BharatKosha
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

कण्डिका ६ ॥

Page 124Permalink

८६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ६ ॥ १—आचार्यो ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी प्रजापतिः । प्रजापतिर्विराजति विरा- डिन्द्रोऽभवद्वशी—अथ० ११ । ५ । १६ । (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी (आचार्यः) आचार्य और (ब्रह्मचारी) ब्रह्मचारी [ही] (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक मनुष्य, होता है] और (प्रजापतिः) प्रजापति [प्रजापालक होकर] (वि) विविध प्रकार (राजति) राज्य करता है, (विराट्) विराट् [बड़ा राजा] (वशी) वश में करने वाला [शासक], (इन्द्रः) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाला] (अभवत्) हुआ है ॥ कण्डिका ६ ॥ ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे संप्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणमेव न सम्प्रददौ, स होवाचास्यामस्मिन्निति किमिति यां रात्रीं समिधमनाहृत्य वसेत्तामायुषोऽवरु- न्धीयेति, तस्माद् ब्रह्मचार्य्यहरहः समिध आहृत्य सायं प्रातरग्निं परिचरेत्, नोपय्यु॑पसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत् यदुपय्यु॑पसादयेज्जीमूतवर्षी तदहः, पर्ज्जन्यो भवति, ते देवा अब्रुवन् ब्राह्मणो वा अयं ब्रह्मचर्य्यञ्चरिष्यति ब्रूतास्मै भिक्षा इति, गृहपतिर्ब्रूत बहुचारो गृहपत्नया इति किमस्या वृञ्जीताददत्या इति, इष्टापूर्त्त- सुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति, तस्मात् ब्रह्मचारिणेऽहरहर्भिक्षां दद्याद्गृहिणी मामेयेमिष्टापूर्त्तंसुकृतद्रविणमवरुन्ध्यादिति । सप्तमीं नातिनयेत्सप्तमीमतिनयन्न ब्रह्मचारी भवति, समिद्भैक्षे सप्तरात्रमचरितवान् ब्रह्मचारी पुनरुपनेयो भवति ॥६॥ कण्डिका ६ ॥ ब्रह्म ने ब्रह्मचारी को और उसे भिक्षा देने वाले गृहपति को छोड़ कर सब प्रजाओं को मृत्यु को दिया ॥ (ब्रह्म ह वै प्रजाः मृत्यवे सम्प्रायच्छत्, ब्रह्मचारिणम् एव न सम्प्रददौ) ब्रह्म ने निश्चय करके सब प्रजाओं [उत्पन्न पदार्थों को] मृत्यु को सौंप दिया, ब्रह्मचारी को ही न सौंपा । (सः ह उवाच अस्याम् अस्मिन् इति किम् इति, यां रात्रीं समिधम् अनाहृत्य वसेत् ताम् आयुषः अवरुन्धीय इति) वह [मृत्यु] बोला—इस [नीति] में और इस [कर्म] में क्या है, जिस रात्रि को समिधा न लाकर वह [ब्रह्मचारी] बसे, उस [रात्रि] को उसका जीवन मैं नष्ट करूं । (तस्मात् ब्रह्मचारी अहरहः समिधः आहृत्य सायं प्रातः अग्निं परिचरेत्) इस लिये ब्रह्मचारी समिधायें लाकर सायंकाल और प्रातःकाल अग्नि को सेवे । (न उपरि उपसादयेत्, अथ प्रतिष्ठापयेत्) वह [समिधाओं को] ऊपर न गिरावे, और संभाल कर घरे । (यत् उपरि उपसादयेत्, तत् अहः जीमूतवर्षी पर्जन्यः भवति) जो वह ऊपर से गिरावे, ६—(सम्प्रायच्छत्) सम्प्रायच्छत् । समर्पितवान् (अस्याम्) वर्तमानायां नीतौ (अस्मिन्) प्रवृत्ते कर्माणि (आयुषः) जीवनस्य (अवरुन्धीय) अहं निरोध नाशं कुर्याम् (उपसादयेत्) प्रस्थापयेत् (जीमूतवर्षी) जेर्मूट् चोदात्त. (उ० ३ । ९१) जि जये— १. 'गृहिणीम् आमेय्युः' इति पू० सं० भ्रष्टः पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ७ ॥

Page 125Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्रं० २ । क० ७ ॥ ८७ उस दिन जल बरसाने वाला मेघ हो जावे । ( ते देवाः अब्रुवन् अयम् ब्राह्मणः वै ब्रह्मचर्य्यं चरिष्यति, अस्मै भिक्षाः ब्रूत इति ) • देवता [ विद्वान् ब्रह्म से ] बोले-यह ब्राह्मण ब्रह्मचर्य्य करेगा, इसको भिक्षायें [ भिक्षा विधान ] बताओ । ( ब्रूत गृहपतिः बहुचारी इति, अस्याः अददत्याः गृहपत्नयाः किम् वृञ्जीत इति ) [ ब्रह्म बोला ]- कहो-गृहपति बहुत कर्म करने वाला है । [ वह भिक्षा देगा ] . [ देवता बोले ]-इस न देने वाली गृहपत्नी का क्या नष्ट होवे । ( इष्टापूर्तं सुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्यात् इति ) [ ब्रह्म बोला ] इष्टापूर्त्त [ यज्ञ, वेदाध्ययन, तथा अन्नदानादि ], पुण्य कर्म और धन [ उसका ] नष्ट हो जावे, (तस्मात् ब्रह्मचारिणे अहरहः भिक्षां दद्यात् इयं गृहिणी मा मा इष्टापूर्तंसुकृतद्रविणम् अवरुन्ध्यात् इति ) इसलिये ब्रह्मचारी को वह दिन दिन भिक्षा देवे, और यह गृहपत्नी इष्टापूर्त्त [यज्ञ, वेदाध्ययन, तथा अन्नदानादि], पुण्यकर्म और धन कभी भी नष्ट न करे । ( सप्तमीं न अतिनयेत्, सप्तमीम् अतिनयन् ब्रह्मचारी न भवति ) सप्तमी [ रात्रि ] को न त्यागे, सप्तमी को त्यागता हुआ ब्रह्मचारी नहीं होता है, (समिद्भैक्षे सप्तरात्रम् अचरितवान् ब्रह्मचारी पुनः उपनेयः भवति ) समिधा और भिक्षा को सात रात्रि न करने वाला ब्रह्मचारी फिर उपनयन योग्य होता है ॥ ६ ॥ भावार्थः-ब्रह्मचारी कष्ट उठाकर ब्रह्मचर्य का पालन करे और गृहपति उसको भिक्षा दान करता रहे, उससे वे दोनों दीर्घजीवी और पुण्यात्मा होवें ॥ ६ ॥ कण्डिका ७ ॥ नोपरिशायी स्यान्न गायनो न नर्त्तनो न सरणो न निष्ठीवेत् यदुपरि- शायी भवत्यभीक्ष्णं निवासा जायन्ते, यद् गायनो भवत्यभीक्ष्णश आक्रन्दान्धावन्ते, यन्नर्त्तनो भवत्यभीक्ष्णशः प्रेताग्निनिर्हरन्ते, यत्सरणो भवत्यभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते, यन्निष्ठीवति मध्य एव तदात्मनो निष्ठीवति, स चेन्निष्ठीवेद्दिवो नु मां यदन्नापि मघोरहं यदन्नापि रसस्य म इत्यात्मानमनुमन्त्रयते । यदन्नापि मघोरहं निरिष्ट- विषमस्मृतम् । अग्निश्च तत्सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम् । यदन्नापि रसस्य मे परापपातास्म तम् । तदिहोपह्वयामहे तन्म आप्यायतां पुनरिति । न श्मशान- मातिष्ठेत्, स चेदभितिष्ठेदुदकं हस्ते कृत्वा यदीदमृतुकाम्येत्यभिमन्त्र्य जपन् सम्प्रोक्ष्य परिक्रामेत् समयायोपरि व्रजेत् यदीदमृतुकाम्याघं रिप्रमुपेयिम अन्धः क्तः मूडागमश्च + वृषु सेचने-णिनिः । जीमूतस्य मेघजलस्य वर्षकः ( पर्ज्जन्यः ) पर्जन्यः ( उ० ३ । १०३) पृषु सेचने-अन्यप्रत्ययः, षस्य जः निपातनात् । सेचकः । मेघः ( ब्रूत ) आदराय बहुवचनम् । ब्रूहि । कथय ( बहुचारी ) बहुकर्मा ( वृञ्जीत ) वृजो वृजि वर्जने-विधिलिङ् । वर्जयेत् ( अददत्याः ) ददातेः-शतृः । दानम् अकुर्वंत्याः ( इष्टापूर्तम् ) यज देवपूजासंगतिकरणदानेषु, इषु वाञ्छायाम् वा-क्तः, पूर्वपददीर्घः । यज्ञवेदाध्ययनान्नप्रदानादि पुण्यकर्म (द्रविणम्) धनम् ( अवरुन्ध्यात् ) नश्येत् ( उपनेयः ) उप + णीञ् प्रापणे-यत् । उपनयनयोग्यः ॥

