्यम्) नाती [नाती के समान दोहते] को (गात्) पाता है, (यत्र) जहाँ [गृहस्थ व्यवहार में] (दुहितुः) पुत्री के (सेकम्) सेचन [सींचे हुए पुत्र] को (ऋञ्जन्) समर्थ पाता हुआ (पिता) वह पिता (शग्म्येन) सुखी (मनसा) मन के साथ (सं दधन्वे) संगत होता है, [अर्थात् पुत्रहीन पिता बेटी से दोहते को लेकर नाती के समान अपना दायभागी करता और सुखी होता है ॥ यह मन्त्र निरु० ३ । ४ और ५ में व्याख्यात है । सूक्त में २२ मन्त्र हैं, शेष के लिए वेद देखो ] ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज-प्रथितमहागुणमहिम-श्रीसयाजीराव-गायकवाड।- धिष्ठित-बड़ोदेपुरीगत-श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु

कण्डिका १ ॥

Page 527Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४८१ लब्धदक्षिणेन श्री पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्येऽत्तरभागे पञ्चमः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे पञ्चम्यां तिथौ १६८० [ अशीत्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे समाप्तिमगात् ॥ मुद्रितम्-कार्तिककृष्ण ८ संवत् १९८० वि० ता० २१ अक्टूबर सन् १६२४ ई० ॥ अथ षष्ठः प्रपाठकः ॥ कण्डिका १ ॥ ओम् । तान्वा एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः प्रथममपश्यत्, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि कथा महामवृधत् कस्य होतुरिति । तान् विश्वामित्रेण दृष्टान् वामदेवो असृजत । स हेक्षाञ्चक्रे विश्वामित्रो यान् वाहं सम्पातानदर्शंस्तान्वामदेवो असृजत । कानि न्वहं हि सूक्तानि सम्पातांस्तत्प्रतिमान् सृजेयमिति । स एतानि सूक्तानि सम्पातांस्तत्प्रतिमानसृजत, सद्यो ह जातो वृषभः कनीन, उदु ब्रह्मा ण्यैरत श्रवस्याभिष्टये दीधया मनीषामिति विश्वामित्रः । इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैयं एक इद्धव्यश्चर्षणीनां यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति वसिष्ठः । इमामू षु प्रभृतिं सातये धा इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः शासद्वह्निर्- दुहितुर्नप्त्यङ्गादिति भरद्वाजः । एतैर्वै सम्पातैरेत ऋषय इमान् लोकान् समपतन् । तद्यत्समपतन्, तस्मात् सम्पाताः, तत् सम्पातानां सम्पातत्वम् । ततो वा एतांस्त्रीन् सम्पातान् मैत्रावरुणो विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्रेति प्रथमेऽहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टीति द्वितीये, कथा महामवृधत् कस्य होतु- रिति तृतीये । त्रीनेव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासमेकैकमहरहः शंसति, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरिति प्रथमेऽहनि, य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिति द्वितीये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम इति तृतीये । त्रीनेव सम्पातानच्छावाको विपर्या- समेकैकमहरहः शंसति, इमामू षु प्रभृति सातये धा इति प्रथमेऽहनि, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखाय इति द्वितीये, शासद्वह्निदुहितुर्नप्त्यङ्गादिति तृतीये । तानि वा एतानि नव त्रीणि चाहरहः शंस्यानि । तानि द्वादश भवन्ति । द्वादश ह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिर्यज्ञः, तत् संवत्सरं प्रजापतिं यज्ञमाप्नोति । तस्मिन् संवत्सरे प्रजापतौ यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते । इदं सर्वमनु प्रतितिष्ठति । प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिः, य एवं वेद । तान्यन्तरेणावापमावपेरन्, अन्यूङ्खा विराजश्चतुर्थेऽहनि, वैमदीश्च पङ्क्तीः पञ्चमे, पारुच्छेपीः षष्ठेऽथ यान्यन्यानि महास्तोत्राण्यष्टर्चच्यान्यावपेरन् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ अहीन यज्ञ में सम्पात सूक्तों का वर्णन ॥ (ओम्) ओम् [हे रक्षक परमेश्वर]। (तान् वै एतान् सम्पातान् विश्वामित्रः प्रथमम् अपश्यत्, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि, कथा

Page 528Permalink

४६० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ महामवृधत् कस्य होतुः-इति ) उन ही इन सम्पातों [ भली भांति प्राप्ति योग्य वा ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान वाले सूक्त विशेषों ] को विश्वामित्र [ सब के मित्र वा सब के प्यारे ऋषि ] ने पहिले ही पहिले देखा [ विचारा ] —एवा त्वामिन्द्र.........ऋ० ४ । १६ । १–११, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि.........ऋ० ४ । २२ । १–११, और कया महामवृधत् कस्य होतुः......... ऋ० ४ । २३ । १–११ । ( विश्वामित्रेण दृष्टान् तान् वामदेवः असृजत ) विश्वामित्र के देखे हुए उन [ तीन सम्पातों ] को वामदेव [ श्रेष्ठ विद्वान् ऋषि ] ने प्रकट कर दिया । ( सः ह विश्वामित्रः ईक्षाञ्चक्रे, अहं वा यान् सम्पातान् अदर्शम् तान् वामदेवः असृजत ) उस ही विश्वामित्र ने देखा [ विचारा ]—मैंने जिन सम्पातों को देखा था, इनको वामदेव ने प्रकट कर दिया । ( कानि नु अहं सूक्तानि हि तत्प्रतिमान् सम्पातान् सृजेयम् इति ) कौन से सूक्तों को अब मैं उनके सदृश सम्पात प्रकट करूँ । ( सः एतानि सूक्तानि तत्प्रतिमान् सम्पातान् असृजत—सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः, उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम् इति विश्वामित्रः, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः, य एक इदद्धव्यश्चर्षणीनाम्, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः इति वसिष्ठः, इमामू षु प्रभृति सातये धाः, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात् इति भरद्वाजः ) उसने इन सूक्तों को उनके सदृश सम्पात प्रकट किया—सद्यो ह जातो वृषभो कनीनः......ऋ० ३ । ४८ । १–५, उदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्या..... ऋ० ७ । २३ । १-६, अभि तष्टेव दीधया मनीषाम्.........ऋ० ३ । ३८ । १–१०, इन [ तीन सूक्तों ] के विश्वामित्र [ ऋषि ] हैं, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्- दासमर्कैः-ऋ० ३ । ३४ । १–११, यः एकइद धव्यश्चर्षणीनाम्-ऋ० ६ । २२ । १-११, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः-ऋ० ७ । १६ । १–११, इन [ तीन सूक्तों ] के वसिष्ठ [ ऋषि ] हैं, इमामू षु प्रभृति सातये धाः-ऋ० ३ । ३६ । १-६, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः-ऋ० ३ । ३१ । १-२२, शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गात्......... ऋ० ३ । ३० । १-२२, इन [ तीन सूक्तों ] के भरद्वाज [ ऋषि ] हैं । (एतैः वै सम्पातैः एते ऋषयः इमान् लोकान् समपतन् ) इन ही सम्पातों [ प्राप्ति योग्य ज्ञानों ] से इन ऋषियों ने इन लोकों को पाया । ( तत् यत् समपतन् तस्मात् सम्पाताः, तत् सम्पातानां सम्पातत्वम् ) सो जो उन्होंने [ लोकों को ] अच्छे प्रकार पाया, इसी से वे सम्पात [ अच्छे प्रकार पाने योग्य ज्ञान ] हैं, वह ही सम्पातों का सम्पातत्व [ अच्छे पाने योग्य धर्म है ] । ( ततः वै एतान् त्रीन् सम्पातान् मैत्रावरुणः विपर्य्यासम् एकैकम् अहर्हः शंसति, एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र इति-प्रथमे अहनि, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि इति द्वितीये, कया महामवृधत् कस्य होतुः इति तृतीये ) फिर ही इन तीन सम्पातों १-( सम्पातान् ) सम्+पत गतौ ऐश्वर्ये च-घञ्, अथवा पा रक्षणे- क्तः । सम्पतनशीलान् । सम्यक् प्राप्तव्यान सम्यगैश्वर्ययुक्तान् बोधान् । सूक्तविशे- षान् ( अपश्यत् ) दृष्टवान् । वेदमध्ये ज्ञातवान् ( जुजुषे ) जुषते । सेवते ( वष्टि ) कामयते ( कया ) केन प्रकारेण ( महाम् ) महान्तम् ( अवृधत् ) वर्धते