कण्डिका ७ ॥ ब्रह्मचारी के दोषों का प्रायश्चित्त विधान ॥

Page 126Permalink

८८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । कं० ७ ॥ श्लोण इव हीयताम् । मा नोऽन्वागादघं यत इति । अथ हैतद्देवानां परिषूतं यद् ब्रह्मचारी । तदप्येतदृचोक्तम् । देवानामतेत्परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानं तस्मिन् सर्वे पशवस्तत्र यज्ञास्तस्मिन्नन्नं सह देवताभिरिति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ ब्रह्मचारी के दोषों का प्रायश्चित्त विधान ॥ ( न उपरिशायी स्यात् न गायनः न नर्त्तनः न सरणः न निष्ठीवेत् ) वह [ ब्रह्मचारी ] ऊपर [ खाट आदि पर ] न सुवैया होवे १, न गवैय्या २, न नचकैया ३, न घुमक्कड़ ४, और न थूके ५ । ( यत् उपरिशायी भवति अभीक्ष्णं निवासाः जायन्ते ) जो वह ऊपर सुवैया होता है बारम्बार [ उसके ] घर [ जन्म ] होते हैं १ । ( यत् गायनः भवति अभीक्ष्णशः आक्रन्दान् धावन्ते ) जो वह गवैय्या होता है बारंबार विलापों को पाता है २ । ( यत् नर्त्तनो भवति अभी- क्ष्णशः प्रेतान् निर्हरन्ते ) जो वह नचकैया होता है बारबार प्रेतों [ मृतकों ] को ले जाता है ३ । ( यत् सरणः भवति अभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते ) जो वह घुमक्कड़ होता है, बारंबार लोगों में घुसता रहता है-४ । ( यत् निष्ठीवति तत् आत्मनः मध्ये एव निष्ठीवति ) जो वह थूकता है वह अपने भीतर ही थूकता है [ मन को मलीन करता है ], ( स चेत् निष्ठीवेत् दिवः नु मां- यत् अत्र अपि-मधोः अहं, यत् अत्र अपि -रसस्य मे-इति आत्मानम् अनुमन्त्रयते ) जो वह थूके-दिवो नु मां... ( अथ० ६ । १२४ । १ )-इस मन्त्र से, जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...इस ब्राह्मण वचन से, जो इस पर भी [ थूके ]-रसस्य मे...इस ब्राह्मण वचन से अपने को मन्त्र के अनुकूल करे । ( यत् अत्रापि-मधोरहं..., निरिष्टं-विषमस्मृतम्..., अग्निश्च तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... ) जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...१, निरिष्टं विषमस्मृतम्... २ अग्निश्च तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... [ इन तीन ब्राह्मण वचनों से अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ] । ( यत् अत्रापि-रसस्य मे...परापपातास्म तं...तदिहोपह्वयामहे...तन्म आप्यायतां पुनः-इति ) जो इस पर भी [ वह थूके ]- रसस्य मे...१, परापपातास्म तं...२, तदिहोपह्वयामहे...३, तन्म आप्यायतां पुनः...४, [ इन चार ब्राह्मण वचनों से वह अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ], ५ । ( श्मशानम् न आतिष्ठेत् ) वह मरघट में न ठहरे, ६ । ( सः चेत् अभितिष्ठेत् उदकं हस्ते कृत्वा-- यदीदमुतृकाम्या...इति अभिमन्त्र्य जपन् सम्प्रोक्ष्य परिक्रमेत्, समयाय उपरि व्रजेत्- ७--( शायी ) शीङ् शयने--णिनिः । शयनशीलः । ( गायनः ) गै गाने-- ल्युः । गानोपजीवी ( नर्तनः ) नर्तकः । नटः ( सरणः ) सरणशीलः । गमनशीलः ( निष्ठीवेत् ) नि + ष्ठिवु निरासे । मुखेन श्लेष्मादिवमनं कुर्यात् । ( अभीक्ष्णम्, अभीक्ष्णशः ) वारंवारम् ( निवासाः ) गृहाणि ( आक्रन्दान् ) रोदनकर्माणि ( धावन्ते ) गच्छति । प्राप्नोति ( प्रेतान् ) मृतान् ( संविशन्ते ) सम्यक् प्रविशति ( श्मशानम् ) श् मन् + शानस् । शीङ् स्वप्ने--मनिन् डिच्च । श्मानः शवाः शेरते यत्र । शीङ्-शानच्, डिच्च । श्मशानं श्म शयनं श्म शरीरम्--निरु० ३ । ५ ।

ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम् ॥ अथ० ११ । ५ । २३ ॥

Page 127Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ७ ॥ ८९ यदीदमृतुकाम्पा˙˙˙१, अघं रिप्रमुपेयिम अन्धः श्लोण इव हीयतां˙˙˙२, मा नोऽन्वा- गादघं यतः—इति ) जो वह [ मरघट में ] ठहरे, जल हाथ में करके--यदीदमृतुकाम्या ˙˙˙इस [ ब्राह्मण वचन ] को पढ़ करके जप करता हुआ मार्जन करके घूमे और समय [ आचार ] के लिए ऊपर जावे, यदीदमृतुकाम्या˙˙˙१, अघं रिप्रमुपेयिम अन्धः श्लोण इव हीयताम्˙˙˙२, मा नोऽन्वागादघं यतः˙˙˙इति ३, [ इन तीन ब्राह्मण वचनों से वह अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ] ६ । ( अथ ह एतत् देवानां परिषूतं यत् ब्रह्मचारी ) और भी यह दिव्य लोकों का चलाने वाला है जो ब्रह्मचारी है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्--देवानामेतत्परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानं, तस्मिन् सर्वे पशवस्तत्र यज्ञास्तस्मिन्नन्नं सह देवताभिः-इति ब्राह्मणम् ) वह भी इस ऋचा से कहा गया है--देवानामेतत्˙˙˙रोचमानं—अथ०--११ । ५ । २३ ॥ तस्मिन् सर्वे˙˙˙˙˙देवताभिः—ब्राह्मण वचन, दिव्य लोकों का सर्वथा चलाने वाला, कभी न हराया गया, प्रकाशमान यह [ व्यापक ब्रह्म ] विचरता है, उसमें सब पशु [ जीव ], उसमें यज्ञ, उसमें अन्न सब दिव्य पदार्थों के साथ हैं--यह ब्राह्मण है ॥ ७ ॥ भावार्थ:--ब्रह्मचारी दोष करने पर अनेक प्रकार प्रायश्चित करके परमात्मा में ध्यान लगाने से शुद्ध होवे ॥ ७ ॥ विशेष:—प्रतीक वाले वेद मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १-दिवो नु मां बृहतो अन्तरिक्षादपां स्तोको अभ्यपप्तद् रसेन । समिन्द्रि- येण पयसाहमग्ने छन्दोभिर्यज्ञैः सुकृतां कृतेन ॥ अथ० ६ । १२४ । १ ॥ ( दिवः ) प्रकाशमान सूर्य से, ( नु ) अथवा ( बृहतः ) [ सूर्य से ] बड़े ( अन्तरिक्षात् ) आकाश से ( अपाम् ) जल का ( स्तोकः ) बिन्दु ( माम् अभि ) मेरे ऊपर ( रसेन ) रस के साथ ( अपप्तत् ) गिरा है । ( सुकृताम् ) सुकर्मियों के ( कृतेन ) कर्म से, ( अग्ने ) हे सर्वव्यापी परमेश्वर ! ( इन्द्रियेण ) इन्द्रपन अर्थात् सम्पूर्ण ऐश्वर्य के साथ ( पयसा ) अन्न के साथ, ( छन्दोभिः ) आनन्ददायक कर्मों के साथ, ( यज्ञैः ) विद्यादि दानों के साथ ( अहम् ) मैं ( सम्=संगच्छेयम् ) मिला रहूँ ॥ २-देवानामेतत् परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानम् । तस्माज्जातं ब्राह्मणं ब्रह्म ज्येष्ठं देवाश्च सर्वे अमृतेन साकम् ॥ अथ० ११ । ५ । २३ ॥ ( देवानाम् ) प्रकाशमान लोकों का ( परिषूतम् ) सर्वथा चलाने वाला, ( अनभ्यारूढम् ) कभी न हराया गया, ( रोचमानम् ) प्रकाशमान ( एतत् ) यह [ व्यापक ब्रह्म ] ( चरति ) विचरता है, ( तस्मात् ) उस [ ब्रह्मचारी ] से ( ज्येष्ठम् ) सर्वोत्कृष्ट