Page 529Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४६१ को मैत्रावरुण ऋत्विज् उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र—इस [ सम्पात ] को पहिले दिन में, यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि— इसको दूसरे में, कथा महामवृधत् कस्य होतुः—इसको तीसरे में । ( त्रीन् एव सम्पातान् ब्राह्मणाच्छंसी विपर्यासम् एकैकम् अहरहः शंसति, इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैः—इति प्रथमे अहनि, य एक इद्वव्यश्चर्षणीनाम्—इति द्वितीये, यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीमः—इति तृतीये ) तीन ही सम्पातों को ब्राह्मणा- च्छंसी उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है—[ अर्थात् ] इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैः—इसको पहिले दिन में, यः एक इद्व्यश्चर्षणीनाम्—यह दूसरे में, यस्तिग्म- शृङ्गो वृषभो न भीमः—यह तीसरे में । ( त्रीन् एव सम्पातान् अच्छावाकः विपर्य्यासम् एकं ह्यम् अहरहः शंसति, इमाम् षु प्रभृतिं सातये धाः—इति प्रथमे अहनि, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः —इति द्वितीये, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्--इति तृतीये ) तीन ही सम्पातों को अच्छावाक उलटे क्रम से एक एक को दिन दिन बोलता है— इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः—यह पहिले दिन में, इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः—यह दूसरे में, शासद् वह्निर्दु हितुर्नप्त्यं गात्—यह तीसरे में । ( तानि त्रीणि वै एतानि नव च अहरहः शंस्यानि ) वे तीन [ वामदेव वाले ] और यह नो [ विश्वामित्र, वसिष्ठ और भरद्वाज वाले सूक्त ] दिन दिन बोलने चाहियें । ( तानि द्वादश भवन्ति ) वे बारह होते हैं । ( द्वादशह वै मासाः संवत्सरः, संवत्सरः प्रजापतिः, प्रजापतिः यज्ञः, तत् प्रजापतिं संवत्सरं यज्ञम् आप्नोति ) बारह ही महीने संवत्सर हैं, संवत्सर प्रजापति है और प्रजापति यज्ञ है, इसलिए प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ को वह [यजमान] पाता है। ( तस्मिन् प्रजापतौ संवत्सरे यज्ञे अहरहः प्रतितिष्ठन्तः यन्ति, प्रतितिष्ठन्ते ) उस प्रजापति, संवत्सर और यज्ञ में दिन दिन दृढ़ बैठे हुए वे चलते हैं और प्रतिष्ठा पाते हैं। ( इदं सर्वम् अनु प्रतितिष्ठति ) इस सब [ कर्म ] के पीछे पीछे मनुष्य प्रतिष्ठा पाता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा के साथ और पशुओं के साथ वह प्रतिष्ठा [ बड़ाई ] पाता है जो ऐसा विद्वान् है । (तानि अन्तरेण आवापम् आवपेरन्, अन्यूङ्खाः विराजः चतुर्थे अहनि, वैमदीः च पङ्क्तीः पञ्चमे, पारुच्छेपीः षष्ठे ) उन ( असृजत ) प्रकटीकृतवान् ( ईक्षांचक्रे ) विचारितवान् ( वा ) वै । एव ( तत्- प्रतिमान् ) तैः सदृशान् ( सृजेयम् ) प्रकटीकरवाणि ( कनीनः ) गो० उ० ४ । १ । दीप्तिमान् ( उद् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । ते उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः ( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवसे यशसे हितानि ( तष्टा ) सूक्ष्मीकरणशीलः ( दीधय ) प्रकाशय ( मनीषाम् ) प्रज्ञाम् ( चर्षणीनाम् ) कृपेरादेश्च चः ( उ० २ । १०४ ) कृष विलेखने-अनिः, कस्य चः । मनुष्याणाम् —निघ० २ । ३ ( सोम्यासः ) सोममर्हंति यः ( पा० ४ । ४ । १३७ ) सोम-यः । तत्त्वरसयोग्याः ( समपतन् ) सम्यक् प्राप्तवन्तः ( विपर्य्यासम् ) वि + परि + असु क्षेपे-घञ् । यथा भवति तथा विपर्य्यासिन । विपरीतक्रमेण ( आवापम् ) आ उप्यते स्थाप्यते । डुवप बीजतन्तुसन्ताने--घञ् । प्रक्षेपणीयम् ( आवपेरन् )