शवदाहस्थानम् ( समयाय ) सम् + इण् गतौ-पचाद्यच् । आचाराय ( अघम् ) पापम् ( रिप्रम् ) लीरीङोर्ह्रस्वः पुट् च तरी० ( उ० ५ । ५५ ) रीङ् स्रवणे—रप्रत्ययः पुडागमो ह्रस्वश्च । रिप्रं पापनाम-निरु० ४ । २१ । पापम् । ( उपेयिम ) उप + इण् गतौ—लिट् । वयं प्राप्तवन्तः ( श्लोणः ) रस्य लः । श्लोणः । पङ्गुः ( परिषूतम् ) षू क्षेपे प्रेरणे—क्तः । परितः सूतम् । सर्वतः प्रेरकम् ॥

कण्डिका ८ ॥

Page 128Permalink

९० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ॥ ( ब्राह्मणम् ) ब्रह्म ज्ञान ओर ( ब्रह्म ) बुद्धिकारक धन ( जातम् ) प्रकट [ होता है ], ( च ) ओर ( सर्वे देवाः ) सब विद्वान् ( अमृतेन साकम् ) अमरपन [ मोक्ष सुख ] के साथ [ होते हैं ] ॥ कण्डिका ८ ॥ प्राणापानौ जनयन्निति शङ्खस्य मूले महर्षेर्वसिष्ठस्य पुत्र एतां वाचं ससृजे, शीतोष्णाविहोत्सौ प्रादुर्भूवेयातामिति तथा तच्छश्वदनुवर्त्तते, अथ खलु विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथम आश्रमो, द्वितीयः कृष्णशिलास्तस्मिन् वसिष्ठः समतपद्विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः, गौतमभरद्वाजौ सिंहो प्रभवे तपतः गुंगुर्गंगुवासे तपत्यृषिस्त्रिंशद्भिद्रोणेऽभ्यतपदगस्त्योऽगस्त्यतीर्थे तपति दिव्यत्रिहं तपति स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गेऽभ्यतपद्गुलवृकक्षं तरक्षुः श्वा वराहचिल्वटिबह्वृकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनुकृण्वान्राः कश्यपतुङ्गदर्शनात्स्मरणवाटात् सिद्धिर्भवति ब्राह्मं वर्ष- सहस्रमृषिवने ब्रह्मचार्ग्येकपादेनातिष्ठद् द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धन्येवामृतस्य धाराम- धारयद्, ब्राह्माण्यष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे शिवोऽभ्यतपत्त- स्मात्तप्तात्तपसो भूय एवाभ्यतपत् । तदप्येता ऋचोऽभिवदन्ति प्राणापानौ जनय न्निति ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥ कण्डिका ८ ॥ ब्रह्मचारी के आश्रम वा तपोवन ॥ ( प्राणापानौ जनयन् इति-शंखस्य मूले महर्षेः वसिष्ठस्य पुत्रः एतां वाचं ससृजे, शीतोष्णौ उत्सौ इह प्रादुर्भूवेयाताम् इति-तथा तत् शश्वत् अनुवर्त्तते ) [ प्राणापानौ जनयन्-अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण और अपान [ बल वर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ.......इन मन्त्रों से शङ्ख के मूल में [ मुख लगाने के स्थान पर ] महर्षि वसिष्ठ के पुत्र ने इस वाणी को उत्पन्न किया-शीत और उष्ण दो झरने यहाँ प्रकट हो जावें-वह वैसा ही सदा लगातार होता रहता है [ अर्थात् पदार्थों में प्राण और अपान द्वारा शीत और उष्णता का प्रवाह होता है ] । ( अथ खलु विपाण्मध्ये वसिष्ठशिला नाम प्रथमः आश्रमः, द्वितीयः कृष्णशिलाः तस्मिन् वसिष्ठः समतपत् ) और कहा जाता है कि विपाट् [ विविध प्रकार चलने वाली वा रोकने वाली नदी ] के बीच में वसिष्ठ शिला नाम पहिला आश्रम है, [ जिसके समीप ] दूसरा कृष्णशिला है, उस [ वसिष्ठ शिला आश्रम ] में वसिष्ठ ने यथाविधि तप किया । ( विश्वामित्रजमदग्नी जामदग्ने तपतः ) विश्वामित्र और जमदग्नि ८-( उत्सौ ) उन्दिगुधिकुषिभ्यश्च ( उ० ३ । ६८ ) उन्दी क्लेदने - सप्रत्ययः । जलस्रवणस्थाने ( विपाट् ) वि + पट गतौ, यद्वा । पश बाधनस्पर्शनयोः, ण्यन्तो - क्विप् । विपाड् विपाटनाद्वा विपाशनाद्वा विप्रायणाद्वा-निरु० ९ । २६ । विपाट् या विविधं पटति गच्छति विपाटयति वा सा--दयानन्दभाष्ये, ऋग्वेद ३ । ३३ । १ । विविधं गमनशीला नदी ( वसिष्ठः ) वसुमत्--इष्ठन्, मतुपो लुक् । वसुमत्तमः । अतिशयेन धनवान् । यद्वा वसु--इष्ठन् । सर्वश्रेष्ठः (विश्वामित्रः) मित्रे चर्षौ (पा० ६ ।