Page 530Permalink

४९२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ [ सूक्तों ] में आवाप [ क्षेपक सूक्त ] को वे [ ऋत्विज् ] डालें--[ अर्थात् न्यूङ्ख को छोड़- कर विराट् छन्द छह दिन वाले यज्ञ के ] चौथे दिन में, वैमदी [ विमदी अर्थात् विमद ऋषि की देखी हुई ऋचायें ] पङ्क्ति छन्द वाली पाचवें में, और पारुच्छेपी [ परुच्छेपी अर्थात् परुच्छेद ऋषि की देखी हुई ऋचायें ] छठे में [ इस विषय में विशेषः ४ देखो ] ( अथ यानि अन्यानि महास्तोत्राणि अष्टर्चार्नि, आवपेरन् ) जो दूसरे महास्तोत्र आठ ऋचा वाले हैं, [ उनको ] आवाप [ क्षेपणीय ] बनावें [ कण्डिका २ देखो ] ॥१॥ भावार्थः-यज्ञ में ठीक ठीक मन्त्रों के प्रयोग से ऋत्विज् लोग यजमान को स्वर्ग में पहुँचाते हैं ॥ १ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ६ । १८ तथा ६ । १६ से मिलाओ । विशेषः २-प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित दिये जाते हैं ॥ १-एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र विश्वे देवासः सुहवास ऊमाः। महामुभे रोदसी वृद्धमृष्वं निरेकमिद् वृणते वृत्रहत्ये--ऋ० ४ । १९ । १-११, वामदेव ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ४ । १ । शेष मन्त्र वेद में देखो । २-यन्न इन्द्रो जुजुषे यच्च वष्टि तन्नो महान् करति शुष्म्या चित् । ब्रह्म स्तोमं मघवा सोममुक्था यो अश्मानं शवसा बिभ्रदेति--ऋग्० ४ । २२ । १- ११, वामदेव ऋषि ॥ ( यत् इन्द्रः ) जो इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला राजा ] : नः ) हमें ( जुजुषे ) सेवता है ( च ) और ( यत् ) जो ( वष्टि ) चाहता है, ( तत् ) वह ( महान् ) महान् [ पूजनीय ], ( शुष्मी ) अति बली ( नः ) हम को ( चित् ) ही ( आ करति ) स्वीकार करे, ( यः ) जो ( मघवा ) महाधनी [ .राजा ] ( ब्रह्म ) बहुत धन वा अन्न, ( स्तोमम् ) प्रशंसनीय गुण, ( सोमम् ) तत्त्वरस, ( उक्था ) प्रशंसनीय वस्तुओं और ( अश्मानम् ) मेघ [ के समान उपकारी गुण ] को ( शवसा ) बल के साथ ( बिभ्रत् ) धारण करता हुआ ( एति ) चलता है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ ३-कथा महामवृधद् कस्य होतुर्र्यज्ञं जुषाणो अभि सोममूहः । पिब- न्नुशानो जुषमाणो अन्धो ववक्ष ऋष्वः शुचते धनाय--ऋ० ४ । २३ । १--११, वामदेव ऋषि ॥ ( कथा ) किस प्रकार से ( कस्य होतुः ) किस दानी के ( महाम् ) बड़े ( यज्ञम् ) यज्ञ [ सङ्गति योग्य व्यवहार ] को ( जुषाणः ) सेवन करता हुआ वह [ इन्द्र विद्वान् ] ( ऊधः ) निवाहने वाले ( सोमम् अभि ) सोम [ तत्त्वरस ] के लिये ( अवृधत् ) बढ़ता है। [ उस सोम को ] ( उशानः ) चाहता हुआ ( पिबन् ) पीता हुआ, ओर ( जुषमाणः ) प्रसन्न होता हुआ ( ऋष्वः ) वह महान् पुरुष ( अन्धः ) अन्न ( ववक्ष ) पहुँचाता है, और ( धनाय ) धन के लिये ( शुचते ) सोचता है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ प्रक्षिपेयुः ( अन्यूङ्खाः ) न्यूङ्खाख्यामिश्रंङ्ग्भी रहिताः ( वैमदीः ) विमद-अण्, ङीप् । विमदाख्येन महर्षिणा दृष्टाः (पारुच्छेपी:)—ऐ० ब्रा० ६ । १६ । परुच्छेपेण दृष्टाः ॥

Page 531Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० १ ४२५ ४-सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः--......... ऋ० ३ । ४८ । १-५, विश्वा- मित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है-गो० उ० ४ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ५--उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येन्द्रं समर्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि शवसा ततानोपश्रोता म ईवतो वचांसि-अथर्व० २० । १२ । १--६, ऋग्० ७ । २३ । १ ६, वसिष्ठ ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है--गो० उ० ४ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ६-अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः । अभि- प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि संदृशे सुमेधाः-ऋ० ३ । ३८ । १- १० । विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि-शाकलर्कं संहिता और सायण भाष्य ॥ [ हे इन्द्र विद्वन् ! ] (तष्टा इव) बढ़ई के समान और (सुधुरः) बहुत बोझ उठाने वाले, (अत्यः) लगा- तार चलने वाले (वाजी न) घोड़े के सदृश (जिहानः) चलता हुआ तू (मनीषाम्) बुद्धि को (अभि)सब ओर से (दीधय) प्रकाशित कर, (प्रियाणि) प्रिय और (पराणि) श्रेष्ठ कर्मों को ( अभि मर्मृशत् ) सब ओर से विचारता हुआ ( सुमेधाः ) उत्तम बुद्धि वाला मैं (कवीन्) बड़े विद्वानों को ( सन्दृशे ) ठीक ठीक दर्शन के लिए ( इच्छामि ) चाहता हूँ ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ ७-इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैर्विदद्वसुर्दयमानो वि शत्रून् । ब्रह्मजतस्तन्वा वावृधानो भूरिदात्र आपृणद्रोदसी उभे-ऋ० ३ । ३४ । १-११, विश्वामित्र ऋषि-अथर्व० २० । ११ । १-११ ॥ यह मन्त्र आ चुका है--गो० उ० ४ । २, शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ८--य एक इद्धव्यश्चर्षणीनामिन्द्रं तं गीर्भिरभ्यर्च आभिः । यः पत्यते वृषभो वृष्ण्यावान्त्सत्यः सत्वा पुरुमायः सहस्वान्-ऋ० ६ । २२ । १-११, भरद्वाज ऋषिः । अथर्व० २० । ३६ । १-११ ॥ (तम् ) उस ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा ] को (आभिः ) इन (गीर्भिः ) वाणियों से (अभि ) सब प्रकार (अर्चें ) मैं पूजता हूँ । ( यः ) जो ( एकः ) अकेला (इत् ) ही ( चर्षणीनाम् ) मनुष्यों के बीच ( हव्यः ) ग्रहण करने योग्य है और ( यः ) जो ( वृषभः ) श्रेष्ठ ( वृष्ण्यावान् ) पराक्रम वाला ( सत्यः ) सच्चा (सत्वा ) वीर (पुरुमायः ) बहुत बुद्धि वाला और ( सहस्वान् ) महाबलवान् (पत्यते ) स्वामी है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ ९-यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम एकः कृष्टीश्च्यावयति प्र विश्वाः । यः शश्वतो अदाशुषो गयस्य प्रयन्तासि सुश्वितराय वेदः--ऋ० ७ । १६ । १--११, वसिष्ठ ऋषि, अथर्व० २० । ३७ । १--११ ॥ (एकः) अकेला [ वही ] (विश्वाः) सब (कृष्टीः) मनुष्य प्रजाओं को (प्र ) अच्छे प्रकार (च्यावयति) चलाता है, (यः) जो (तिग्मशृङ्गः न) तीखी किरणों वाले सूर्य के समान (भीमः) भयरूप और (वृषभः) वर्षा करने वाला है। और (यः) जो तू (शश्वतः) निरन्तर (अदाशुषः)