Page 129Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।। ९१ दोनों जामदग्न में तप करते हैं । ( गौतमभरद्वाजो सिँहौँ प्रभव तपतः ) गौतम और भरद्वाज दोनों सिंह [ बलवान् ] प्रभव [ आश्रम ] में तप करते हैं । ( गुङ्गुः गुगुवासे तपति ) गुङ्गु गुगुवास में तप करता है । ( ऋषिः ऋषिद्रोणे अभ्यतपत् ) ऋषि ने ऋषि द्रोण [ ऋषिवन ] में सब ओर से तप किया । ( अगस्त्यः अगस्त्यतीर्थे तपति ) अगस्त्य अगस्त्यतीर्थ में तप करता है । ( दिवि अत्रिः ह तपति ) द्यौ. [ स्वर्ग, सुखस्थान ] में अत्रि तप करता है । ( स्वयम्भूः कश्यपः कश्यपतुङ्गे अभ्यतपत् ) स्वयम्भू कश्यप ने कश्यप तुङ्ग [ कश्यप पहाड़ ] पर सब प्रकार तप किया । [ यह दस ऋषि दस इन्द्रियां हैं ] ( उलवूक-ऋक्ष-तरक्षुः श्वा वराह चिल्वटि-वभ्रुकाः सर्पदंष्ट्रनः संहनु कृणवानाः ) उलवूक-[ भेड़िया ], ऋक्ष [ ऋक्ष, रीछ ], तरक्षु [ लकड़बग्घा ], श्वा [ कुत्ता ], वराह [ सूअर ], चिल्वटि, वभ्रुक [ बभ्रु, नेवला ], सर्पदंष्ट्रन [ सांप के समान डाढ़ों वाला जन्तु, यह आठ वनैले जीव ] संगति करते हुये वा परस्पर हिंसा का नाश करते हुए [ तप करते हैं ] । ( कश्यपतुङ्गदर्शनात् सरणवाटात् सिद्धिः भवति ) कश्यप तुङ्ग के दर्शन से और चलने के मार्ग से सिद्धि [ ऐश्वर्य प्राप्ति ] होती है । ( ब्राह्म्यं वर्षसहस्रम् ऋषिवने ब्रह्मचारी एकपादेन अतिष्ठत्, द्वितीयं वर्षसहस्रं मूर्द्धनि एव अमृतस्य धाराम् अधारयत् ) ब्रह्मा के सहस्र वर्ष [ द्वीप समान नाड़ियों में ] ऋषिवन में ३ । १३०) इति दीर्घः । विश्वामित्रः सर्वमित्रः—निरु० २ । २४। सर्वहितः (जमदग्निः) जमु भक्षणे दीप्तौ च--शतु+अग्निः । जमदग्नयः प्रज्वलिताग्नयो वा प्रज्वलिताग्नयो वा । निरु० ७ । २४ । जमन्तः प्रज्वलन्तोऽग्नयो यज्ञे शिल्पसिद्धौ वा यस्य स महर्षिः ( गौतमः ) गौतमस्यापत्यं शिष्यो वा ( भरद्वाजः ) भृञ् धारणपोषणयोः— शतृः+ वज-गतौ घञ् । अन्नस्य बलस्य विज्ञानस्य वा भर्त्ता धारकः पोषको वा ( गुङ्गुः ) गुङ् ध्वनौ-डुः + गम्ऌ गतौ--डुः । अलुक्समासः । गुङ् ध्वनिं गच्छति प्राप्नोति यः स. वेदपाठकः (गुगुवासे) गुग्गुलवने (ऋषिद्रोणे ) ऋषिवने (अगस्त्यः) अग वक्रगतौ--अच् । वसेस्तिः ( उ० ४ । १६० ) अग+अगु क्षेपणे-तिप्रत्ययः । तत्र साधुः ( पा० ४ । ४ । ९८ ) यत्, दीर्घाभावः । अगस्य कुटिलगतेः पापस्य असने क्षेपणे समर्थः ( दिवि ) स्वर्गे । सुखस्थाने ( अत्रिः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ ) अद भक्षणे, अत सातत्यगमने वा-त्रिप् । दोषस्य पापस्य भक्षको नाशकः । सदा ज्ञानशीलः ( कश्यपः ) कश शब्दे यत् + पा पाने-कः । सोमपानशीलः । यद्वा, दृशिर् प्रेक्षणे--वुनू । अशिति परतो ऽपि दृशेः पश्य् इत्यादेशः । आद्यन्तविपर्ययेन रूपसिद्धिः । कश्यपः । यथार्थद्रष्टा ( उलवूकः ) वृकभेदः (ऋक्षः) ऋक्षः । भल्लूकः ( तरक्षुः ) तर + क्षि हिंसायाम्--डुः । तरं गतिं मार्गं वा क्षिणोतीति । क्षुद्रव्याघ्रः ( चिल्वटिः ) जाङ्गलपशुभेदः ( वभ्रुकः ) बभ्रुः । नकुलः । ( संहनु ) श्वश्वस्निहि- त्रप्यसि० ( उ० १ । १० ) सम् + हन हिंसागत्योः-उप्रत्ययः । संगतिम् परस्पर- हिंसनम् ( कृणवानाः ) कृवि हिंसाकरणयोः गतौ च-शानच्, उप्रत्ययः, वस्य अकारः । हिंसन्तः । कुर्वाणाः ( सरणवाटात् ) गमनमार्गात् (सिद्धिः) ऐश्वर्यप्राप्तिः (ब्राह्म्यम्) ब्रह्मन्-ण्यत् । ब्रह्मसम्बन्धि (वर्षम्) वृषु सेचने-अच् यद्वा, वृतृवदिवचि०

Page 130Permalink

६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ८ ।। [ इन्द्रिय गणों के बीच ] ब्रह्मचारी एक पग से खड़ा रहा, दूसरे सहस्र वर्ष [ नाड़ियों में ] मस्तक पर ही अमृत [ जल ] की धारा को धारण किया ( ब्राह्माणि अष्टाचत्वारिंशतं वर्षसहस्राणि सलिलस्य पृष्ठे--शिवः अभ्यतपत् ) ब्रह्मा के अड़तालीस सहस्र वर्ष [ सलिलस्य पृष्ठे-अथ० ११ । ५ । २६ ] जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने के लिये ] शिव [ मंगलदायक ब्रह्मचारी ] ने सब ओर से तप किया, ( तस्मात् तप्तात् तपसः भूयः एव अभ्यतपत् ) उस तप किये हुये तप से अधिक भी उसने तप किया । ( तत् अपि एताः ऋचः अभिवदन्ति-प्राणापानौ जनयन्--इति ब्राह्मणम् ) वह भी यह ऋचायें बतलाती हैं [ अथ० ११ । ५ । २४ पाद ३, ४, मन्त्र २५, २६ ] प्राण और अपान [ बलवर्धक श्वास और दोषनाशक प्रश्वास ] को प्रकट करता हुआ···यह मन्त्र है, यह ब्राह्मण है ॥ ८ ॥ भावार्थः-यह कण्डिका [ प्राणापानौ जनयन्...... ] इन अढ़ाई मन्त्रों से आरम्भ होकर इन ही मन्त्रों पर समाप्त होती है, इससे इस कण्डिका का इन मन्त्रों से दृढ़ सम्बन्ध है, वे मन्त्र यह हैं । प्राणापानौ जनयन्नाद् व्यानं वाचं मनो हृदयं ब्रह्म मे धाम् ॥ २४ ॥ चक्षुः श्रोत्रं यशो अस्मासु धेह्यन्नं रेतो लोहितमुदरम् ॥ २५ ॥ तानि कल्पद् ब्रह्म- चारी सलिलस्य पृष्ठे तपोऽतिष्ठत् तप्यमानः समुद्रे । स स्नातो बभ्रुः पिङ्गलः पृथिव्यां बहु रोचते ॥ २६ ॥ अथ० ११ । ५ । २४, म० २५, २६ ॥ वह [ ब्रह्मचारी ] ( प्राणापानौ ) प्राण और अपान [ श्वास प्रश्वास विद्या ] को (आत्) और ( व्यानम् ) व्यान [ सर्वशरीर व्यापक वायु विद्या ] को ( वाचम् ) वाणी [भाषण विद्या] को, (मनः) मन [मनन विद्या] को, ( हृदयम्) हृदय [ के ज्ञान ] को, (ब्रह्म ) ब्रह्म [ परमेश्वर ज्ञान] को और ( मेधाम् ) धारणावती बुद्धि को ( जनयन् ) प्रकट करता हुआ [ वर्तमान होता है ] ॥ २४ पाद ३, ४ ॥ [ हे ब्रह्मचारी ! ] ( अस्मासु ) हम लोगों में ( चक्षुः ) नेत्र, (श्रोत्रम् कान (यशः) यश, ( अन्नम् ) अन्न, (रेतः) वीर्य, ( लोहितम् ) रुधिर और (उदरम् ) उदर [ की स्वस्थता ] (धेहि ) धारण कर ॥२५॥ (ब्रह्मचारी ) ब्रह्मचारी ( तानि ) उन [ कर्मों ] को ( कल्पत् ) करता हुआ ( समुद्रे ) समुद्र [ के समान गम्भीर ब्रह्मचर्य ] में ( तपः तप्यमानः ) तप तपता हुआ [ वीर्य निग्रह आदि तप करता हुआ ] ( सलिलस्य पृष्ठे ) जल के ऊपर [ विद्या रूप जल में स्नान करने के लिये ] ( अतिष्ठत् ) स्थित हुआ है । ( सः ) वह ( स्नातः ) स्नान किये हुये [ स्नातक- ब्रह्मचारी] (बभ्रुः) पोषण करने वाला और (पिङ्गलः) बलवान् होकर ( पृथिव्याम् ) पृथिवी पर (बहु ) बहुत ( रोचते ) प्रकाशमान होता है ॥ २६ ॥ ऐसे बहुत से मन्त्र हैं जैसे ( जीवेम शरदः शतम् ॥ भूयसीः शरदः शतात् ॥ अथ० १९ । ६७ । २,८ ) अर्थ-सौ वर्षों तक हम जीते रहें ।। और सौ से भी अधिक ( उ० ३ । ६२ ) वृञ् वरणे--सप्रत्ययः । संवत्सरः । द्वीप यथा भारतवर्षम्, हरिवर्षम् । नाडीसमूहः (ब्राह्माणि ) ब्रह्मन्-अण् । ब्रह्मसम्बन्धीनि ॥