कण्डिका २ ॥

Page 532Permalink

४९४ गोपथब्राह्मणं उत्तरभागे प्र० ६ । क० २ न देने वाले के ( गयस्य ) घर का ( वेदः ) धन ( सुष्वितराय ) अधिक ऐश्वर्य वाले व्यवहार के लिए ( प्रयन्ता ) देने वाला ( असि ) है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ १०--इमामू षु प्रभृतिं सातये धाः शश्वच्छश्वदूतियोंदिमानः । सुतेसुते वावृधे वर्धनेभिर्यः कर्मभिर्महद्भिः सुश्रुतो भूत्--ऋ० ३ । ३६ । १-६, विश्वामित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ४ । ३ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ११-इच्छन्ति त्वा सोम्यासः सखायः सुन्वन्ति सोमं दधति प्रयांसि । तितिक्षन्ते अभिशस्तिं जनानामिन्द्र त्वदा कश्चन हि प्रकेतः-ऋ० ३ । ३० । १--२२, विश्वामित्र ऋषि ॥ ( सोम्यासः ) तत्त्वरस के योग्य [ ब्रह्मज्ञानी ] ( सखायः ) मित्र लोग ( त्वा ) तुझे ( इच्छन्ति ) चाहते हैं, ( सोमम् ) ऐश्वर्य को ( सुन्वन्ति ) सिद्ध करते हैं, ( प्रयांसि ) तृप्त करने वाले अन्न आदि वस्तुयें ( दधति ) धारण करते हैं और ( जनानाम् ) मनुष्यों की ( अभिशस्तिम् ) सब ओर से हिंसा का ( आ तितिक्षन्ते ) भले प्रकार सहते हैं, ( हि ) क्योंकि, ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले वीर ] ( त्वत् ) तुझसे [ अधिक ] ( प्रकेतः ) उत्तम बुद्धिवाला ( कः चन ) कौन सा है ? ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ १२--शासद् वह्निर्दुहितुर्नप्त्यं गाद् विद्वाँ ऋतस्य दीधितिं सपर्यन् । पिता यत्र दुहितुः सेकम्मृञ्जन्त्सं शग्म्येन मनसा दधन्वे-ऋ० ३ । ३१ । १- २०, विश्वामित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है। गो० उ० ५ । १५ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ विशेष: ३-( अन्यूङ्गा विराजः--इत्यादि.) न्यूङ्ग रहित । विराट् छन्द, वैमदी, पङ्क्ति, ओर पारुच्छेपी ऋचायें। ( यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु पाणिनि १ । २ । ३४ ) यज्ञ कर्म में जप, न्यूङ्ग और साम गान को छोड़ कर एक श्रुति स्वर हो-यहाँ न्यूङ्ग शब्द आया है। सोलह प्रकार के ओङ्कार सहित वेद मन्त्र न्यूङ्ग कहाते हैं। सायण भाष्य ऐ० ब्रा० ६ । १६ में अन्यूङ्ग आदि इस प्रकार माने हैं- ( न ते गिरो अपि मृष्ये- ऋ० ७ । २२ । ५-८) तथां ( प्र वो महे महिवृधे भरध्वं-ऋ० ७ । ३१ । १०-१२ ) यह सात विराट् ऋचायें हैं जिनका प्रयोग न्यूङ्ग बिना होता है ॥ ( यजामह इन्द्रं-ऋ० १० । २३ । १-७) यह सात ऋचायें वैमदी हैं, अर्थात् इन के विमद ऋषि हैं । ( यच्चिद्धि सत्य सोमपा ऋ० १ । २ । १-७ ) यह सात ऋचायें पङ्क्ति छन्द वाली हैं ॥ ( इन्द्राय हि द्योरसुरो-ऋ० १ । १३१ । १-७) यह सात ऋचायें पारुच्छेपी हैं, इन के परुच्छेप ऋषि हैं ॥ कण्डिका २ ॥ को अद्य नर्यो देवकाम इति मैत्रावरुणः । वने न वा यो न्यधायि चाक- न्निति ब्राह्मणाच्छंसी । आ याह्यर्वाङुप बन्धुरेष्ठा इत्यच्छावाकः । एतानि वा आवपनानि, एतैरेवावपनैर्देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यज-