कण्डिका ९ ॥

Page 131Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ६ ॥ ६३ वर्षों तक ॥ ८ ॥ इस से जाना जाता है कि इस कण्डिका का सम्बन्ध शरीर से, और ब्रह्मा के सहस्र वर्ष, दूसरे सहस्र वर्ष, और अड़तालीस सहस्र वर्ष और उससे अधिक सहस्र वर्ष, शरीर की नाड़ियों से तात्पर्य्य है । वर्ष द्वीप को भी कहते हैं, जैसे भारतवर्ष, हरिवर्ष यहां नाड़ी समूहों को वर्ष माना है । और ऋषि आदि इन्द्रियों के भी नाम हैं, और प्राण और अपान के सम्बन्ध से इन्द्रियां बलवर्धक और दोषनाशक हैं ॥ विद्वान् लोग पदों के साथ अर्थ की संगति विचार कर लगा लेवें ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ एकपाद् द्विपद इति वायुरेकपात्तस्याकाशं पादश्चन्द्रमा द्विपातस्य पूर्व- पक्षापरपक्षौ पादावादित्यस्त्रिपात्तस्येमे लोकाः पादा अग्निः षट्पादस्तस्य पृथिव्य- न्तरिक्षं द्यौराप ओषधिवनस्पतय इमानि भूतानि पादास्तेषां सर्वेषां वेदा गतिरात्मा प्रतिष्ठिताश्चतस्रो ब्रह्मणः शाखा, अथो आहुः षडिति मूर्त्तिराकाश- श्चेत्यृचा मूर्त्तिर्याजुषी गतिः साममयन्तेजो भृग्वङ्गिरसामपैतद् ब्रह्मैव यज्ञश्चतु- ष्पाद् द्विः संस्थित इति । तस्य भृग्वङ्गिरसः संस्थे अयो¹ आहुरेकसंस्थित इति, यद्धोतर्चा मण्डलैः करोति पृथिवीं तेनाप्याययति एतस्यां ह्यग्निश्चरति । तदप्येतदृचोक्तम् । अग्निवासाः पृथिव्यसि तन्नूरिति । यदध्वर्युर्यजुषा करोत्यन्तरिक्षं तेनाप्याययति तस्मिन् वायुर्न निविशते कतमच्च नाहः इति । तदप्येतदृचोक्तम् । अन्तरिक्षे पथिभिर्डीयमाणो न निविशते कतमच्च नाहः । अपां योनिः प्रथमजा ऋतस्य क्व स्वज्जातः कुत आबभूवेति । यदुद्गाता साम्ना करोति दिवं तेनाप्याययति तत्र ह्यादित्यः शुक्रश्चरति । तदप्येतदृचोक्तम् । उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णमिति । यद् ब्रह्मर्चा काण्डैः करोत्यपस्तेनाप्याययति चन्द्रमा ह्यप्सु चरति । तदप्येतदृचोक्तम् । चन्द्रमा अप्स्वन्तरिति । तासामोषधिवनस्पतयः काण्डानि, ततो मूलकाण्डपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धैर्यज्ञो वर्त्ततेऽद्भिः कर्माणि प्रवर्त्तन्तेऽद्भिः सोमोऽभिषूयते, तद् यद् ब्रह्माणं कर्मणि कर्मण्यामन्त्रयत्यपस्ते- नानुजानात्येषो ह्यस्य भागस्तद्यथा भोक्ष्यमाणोऽप एव प्रथममाचामयेदप उप- रिष्टादेवं यज्ञोऽद्भिरव प्रवर्त्ततेऽप्सु संस्थाप्यते तस्माद् ब्रह्मा पुरस्ताद्धोमसंस्थित- होमैर्यज्ञो वर्त्ततेऽन्तरा हि पुरस्ताद्धोमसंस्थितहोमैर्यज्ञं परिगृह्णान्त्यन्तरा हि भृग्वङ्गिरसः वेदानोदुह्य भृग्वङ्गिरवः सोमपानं मन्यन्ते सोमात्मको ह्ययं वेदः । तदप्येतदृचोक्तम् । सोमं मन्यते पपिवानिति । तद्यथेमां पृथिवीमुदीर्णां ज्योतिषा धूमायमानां वर्षा शमयत्येवम् ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोभिर्व्याहृतिभिर्यज्ञस्य विरिष्टं शमयत्यग्निरादित्याय शमयत्येतेऽङ्गिरस एत इदं सर्वं समाप्नुवन्ति, वायुरापश्चन्द्रमा इत्येते भृगव एत इदं सर्वं समा- प्याययन्त्येकमेव संस्थं भवतीति ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥ १. अत्र "म इति" पू० सं० भ्रष्टः पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ९ ॥ होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा का वर्णन ।

Page 132Permalink

९४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा का वर्णन । ( एकपाद् द्विपदः इति वायुः एकपात् तस्य आकाशं पादः ) एकपाद् द्विपदः— इति-अथ० १३ । २ । २७, इस मन्त्र में पवन एक पग वाला है, उसका आकाश पग है, ( चन्द्रमाः द्विपात् तस्य पूर्वपक्षापरपक्षौ पादौ ) चन्द्रमा दो पग वाला है उसके पहिला पाँख और दूसरा पाखं दो पग हैं, ( आदित्यः त्रिपात् तस्य इमे लोकाः पादाः ) सूर्यं तीन पग वाला है, उसके यह [ ऊँचे नीचे और मध्य ] लोक पग हैं, ( अग्निः षट्पादः तस्य पृथिवी, अन्तरिक्षं द्यौः आपः ओषधिवनस्पतयः इमानि भूतानि पादाः ) अग्नि छह पग वाला है, उसके पृथिवी, अन्तरिक्ष, प्रकाश जल, ओषधि और वनस्पतियें यह सब सत्तायें पग हैं । ( तेषां सर्वेषां वेदाः गतिः आत्मा प्रतिष्ठिताः ) इन सब में वेद [ वेद ज्ञान ], गति [ प्रवृत्ति ] और आत्मा ठहरे हुए हैं। ( ब्रह्मणः चतस्रः शाखाः, अथो आहुः षट् इति मूर्तिः आकाशः च इति ) ब्रह्म [ यज्ञ ] की चार शाखायें [ वायु, चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि ] हैं, कोई कहते हैं छह हैं मूर्ति और आकाश [ मिलाकर ] । ( ऋचा मूर्तिः याजुषी गतिः साममयं तेजः भृग्वङ्गिरसाम् आप : आपः, एतत् ब्रह्म एव चतुष्पात् यज्ञः द्विः संस्थितः इति ) ऋचा [ ऋग्वेद विद्या ] मूर्ति, याजुषी [ यजुर्वेद विद्या ] गति, साममय [ सामवेद ज्ञान ] तेज, और भृगु अङ्गिरसाओं [ प्रकाश- मान ज्ञान वाले चारों वेदों ] का जल है, यह ब्रह्म ही चार पग वाला यज्ञ और दो बार संस्था [ ठीक ठीक ठहराव ] वाला है । ( तस्य भृग्वङ्गिरसः संस्थे अथो आहुः एक- संस्थितः इति ) उस भृगु अङ्गिरा [ चारों वेद ] दो संस्थायें हैं, कोई कहते हैं एक संस्था वाला है । ( यत् होता ऋचां मण्डलैः करोति, पृथिवीं तेन आप्याययति एतस्यां हि अग्निः चरति ) जो होता ऋचाओं [ ऋग्वेद मन्त्रों ] के समूहों से कर्म करता है पृथिवी को उसके द्वारा पुष्ट करता है, इस [ पृथिवी ] में ही अग्नि विचरता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् । अग्निवासाः पृथिवी असितज्ञूः इति ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—अग्निवासाः पृथिव्यसितज्ञूः--अथ० १२ । १ । २१ ॥ ( यत् अध्वर्युः यजुषा करोति अन्तरिक्षं तेन आप्याययति तस्मिन् वायुः कतमत् चन अहः न निविशते इति ) जो अध्वर्यु यजुर्वेद से कर्म करता है अन्तरिक्ष को ६-( भूतानि ) सत्तामात्राणि ( गतिः ) प्रवृत्तिः ( आत्मा ) प्राणः ( प्रति- ष्ठिताः ) स्थापिताः ( ब्रह्मणः ) यज्ञस्य ( मूर्तिः ) आकारः ( ऋचा ) ऋग्मन्त्रेण ( याजुषी ) यजुः--अण्, ङीप् । संगतिकरणयुक्ता । यजुर्वेदमन्त्रसम्बन्धिनी ( साममयम् ) सामवेदमन्त्रसंवद्धम् ( भृग्वङ्गिरसाम् ) प्रकाशमानज्ञानानां चतु- र्वेदनाम् ( आप ) विभक्तिलोपः । ( आपः ) जलानि ( संस्थितः ) सम्यक्स्थितः । समाप्तियुक्तः ( भृग्वङ्गिरसः ) चतुर्वेदाः ( संस्थे ) समाप्ति यज्ञ विशेषद्वयम् ( ऋचाम् ) ऋग्मन्त्राणाम् ( मण्डलैः ) समूहैः ( करोति ) यज्ञकर्म करोति ( अग्नि- वासाः ) बसेर्णित् ( उ० ४ । २१८ ) वस निवासे आच्छादने च—असुन् । अग्निना तापेन सह निवासो यस्याः सा । यद्वा तापो वस्त्रं यस्याः सा ( असितज्ञूः )

Page 133Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ ९५

उससे वह पुष्ट करता है, उसमें वायु किसी दिन भी नहीं बैठता [ रुकता ] है। ( तद् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। अन्तरिक्षे पथिभिः ह्रीयमाणः न निविशते कतमच्चन अहः। अपां योनिः प्रथमजाः ऋतस्य क्व स्वित् जातः कुतः आवभूव इति ) यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है—१० । १६८ । ३ । यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—अन्तरिक्षे......। अर्थ—अन्तरिक्ष में अनेक मार्गों से ले जाया गया [ वायु ] किसी दिन भी नहीं बैठता है। जल का कारण और सत्य नियम से पहिले पदार्थों में उत्पन्न होने वाला वह कहां उत्पन्न हुआ और कहां से प्राप्त हुआ है । ( यद् उद्गाता साम्ना करोति दिवं तेन आप्याययति तत्र हि शुक्रः आदित्यः चरति ) जो उद्गाता सामवेद से कर्म करता है, सूर्य के प्रकाश को उससे वह पुष्ट करता है, उस [ प्रकाश ] में ही वीर्यवान् सूर्य विचरता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। उच्चा पतन्तम् अरुणं सुपर्णम् इति अथ० १३ । २ । ३६ ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णम् इति ॥ ( यत् ब्रह्मा ऋचां काण्डैः करोति अपः तेन आप्याययति, चन्द्रमाः हि अप्सु चरति ) जो ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ऋचाओं [ चारों वेदों ] के काण्डों [ मार्गों ] से कर्म, करता है, जल को उससे वह पुष्ट करता है, चन्द्रमा ही जल में विचरता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। चन्द्रमा अप्स्वन्तः इति ) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है—चन्द्रमा अप्स्वन्तः—इति अ० १८ । ४ । ८६ । ( तासाम् ओषधिवनस्पतयः काण्डानि, ततः मूलकाण्डपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धैः यज्ञः वर्तते ) उन [ जलों ] की ओषधिवनस्पतियां शाखायें हैं, उससे जड़ शाखा पत्ता फूल फल अङ्कुर रस और गन्ध के साथ यज्ञ होता है, ( अद्भिः कर्माणि प्रवर्तन्ते, अद्भिः सोमो ऽभिषूयते ) जल से कर्म होते रहते हैं, जल से सोम [ अमृत रस ] निचोड़ा जाता है। ( तत् यत् ब्रह्माणम् कर्मणि कर्मणि आमन्त्रयति, अपः तेन अनुजानाति ) वह जब ब्रह्मा को काम काम में बुलाता है जल की उससे वह आज्ञा देता है। ( एषः हि अस्य भागः तत् यथा भोक्ष्यमाणः अपः एव प्रथमम् आचामयेत् अपः उपरिष्टात्, एवं यज्ञः अद्भिः एव प्रवर्तते अप्सु संस्थाप्यते ) यही इस [ ब्रह्मा ] का भाग है, सो जैसे भोजन चाहता हुआ पुरुष जल को ही पहिले आचमन करे और जल को ही उपरान्त में, इसी प्रकार यज्ञ जल से ही चलता रहता है और जल में समाप्त होता है। ( तस्मात् पुरस्तात्—होम संस्थितहोमैः अन्तरा यज्ञः वर्तते, ब्रह्मा हि पुरस्तात्—होम संस्थितहोमैः अन्तरा यज्ञं परिगृह्णाति ) इस कारण पुरस्तात्-होम और संस्थित-होमों

वेदे । अ + षिञ् बन्धने—क्तः । अनूद्द्म्पूजम्बू० ( उ० १ । ६३ ) ज्ञा विज्ञापने—कूः । अबद्धं कर्म ज्ञापयति बोधयति नियोजयति वा सा (निविशते) उपविशते (ह्रीयमाणः) नीयमानः ( प्रथमजाः ) प्रथमेषु जातः ( ऋतस्य ) सत्यनियमस्य ( उच्चायतं तम् ) उच्चा पतन्तम्—इति वेदे । उच्चैः ऐश्वयं प्राप्तुवन्तम् ( ब्रह्मा ) चतुर्वेदवेत्ता ( काण्डैः ) कृवादिभ्यः कित् ( उ० १ । ११५ ) कमु कान्तौ--डप्रत्ययो दीर्घत्वंच । ग्रन्थभागैः ( अप्सु अन्तः ) जलेषु मध्ये ( आमन्त्रयति ) संबोधयति ( अपः ) जलानि ( अनुजानाति ) आज्ञापयति ( भोक्ष्यमाणः ) भोक्तुम् इष्यमाणः ( उपरिष्टात् )