कण्डिका २ ॥ अहीन यज्ञ में आवाप सूक्तों का वर्णन और महत्त्व ॥

Page 533Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० २ ४१५ माना एतैरेवावपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति । सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति मैत्रा- वरुणः पुरस्तात् सम्पातानामहरहः शंसति । तदेतत् सूक्तं स्वर्ग्यमेतेन . सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति । तदृषभद्वत् पशुमद्भवति पशूनामाप्त्यै । तत्पञ्चर्चं भवति, अन्नं वै पङ्क्तिः, अन्नाद्यस्यावरुद्ध्यै, अरिष्टनेमिं पथिभिः पारयन्तेति स्वर्गताया एवैतदहरहः शंसति । उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येति ब्राह्मणाच्छंसी । ब्रह्मण्वदेतत् सूक्तं समृद्ध- मेतेन सूक्तेन देवाश्च ऋषयश्च स्वर्गं लोकमायन् । तथैवैतद्यजमाना एतेनैव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति । तदु वै षडर्चं, षड् वा ऋतवः ऋतूनामाप्त्यै । तदुपरिष्टात् सम्पातानामहरहः शंसति । अभि तष्टेव दीधया मनीषामित्यच्छावाकोऽहरहः शंसति । अभिवदति तत्त्वं रूपमभिप्रियाणि मर्मृ॑शतपराणीति, यान्येव पराण्यहानि, तानि प्रियाणि, तान्येव तदभिमर्मृशन्तो यन्त्यभ्यारभमाणाः परो वा अस्माल्लोकात् स्वर्गो लोकः, स्वर्गमेव तं लोकमभिमृशन्ति । कवोँ२रिच्छामि सन्दृशे सुमेधा इति, ये ह वा अनेन पूर्वे प्रीतास्ते वै कवयः तानेव तदभ्यभिवदति । यदु वै दशर्चं, दश वै प्राणाः, प्राणानेव तदाप्नोति प्राणानां सन्तत्यै । यदु वै दशर्चं, दश वै पुरुषे प्राणाः, दश स्वर्गा लोकाः, प्राणांश्चैव तत् स्वर्गांश्च लोकानाप्नोति । प्राणेषु चैवैतत् स्वर्गेषु च लोकेषु प्रतितिष्ठन्तो यन्ति । यदु वै दशर्चं, दशाक्षरा विराड् इयं वै विराड् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तदेतदस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति । सकृदिन्द्रं निराह तेनै२न्द्राद्रूपान्न प्रच्यवते, तदुपरिष्टात् सम्पाता- नामहरहः शंसति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ अहीन यज्ञ में आवाप सूक्तों का वर्णन और महत्त्व ॥ ( को अद्य नर्यः देवकामः इति मैत्रावरुणः ) को अद्य नर्यः देवकामः--ऋ० ४ । २५ । १-८, इस सूक्त को मैत्रावरुण [ अहीन यज्ञ में बोलता है ] । ( वने न वा यो न्यधायि चाकन्-इति ब्राह्मणाच्छंसी ) वने न वा यो न्यधायि चाकन्-ऋ० १० । २६ । १-८, इस सूक्त को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः- इति अच्छावाकः ) आ याह्यर्वाङुप बन्धुरैष्ठाः-ऋ० ३ । ४३ । १-८, इस सूक्त को अच्छावाक [ बोलता है ] । ( एतानि वै आवपनानि, एतैः एव आवपनैः देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) यह ही आवपन [ क्षेपणीय सूक्त ] हैं, इन ही आवपनों से देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्गलोक पाया है । ( तथा एव एतत्, यजमानाः एतैः एव आवपनैः स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही यह है-यजमान लोग २-( अद्य ) इदानीम् ( नर्यः ) नृषु साधुः ( देवकामः ) देवान् विदुषः कामयमानः ( वने ) अरण्ये वृक्षे ( न ) इव ( वायः ) शकुनिः ( नि अधायि ) निहितः ( चाकन् ) कामयमानः । उत्सुकमनाः ( आ याहि ) आगच्छ ( अर्वाङ् ) १. पुष्पाङ्कितः पाठः जर्मनसंस्करणे नास्ति ॥ २. पू० सं० 'तेनेन्द्रात्' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

Page 534Permalink

४२६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ९ इन ही आवपनों से स्वर्गलोक पाते हैं। ( सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः—इति मैत्रा- वरुणः सम्पातानां पुरस्तात् अहरहः शंसति ) सद्यो ह जातः वृषभः कनीनः—ऋ० ३ । ४८ । १—५, गो० उ० ४ । १,—इस सूक्त को मैत्रावरुण सम्पातों से पहिले [कण्डिका १] दिन दिन बोलता है। ( तत् एतत् सूक्तं स्वर्ग्यं एतेन सूक्तेन देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) सो यह सूक्त स्वर्ग के लिए हितकारी है, इस सूक्त से देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्गलोक पाया है। ( तथा एव एतत् यजमानाः एतेन एव सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति ) वैसे ही यह है—यजमान लोग इस ही सूक्त से स्वर्ग लोक पाते हैं। ( तत् ऋषभवत् पशुमत् पशूनाम् आप्त्यै भवति ) वह ऋषभ [ वृषभ ] शब्द वाला पशु युक्त [ सूक्त ] पशुओं की प्राप्ति के लिये हैं [ ऋषभ वा वृषभ बैल भी है और वह पशु है ] । ( तत् पञ्चचं भवति, अन्नं वै पङ्क्तिः अन्नाद्यस्य अवरुद्धयै ) वह पाँच ऋचा वाला [ सूक्त ] है, अन्न भी पङ्क्ति [ पाँच तत्त्व वाला ] है। खाने योग्य अन्न की प्राप्ति के लिए है [ पंचभूतात्मके देहे आहारः पाञ्चभूतिकः । विपक्वः पंचधा सम्यग् गुणान् स्वानभिवर्धयेत्—सुश्रुत-आहारविधिः । पृथिवी जल अग्नि वायु आकाश इन पाँच तत्त्वों से बने देह में आहार पाँच तत्त्वों के स्वरूप का है, अच्छे प्रकार पका हुआ आहार पाँच प्रकार अपने गुणों को बढ़ाता है—जैसे पार्थिव गुण गन्ध को बढ़ाता है, इसी प्रकार और भी जानो ] । ( अरिष्टैः नः पथिभिः पारयन्ता इति स्वर्गतायै एव एतत् अहरहः शंसति ) अरिष्टैनैः पथिभिः पारयन्ता [ सं वां कर्मणा--ऋ० ६ । ६६ । १, इस मन्त्र का यह चौथा पाद है, देखो गो० उ० ४ । १७ ] स्वर्ग की प्राप्ति के लिए ही इसको वह [ मैत्रावरुण ] बोलता है। ( उदु ब्रह्माण्यैरत श्ववस्या इति ब्राह्मणाच्छंसी ) उदु ब्रह्माण्यैरत श्ववस्या—ऋ० ७ । २३ । १—६ । गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १, इस सूक्त को ब्राह्मणाच्छंसी [ बोलता है ] । ( ब्रह्मवत् एतत् समृद्धं सूक्तम्, एतेन सूक्तेन देवाः च ऋषयः च स्वर्गं लोकम् आयन् ) ब्रह्मन् [ ब्रह्माणि ] शब्द वाला यह समृद्ध सूक्त है, इस सूक्त से देवों [ विद्वानों ] और ऋषियों [ सन्मार्गदर्शक महात्माओं ] ने स्वर्ग लोक पाया है। ( तथा एव एतत्, यजमानाः एतेन सूक्तेन स्वर्गं लोकं यन्ति ) उसी प्रकार ही यह है—यजमान लोग इस ही सूक्त से स्वर्ग लोक पाते हैं। ( तत् उ वै षडर्चं, ऋतवः, ऋतूनाम् आप्त्यै ) यह सूक्त छह ऋचा वाला है, छह ही ऋतुयें हैं, ऋतुओं की प्राप्ति के लिये [ यह सूक्त है ] । ( तत् सम्पातानाम् उपरिष्टात् अहरहः शंसति ) उसको सम्पात सूक्तों के उपरान्त [ क० १ ] दिन दिन वह पढ़ता है ॥ ( अभि तष्टेव दीधया मनीपाम्—इति अच्छावाकः अहरहः शंसति ) अभि तष्टेव दीधया मनीपाम्—ऋ० ३ । ३८ । १--१० गो० उ० ६ । १, इस सूक्त को अभिमुखः ( उप ) समीपे ( बन्धुरेष्ठाः: ) मद्गुरादयश्च ( उ० १ । ४१ ) बन्ध बन्धने—उरच्, बन्धुर—तिष्ठतेर्विच् । बन्धुरे बन्धनयुक्ते रम्ये वा रथे तिष्ठन् ( आवपनानि ) आवपनेयानि । प्रक्षेपोणीयानि सूक्तानि ( ऋषभवत् ) ऋषभण वृषभशब्देन युक्तम् ( पङ्क्तिः ) पचि व्यक्तीकरणे, विस्तारे—क्तिन् क्तिच् वा । पञ्चावयवा श्रेणिः पञ्चतत्वयुक्तत्वात् ( अरिष्टैः ) गो० उ० ४ । १६ । अर्हिंसितैः ( पारयन्ता ) पारं गमयन्तौ ( अभिवदति ) अभिशब्दयुक्तं सूक्तं ब्रूते ( तत्यै )

Page 535Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ क० २ ॥ ४९७ अच्छावाक दिन दिन बोलता है । (अभिवदति तत्त्यै रूपम्, अभिप्रीयाणि मर्मृशत् पराणि, इति यानि एव पराणि अहानि, तानि प्रियाणि तानि एव तत् अभिमर्मृशन्तः अभ्यारभमाणाः यन्ति) अभि, [सब ओर], शब्द वाला [पहिला पाद] वह बोलता है, वह विस्तार के लिये रूप है, अभिप्रीयाणि मर्मृशत् पराणि [यह उसी मन्त्र का तीसरा पाद है], जो ही श्रेष्ठ दिन हैं, वे ही प्रिय हैं, उनको ही तब सब ओर से विचारते हुये और आरम्भ करते हुये लोग चलते हैं । (अस्मात् लोकात् परः वै स्वर्गः लोकः तं स्वर्गम् एव लोकम् अभिमृशन्ति) इस [साम्राज्य] लोक से श्रेष्ठ ही स्वर्ग लोक है, उस स्वर्ग लोक को ही वे छूते हैं [पाते हैं] (कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः इति ये ह वै पूर्वे अनेन प्रीताः ते वै कवयः, तान् एव तत् अभ्यभिवदति) कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः [यह उस मन्त्र का चौथा पाद है] जो ही पहिले ऋषि इस [सूक्त भाग] से प्रसन्न हुये हैं, वे ही कवि [महाज्ञानी] हैं उनको ही इस [पाद से] वह प्रणाम करता है । (यत् उ वै दशर्चम्, दश वै प्राणाः, प्राणान् एव तत् प्राणानां सन्तत्यै आप्नोति) जो वह दश ऋचा वाला सूक्त है, दश ही प्राण [पांच ज्ञानेन्द्रिय और पांच कर्मेन्द्रिय] हैं, प्राणों को ही तब प्राणों के फैलाव के लिये वह पाता है । (यत् उ वै दशर्चम् दश वै पुरुषे प्राणाः, दश स्वर्गाः लोकाः, तत् प्राणान् च एव स्वर्गान् लोकान् च आप्नोति) जो यह दस ऋचा वाला सूक्त है, और दस ही पुरुष में प्राण हैं, [दस इन्द्रियों की स्वस्थता से] दस स्वर्ग लोक है, उससे ही प्राणों और स्वर्ग लोकों [इन्द्रियों की स्वस्थ गोलकों] को वह पाता है । (एतत् प्राणेषु च एव स्वर्गेषु च लोकेषु प्रति- तिष्ठन्तः यन्ति) इससे ही प्राणों और स्वर्ग लोकों में दृढ़ ठहरे हुये वह चलते हैं । (यत् उ वै दशर्चम्, दशाक्षरा विराट्, इयं वै विराट् इयं वै स्वर्गस्य लोकस्य प्रतिष्ठा, तत् एतत् अस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठापयति) जो ही यह [सूक्त] दश ऋचा वाला है, दश अक्षर वाला विराट् छन्द है, यह [पृथिवी] ही विराट् [विविध ऐश्वर्य वाली] है, यह [पृथिवी] ही स्वर्ग लोक की प्रतिष्ठा [दृढ़ स्थिति] है, सो यह इस प्रतिष्ठा में [यजमान को] प्रतिष्ठित करता है । (सकृत् इन्द्रं निराह, तेन ऐन्द्रात् रूपात् न प्रच्यवते) एक बार इन्द्र को वह बोलता है, इसलिये इन्द्र वाले रूप [ऐश्वर्य] से नहीं गिरता है । (तत् सम्पातानाम् उपरिष्टात् अहरहः शंसति) इसलिये सम्पात सूक्तों के उपरान्त [इस सूक्त को] दिन दिन वह बोलता है ॥ २ ॥ भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ २ ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ६ । १६ और ६ । २० से मिलाओ ॥ विशेषः २—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—को अद्य नर्यो देवकाम उशन्निन्द्रस्य सख्यं जुजोष । को वा महेऽवसे पार्याय समिद्धे अग्नौ सुतसोम ईट्टे—ऋ० ४ । २५ । १–८ वामदेव ऋषि ॥ सन्तत्यै (अभिमर्मृशन्तः) अभितः पुनः स्पृशन्तः, विचारयन्तः, (अभ्यभिवदति) अभि अभि इति शब्दद्वययुक्तं सूक्तं ब्रूते । अभितो अभिवादनं नमस्करोति (सकृत्) एकवारम् (ऐन्द्रात्) इन्द्रसम्बन्धिनः सकाशात् ॥ ३२