Page 134Permalink

९६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ के बीच में यज्ञ होता है, ब्रह्मा ही पुरस्तात्-होम और संस्थित-होमों के बीच में यज्ञ को धरता है। (भृग्वङ्गिरसः वेदान् हि ओडुह्य भृग्वङ्गिरसः सोमपानं मन्यन्ते, सोमा- त्मकः हि अयं वेदः) प्रकाशमान ज्ञान वाले वेदों को ही भले प्रकार प्राप्त करके प्रकाशमान ज्ञानवाले मनुष्य सोम पान को जानते हैं, सोमात्मक [अमृतमय] यह वेद है। (तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् । सोमं मन्यते पपिवान् इति) वह भी इस ऋचा से कहा गया है- सोमं मन्यते पपिवान् ...... अथ० १४ । १ । ३ । (तत् यथा इमाम् उदीर्णां ज्योतिषा धूमायमानां पृथिवीं वर्षा शमयति एवं ब्रह्मा भृग्वङ्गिरोभिः व्याहृतिभिः यज्ञस्य विरिष्टं शमयति) सो जैसे इस उदार, तेज से धुआं उठती हुई पृथिवी को वर्षा शान्त करती है, वैसे ही ब्रह्मा प्रकाशमान ज्ञान- वाले वेदों और व्याहृतियों से यज्ञ के उपद्रव को शान्त करता है। (अग्निः आदित्याय शमयति एते एते अङ्गिरसः इदं सर्वं समाप्नुवन्ति, वायुः आपः चन्द्रमाः इति एते एते भृगवः इदं सर्वं समाप्याययन्ति, एकम् एव संस्थं भवति इति ब्राह्मणम्) [प्रदत्त आहुति के रस को] अग्नि आदित्य को पहुँचाने हेतु [द्रव्य के] भस्म करता १ है। यह सब विद्वान् लोग इस सब कर्म को पूरा करते हैं। वायुः आपः चन्द्रमाः [यह ब्राह्मण वचन है इस से] यह सब भृगु [प्रकाशमान लोग] इस सब [जगत्] को यथावत् पुष्ट करते हैं, एक ही संस्था होता है- यह ब्राह्मण है ॥ ९ ॥ भावार्थ:- मनुष्यों को योग्य है कि वे ऋग्वेदी को होता, यजुर्वेदी को अध्वर्यु सामवेदी को उद्गाता और चारों वेद जानने वाले को ब्रह्मा वरण करके यज्ञ की सिद्धि करें ॥ ९ ॥ विशेष:-प्रतीक वाले मंत्र अर्थ सहित नीचे दिए जाते हैं। १- एकपाद् द्विपदो भूयो वि चक्रमे द्विपात् त्रिपादमभ्येति पश्चात् । द्विपाच्च षट्पदो भूयो वि चक्रमे त एक पदस्तन्वं समासते- अथ० १३ । २ । २७ । (एकपात्) एक रस व्यापक परमेश्वर (द्विपदः) दो प्रकार की स्थिति वाले [जङ्गम स्थावर जगत्] से (भूयः) अधिक आगे (वि) फैल कर (चक्रमे) चला गया, (द्विपात्) दो [भूत भविष्यन् ] में गति वाला परमात्मा (पश्चात्) फिर (त्रिपादम्) तीन [प्रकाशमान, अप्रकाशमान और मध्य लोकों] में व्याप्ति वाले संसार में (अभि) सब ओर से (एति) प्राप्त होता है, (द्विपात्) दो [जङ्गम और स्थावर जगत्] में व्यापक ईश्वर (ह) निश्चय करके (षट्पदः) छह [पूर्व दक्षिण पश्चिम उत्तर ऊंची और नीची दिशाओं] में स्थिति वाले ब्रह्माण्ड से (भूयः अधिक आगे (वि चक्रमे) निकल गया, (ते) वे [योगी जन] (एकपदः) एक रस व्यापक परमेश्वर की (तन्वम्) उपकार क्रिया को (सम् निरन्तर (आसते) सेवते हैं। ऊर्ध्वम् (संस्थाप्यते) समाप्यते (ओडुह्य) आ + उत् + वह प्रापणे--ल्यप् । समन्तात् प्राप्य (भृग्वङ्गिरसः) प्रकाशमानज्ञानयुक्ता विद्वांसः (वेदः) चतुर्वेदसमूहः (उदीर्णाम्) उत् + ऋ गतौ-क्तः । उदाराम् । महतीम् (वर्षम्) वृष्टिः (विरिष्टम्) दोषम् ॥ १. इस अर्थ की तुलना मनुस्मृति ३।७६ से करें- अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते ॥ सम्पा० ॥

Page 135Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ ६७ २-अग्निवासाः पृथिव्यसितज्जूस्त्विषीमन्तं संशितं मा कृणोतु-अथ० १२ । १ । २१ (अग्निवासाः) अग्नि के साथ निवास करने वाली [ अथवा अग्नि के वस्त्र वाली ], (असितज्जूः) बन्धन रहित कर्म को जताने वाली (पृथिवी) पृथिवी (मा) मुझको (त्विषीमन्तम्) तेजस्वी और (संशितम्) तीक्ष्ण [ फुरतीला ] (कृणोतु) करे। ३-अन्तरिक्षे पथिभिरीयमानो न निविशते कतमच्चनाहः । अपां सखा प्रथमजा ऋतावा क्व स्विज्जातः कुत आ बभूव-ऋग्० १० । १६८ । ३ (अन्तरिक्षे) अन्तरिक्ष में (पथिभिः) अनेक मार्गों से (ईयमानः) चलता हुआ [ वायु ] (कतमत् चन अहः) किसी दिन भी (न) नहीं (नि विशते) बैठता है। (अपाम्) जल का (सखा) सखा [ वायु ] (प्रथमजाः) पहले पदार्थों में उत्पन्न होने वाला (ऋतावा) सत्य नियम वाला वह (क्व स्वित्) कहां पर (जातः) उत्पन्न हुआ और (कुतः) कहां से (आ बभूव) प्राप्त हुआ है ॥ ४-उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णं मध्ये दिवस्तरणिं भ्राजमानम् । पश्याम त्वा सवितारं यमाहुरजस्रं ज्योतिर्यदविन्ददत्रिः-अथ० १३ । २ । ३६ (उच्चा) ऊंचे (पतन्तम्) ऐश्वर्यवान् होते हुये, (अरुणम्) सर्वव्यापक, (सुपर्णम्) बड़े पालने वाले, (दिवः) व्यवहार के (मध्ये) मध्य (तरणिम्) पार करने वाले, (भ्राजमानम्) प्रकाशमान, (सवितारम्) सर्वप्रेरक (त्वा) तुझ [परमेश्वर] को (पश्याम) हम देखें, (यम्) जिसको (अजस्रम्) निरन्तर (ज्योतिः) ज्योति (आहुः) वे [ विद्वान् लोग ] बताते हैं (यत्) जिस [ज्योति] को (अत्रिः) निरन्तर ज्ञानी [ योगी पुरुष ] ने (अविन्दत्) पाया है॥ ५-चन्द्रमा अप्स्व १ न्तरा सुपर्णो धावते दिवि । न वो हिरण्यनेमयः पदं विन्दन्ति विद्युतो वित्तं मे अस्य रोदसी-अथ० १८ । ४ । ८६, ऋग्० १ । १०५ । १, साम० पू० ५ । ३ । ६ । (सुपर्णः) सुन्दर पूर्ति करने वाला (चन्द्रमाः) चन्द्रलोक (अप्सु अन्तः) [ अपने ] जलों के भीतर (दिवि) सूर्य के प्रकाश में (आ धावते) दौड़ता रहता है। (हिरण्यनेमयः) हे प्रकाशस्वरूप परमात्मा में सीमा रखने वाले (विद्युतः) विविध प्रकाशमान [ सब लोकों ! ] (वः) तुम्हारे (पदम्) ठहराव को (न विन्दन्ति) नहीं पाते हैं, (रोदसी) हे सूर्य के समान स्त्री पुरुषो! (मे) मेरे (अस्य) इस [वचन] का (वित्तम्) तुम दोनों ज्ञान करो ॥ ६-सोमं मन्यते पपिवान् यत् संपिषन्त्योषधिम् । सोमं यं ब्रह्माणो विदुर्न तस्याश्नाति पार्थिवः-अथ० १४ । १ । ३, ऋग्० १० । ८५ । ३ । (सोमम्) चन्द्रमा [ के अमृत ] को (पपिवान्) मैने पी लिया [यह बात मनुष्य] (मन्यते) मानता है, (यत्) जब (ओषधिम्) ओषधि [ अन्न सोमलता आदि ] को (संपिंषन्ति) वे [ मनुष्य ] पीसते हैं। (यम्) जिस (सोमम्) जगत्- स्रष्टा परमात्मा को (ब्रह्माणः) ब्रह्मज्ञानी लोग (विदुः) जानते हैं, (तस्य) ७