Page 536Permalink

४९८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० २ ( अद्य ) आज ( कः ) कौन ( नर्य्यः ) नरों [ नेताओं ] में श्रेष्ठ, ( देवकामः ) विद्वानों को चाहने वाला और ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले पुरुष ] की ( सख्यम् ) मित्रता की ( उशन् ) कामना करता हुआ [ मनुष्य ] ( जुजोष ) सेवा करता है । ( वा ) अथवा ( कः ) कौन ( समिद्धे ) प्रज्वलित ( अग्नौ ) अग्नि में ( सुतसोमः ) सोम [ तत्त्वरस ] निचोड़ता हुआ [ मनुष्य ] (महे ) बड़े ( पार्याय ) पार लगाने वाले ( अवसे ) रक्षणादि कर्म के लिये ( ईट्टे ) ऐश्वर्य्यवान् होता है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ २-वने न वा यो न्यधायि चाकञ्छुचिर्वा स्तोमो भुरणावजीगः । यस्येदिन्द्रः पुरुदिनेषु होता नृणां नर्यो नृतमः क्षपावान्-ऋ० १० । २६ । १-८, वसुक ऋषि, अथर्व० २० । ९६ । १-८ ॥ ( वने ) वृक्ष पर ( न ) जैसे ( चाकन् ) प्रीति करने वाला ( वा, यः = वायः ) पक्षी का बच्चा ( नि अधायि ) रखा जाता है, [ वैसे ही ] ( भुरणौ ) हे दोनों पोषको ! [ माता पिताओ ] ( शुचिः ) पवित्र ( स्तोमः ) बड़ाई योग्य गुण ने ( वाम् ) तुम दोनों को ( अजीगः ) ग्रहण किया है। ( यस्य ) जिस [ बड़ाई योग्य गुण ] का ( इत् ) ही ग्रहण करने वाला ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाला पुरुष ] ( पुरुदिनेषु ) बहुत दिनों के भीतर ( नृणाम् ) नेताओं का ( नृतमः ) सबसे बड़ा नेता, ( नर्यः ) पुरुषों का हितकारी ( क्षपावान् ) श्रेष्ठ रात्रियों वाला है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ ३--आ याह्यर्वाङ्क बन्धुरेष्ठास्तवेदतु प्रदिवः सोमपेयम् । प्रिया सखाया वि मुचोप बर्हिस्त्वामिमे हव्यवाहो हवन्ते-ऋ० ३ । ४३ । १--८ विश्वामित्र ऋषि ॥ [ हे इन्द्र राजन् ] ( बन्धुरेष्ठाः ) बन्धनों वाले वा सुन्दर रथ में बैठा हुआ तू ( अर्वाङ् ) सामने ( उप आ याहि ) समीप आ, ( प्रदिवः तव ) उत्तम प्रकाश वाले तेरे ( इत् ) ही ( सोमपेयम् अनु ) सोम [ तत्त्व वा ओषधियों के रस ] पीने के लिये ( प्रिया सखाया ) दो प्रिय मित्र [ अध्यापक और उपदेशक वर्त्तमान हैं ], ( बर्हिः ) ऊंचे आसन को ( वि मुचं ) छोड़ दे, ( इमे ) यह ( हव्यवाहः ) देने लेने योग्य पदार्थ लाने वाले लोग ( त्वाम् ) तुझको ( उप ह्वन्ते ) आदर से बुलाते है ॥ [ शेष मन्त्र वेद में देखो ] ॥ ४--सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः प्रभर्त्तुमावदन्धसः सुतस्य । साध्योः पिब प्रतिकामं यथा ते रसाशिरः प्रथमं सोम्यस्य--ऋ० ३ । ४८ । १--५, विश्वा- मित्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है- गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १ । शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ५--सं वां कर्मणा समिषा हिनोमीन्द्राविष्णू अपसस्पारे अस्य । जुषेथां यज्ञं द्रविणं च धत्तमरिष्टैर्नैः पथिभिः पारयन्ता-ऋ० ६ । ६९ । १-८ ॥ भर- द्वाज बृहस्पति का पुत्र ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है गो० उ० ४ । १७ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ ६-उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्येन्द्रं समर्ये महया वसिष्ठ । आ यो विश्वानि शवसा ततानोप श्रोता म ईवतो वचांसि-ऋ० ७ । ९३ । १-६, वसिष्ठ ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है गो० उ० ४ । १ तथा ६ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥

कण्डिका ३ ॥

Page 537Permalink

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ ४९९ ७—अभि तष्टेव दीधया मनीषामत्यो न वाजी सुधुरो जिहानः अभि- प्रियाणि मर्मृशत् पराणि कवीँरिच्छामि सन्दृशे सुमेधाः—ऋ० ३ । ३८ । १— १०, विश्वामित्र के गोत्र का प्रजापति, अथवा वाच्य वाक् का पुत्र, अथवा प्रजापति और वाच्य दोनों, अथवा विश्वामित्र ही ऋषि ॥ यह मन्त्र आ चुका है—गो० उ० ६ । १ ॥ शेष मन्त्र वेद में देखो ॥ कण्डिका ३ ॥ कस्तमिन्द्र त्वावसुं कश्नव्यो अतसीनां कदून्व१स्याकृतं इति कद्वन्तः प्रगाथा अहरहः शस्यन्ते । को वै प्रजापतिः, प्रजापतेराप्त्यै । यदेव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेव कद्वन्तः, अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्यावरुद्ध्यै । यद्वे'व कद्वन्तः अथो सुखं वै कम्, अथो सुखस्यावरुद्ध्यै यद्वे'व कद्वन्तः, अथोऽहरहर्वा एते, शान्तान्यहीनसूक्तान्युपयुञ्जाना यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति तान्येभ्यः शान्तानि कं भवन्ति तान्येताञ्छान्तानि स्वर्गं लोकमभिवहन्ति । त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः, ता हैके पुरस्तात् प्रगाथानां शंसन्ति, धाय्या इति वदन्तस्तदु तथा न कुर्यात् । क्षत्रं वै होता, विशो होत्राशंसिनः, क्षत्रस्यैव तद्विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः । पापवस्यसं त्रिष्टुभो म इमा सूक्तप्रतिपद इत्येवं विद्यात्, यथा वै समुद्रं प्रतरेयुः, एवं हैवैते प्रप्लवन्ते ये संवत्सरं द्वादशाहं वोपासन्ते, तद्यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः एवं हैवैतास्त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समा- रोहन्ति । न ह वा एतच्छन्दो गमयित्वा स्वर्गं लोकमुपावर्त्तन्ते वीर्य्यवन्तं महिताभ्यो न व्याह्वयीत समानं हि छन्दः, अथो नेद् धाय्या करवाणीति । यदेनाः शंसन्ति, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्वेवैनाः शंसन्ति, इन्द्रमेवैतैरभिह्वयन्ते, यथा ऋषभं वासितायै ॥ ३ ॥ कण्डिका ३ ॥ अहीन यज्ञ में कद्वत् प्रगाथों का उपयोग और महत्त्व ॥ ( कस्तमिन्द्र त्वावसुं, कश्नव्यो अतसीनां, कद्दू न्वस्याकृतम् इति कद्वन्तः प्रगाथाः अहरहः शस्यन्ते ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्—......ऋ० ७ । ३२ । १४; कश्नव्यो अतसीनाम्.....ऋ० ८ । ३ । १३, कदू न्व१स्याकृतम् ...ऋ० ८ । ६६ । ६, [ सायणभाष्य ५५ ] । यह कत् वा क शब्द वाले प्रगाथ दिन दिन बोले जाते हैं । ( कः वै प्रजापतिः, प्रजापतेः आप्त्यै ) क शब्द प्रजापति [ का वाचक ] है, प्रजापति के पाने के लिये [ यह हैं ] । ( यत् एव कद्वन्तः, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् ) जो यह [ प्रगाथ ] कत् अथवा क शब्द वाले हैं, वह स्वर्गलोक का रूप है । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अन्नं वै कम्, अथो अन्नस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और अन्न ही क ३—( त्वावसुम् ) गो० उ० ४ । १ त्वया प्राप्तधनम् ( कत् ) कथम् ( नव्यः ) नव--ईयसुन्, ईकारलोपः । नवीयः । नवतरं कर्म ( अतसीनाम् ) अत्यविचेमि- तमि० ( उ० ३ । ११७), अत सातत्यगमने--असच्, ङीष् । सन्ततगामिनीनां

Page 538Permalink

५०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ६ । क० ३ है, इसलिये अन्न की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः, अथो सुखं वै कं, अथो सुखस्य अवरुद्ध्यै ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, और सुख ही क है, इसलिये सुख की प्राप्ति के लिये [ यह है ] । ( यत् उ एव कद्वन्तः अथो अहरहः वै एते शान्तानि अहीनसूक्तानि उपयुञ्जानाः यन्ति, तानि कद्वद्भिः प्रगाथैः शमयन्ति ) जिस कारण से यह [ प्रगाथ ] कत् शब्द वाले हैं, इसलिये दिन दिन यह [ यजमान ] शान्ति वाले अहीन [ बहुत दिन रहने वाले यज्ञ ] के सूक्तों को उपयोग में लाते हुये चलते हैं, उनको वे कत् शब्द वाले प्रगाथों से शान्ति युक्त करते हैं । ( तानि शान्तानि एभ्यः कं भवन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ] इन [ यजमानों ] के लिये सुखकारी होते हैं । ( तानि शान्तानि एतान् स्वर्गं लोकम् अभिवहन्ति ) वे शान्ति युक्त [ सूक्त ] इन [ यजमानों ] को स्वर्ग लोक में पहुँचाते हैं । ( त्रिष्टुभः सूक्तप्रतिपदः शंसेयुः ) त्रिष्टुप् [ छन्द वाली ] सूक्त की आरम्भ वाली ऋचाओं को वे बोलें । ( ताः ह एके प्रगाथानां पुरस्तात् शंसन्ति, धाय्याः इति वदन्तः, तत् उ तथा न कुर्यात् ) उन [ त्रिष्टुभों ] को कोई कोई प्रगाथों के पहिले बोलते हैं, यह धाय्या [ अग्नि प्रज्वलित करने के मन्त्र ] हैं—ऐसा कहते हुये, सो वैसा वह [ होता ऋत्विज् ] न करे । ( क्षत्रं वै होता, विशः होत्राशंसिनः, क्षत्रस्य एव तत् विशं प्रत्युद्यामिनीं कुर्युः ) राजा [ के समान ] होता पुरुष है, प्रजायें होत्राशंसी [ सहायक होता लोग ] हैं, इसलिये [ उन्हें बोलने से ] प्रजा को राजा के प्रतिकूल उद्योग वाली वे करेंगे, ( पापवस्यसम् ) अतिशय पाप वाला व्यवहार [ उससे वे करेंगे ] । ( त्रिष्टुभः मे इमाः सूक्तप्रतिपदः, इति एवं विद्यात् ) त्रिष्टुप् छन्द मेरी यह सूक्त की आरम्भणीय ऋचायें है—ऐसा वह [ होता ] जाने । ( यथा वै समुद्रं प्रतेरेयुः, एवं ह एव एते प्रप्लवन्ते, ये संवत्सरं द्वादशाहं वा उपासन्ते ) जैसे ही लोग समुद्र पार करते हैं, वैसे ही वे पार जाते हैं जो संवत्सर [ वर्ष भर रहने वाले यज्ञ ] अथवा द्वादशाह [ बारह दिन वाले यज्ञ ] को करते हैं । ( तत् यथा सैरावतीं नावं पारकामाः समारोहेयुः, एवं ह एव एताः त्रिष्टुभः स्वर्गकामाः समारोहन्ति ) सो जैसे बहुत अन्न वाली नाव पर पार जाना चाहने वाले लोग चढ़ते हैं, वैसे ही इन त्रिष्टुप् छन्दों पर स्वर्ग चाहने वाले लोग चढ़ते हैं । ( एतन् छन्दः ह वै वीर्य्यवन्तं स्वर्गं लोकं गमयित्वा न उपावर्तन्ते = उपावर्तयते ) यह छन्द वीर्यवान् सृष्टीनाम् ( कत् ) किम् ( उ ) एव ( नु ) इदानीम् ( अकृतम् ) अनाचरितम् ( कद्वन्तः ) कच्छब्दयुक्ताः । कशब्दयुक्ताः ( शान्तानि ) सुखकराणि ( उपयुञ्जानाः ) उपयुक्तानि कुर्वाणाः ( शमयन्ति ) शान्तानि कुर्वन्ति ( अभिवहन्ति ) प्रापयन्ति ( सूक्तप्रतिपदः ) सूक्तस्य प्रारम्भणीया ऋचः ( धाय्या ) दधातेः--ण्यत् । अग्निज्वालनार्था ऋचः । सामिधेन्यः ( क्षत्रम् ) क्षत्रियः । राजा ( विशः ) प्रजाः ( होत्राशंसिनः ) वेदवाणीवाचकाः ( प्रत्युद्यामिनीम् ) प्रतिकूलोद्योगयुक्ताम् ( पाप- वस्यसम् ) पाप+वसु--ईयसुन्, ईकारलोपः । पापवसीयसम् । अतिशयेन पापव्यवहारम् ( प्रतेरेयुः ) परतीरं गच्छेयुः ( प्रप्लवन्ते ) परतीरं गच्छन्ति ( उपासन्ते ) उपासते । अनुतिष्ठन्ते ( सैरावतीम् ) इरा--अण्, इरा अन्नम्, तत्समूहः ऐरम्, तेन सह वर्तत इति सैरम्, मतुप्, ङीप्, आर्षो दीर्घः । पर्याप्तान्नयुक्ताम्