कण्डिका १० ॥

Page 136Permalink

६८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १० ॥ उसका [ अनुभव ] ( पार्थिवः ) पृथिवी [ के विषय ] में आसक्त पुरुष ( न ) नहीं ( अश्नाति ' भोगता है ॥ कण्डिका १० ॥ विचारी ह वै काबन्धिः कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रो मेधावी मीमांसकोऽनू- चान आस, स ह स्वेनातिमानेन मानुषं वित्तं नेयाय, तं मातोवाच, त एवैतद- न्नमवोचंस्त इममेषु कुरुपञ्चालेषु अङ्गमगधेषु काशिकौशल्येषु शाल्वमत्स्येषु शवसोशीनरेषु उदीच्येष्वन्नमदन्तीत्यथ वयं तवैवातिमानेनानाद्यास्मो वत्स वाहनमन्विच्छेति स मान्धातुर्यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः सोमं प्रसूतमा- जगाम, स सदोऽनुप्रविश्यर्त्विजश्च यजमानञ्चामन्त्रयामास, तद्यथाः प्राच्यो नद्यो वहन्ति याश्च दक्षिणाच्यो याश्च प्रतीच्यो याश्च उदीच्यस्ताः सर्वाः पृथङ्नाम- धेया इत्याचक्षते, तासां समुद्रमभिपद्यमानानां छिद्यते नामधेयं समुद्र इत्याच- क्षते, एवमिमे सर्वे वेदा निर्मिताः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिष- त्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्यास्तेषां यज्ञमभिपद्यमानानां छिद्यते नाम- धेयं यज्ञ इत्येवाचक्षते ॥ १० ॥ कण्डिका १० ॥ काबन्धि की मान्धाता के यज्ञ में यज्ञविषयक वार्त्ता ॥ ( विचारी ह वै काबन्धिः आथर्वणस्य कबन्धस्य पुत्रः मेधावी मीमांसकः अनूचानः आस ) तत्त्व निर्णय करने वाला काबन्धि, आथर्वण [ निश्चल ब्रह्मज्ञान में श्रद्धा वाले ] कबन्ध [ ब्रह्म में संयम करने वाले ऋषि ] का पुत्र अटल बुद्धि वाला, मीमांसा शास्त्र जानने वाला, साङ्गोपाङ्ग वेद पढ़ा हुआ था । ( सः ह स्वेन अतिमानेन मानुषं वित्तं न इयाय ) उसने अपने अति घमण्ड से मनुष्य योग्य धन न पाया । ( तं माता उवाच-ते एव एतत् अन्नम् अवोचन् ) उससे माता बोली-उन्होंने ही इस अन्न के विषय में कहा है । ( ते इमम् = इदम् अन्नम् एषु कुरुपञ्चालेषु अङ्गमगधेषु काशिकौशल्येषु शाल्वमत्स्येषु शवसोशीनरेषु उदीच्येषु अदन्ति इति ) वे लोग इस अन्न को इन कुरुपञ्चालों में, अङ्गमगधों में, काशिकौशलों में शाल्वमत्स्यों में शवस उशीनरों में, उत्तरदेशवासियों में खाते हैं । ( अथ वयं तव एव अतिमानेन

१०--( विचारी ) तत्त्वनिर्णोता ( काबन्धिः ) अत इञ् ( पा० ४ । १ । ९५ ) कबन्ध-इञ् । कबन्धपुत्रः । ऋषिविशेषः ( कबन्धस्य ) के ब्रह्मणि बन्धः संयमो यस्य तस्य । ऋषिविशेषस्य ( आथर्वणस्य ) निश्चलब्रह्मज्ञाननिष्ठस्य ( मीमांसकः ) मीमांसाशास्त्रनिपुणः ( अनूचानः ) उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च ( पा० ३ । २ । १०९ ) अनु+वच परिभाषणे-कानच् । साङ्गवेदविचक्षणः ( वित्तम् ) धनम् (इयाय) इण् गतौ-लिट् । प्राग ( उदीच्येषु ) , द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् ( पा० ४ । २ । १०१ )

कण्डिका ११ ॥

Page 137Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ११ ६६

· अनाद्याः स्मः वत्स वाहनम् अन्विच्छ इति ) सो हम तेरे ही अति घमण्ड से बिना अन्न हैं, हे बच्चा ! रथ ढूंढ़कर ला । ( सः यौवनाश्वस्य सार्वभौमस्य राज्ञः मान्धातुः प्रसूतं सोमम् आजगाम ) वह युवनाश्व के पुत्र, चक्रवर्ती राजा मान्धाता के निचोड़े हुये सोम [ सोमयज्ञ ] में आया । ( स सदः अनुप्रविश्य ऋत्विजः च यजमानं च आमन्त्रयामास ) वह यज्ञशाला में प्रवेश करके ऋत्विजों और यजमान [ मान्धाता ] से बोला-( तत् याः प्राच्यः याः च दक्षिणाच्यः याः च प्रतीच्यः याः च उदीच्यः नद्यः वहन्ति ताः सर्वाः पृथङ्नामधेयाः इति आचक्षते, तासां समुद्रम् अभिपद्यमानानां नामधेयं छिद्यते समुद्रः इति आचक्षते ) सो जो पूर्व ओर वाली और जो दक्षिण ओर वाली, और जो पश्चिम ओर वाली और जो उत्तर ओर वाली नदियां बहती हैं, वे सब अलग अलग नामवाली हैं, ऐसा कहते हैं, उन समुद्र में पहुँचने वालियों का नाम मिट जाता है, यह समुद्र है—ऐसा कहते हैं, ( एवम् इमे सर्वे वेदाः सकल्पाः सरहस्याः सब्राह्मणाः सोपनिषत्काः सेतिहासाः सान्वाख्याताः सपुराणाः सस्वराः ससंस्काराः सनिरुक्ताः सानुशासनाः सानुमार्जनाः सवाकोवाक्याः निर्मिताः तेषां यज्ञम् अभिपद्यमानानां नामधेयं छिद्यते यज्ञः इति एव आचक्षते ) ऐसे ही यह सब वेद कल्पों सहित रहस्यों सहित, ब्राह्मण ग्रन्थों सहित, उपनिषदों सहित, इतिहासों सहित, व्याख्यानों सहित, पुराणों सहित, स्वरों सहित, संस्कारों सहित, निरुक्तों [ निर्वचनों ] सहित, अनुशासनों [ धर्मशास्त्रों ] सहित, अनुमार्जनों [ संशोधनों ] सहित, वाकोवाक्यों [ द्र० १ । २१ ] सहित बने हुये हैं, उन यज्ञ में पहुँचते हुओं का नाम मिट जाता है, यह यज्ञ है ऐसा ही कहते हैं ॥ १० ॥ भावार्थः--स्पष्ट है ॥ १० ॥

कण्डिका ११ ॥ भूमेर्ह वै एतद्विच्छिद्रं देवयजनं यदप्राक्प्रवणं यदनुदक्प्रवणं यत् कृत्रिमं यत्समविषममिदं ह त्वेव देवयजनं यत्समं समूलमविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णमिव भवति, यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्याद् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करो- तीति वोचे¹ छन्दस्तन्न विन्दामो येनोत्तरमेमहीति । तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान् होता होत्रं करोति, किं विद्वानध्वर्यु' राध्वर्यवं करोति, किं विद्वानुद्गातोद्गात्रं करोति, किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोतीति वोचे छन्दस्तन्न विन्दामो येनोत्तर- मेमहीति । ते ब्रूमो वागेव होता हौत्रं करोति वाचो हि स्तोमाश्च वषट्काराश्चा-

उदच्—यत् । उत्तरदेशभवेषु ( अनाद्याः ) खाद्यवस्तुरहिताः( मान्धातुः ) मान पूजायाम्—क्विप् + दधातेः—तृच् । सत्कारधारकस्य राजविशेषस्य ( यौवनाश्वस्य ) युवनाश्वपुत्रस्य ( सार्वभौमस्य ) चक्रवर्तिनृपस्य । राजराजेश्वरस्य ( प्रसूतम् ) षूङ् प्राणिप्रसवे—क्तः । निष्पन्नम् । निष्पीडितम् ( सदः ) यज्ञशालाम् ( आमन्त्र- यामास ) सबोधितवान् ( अभिपद्यमानानाम् ) प्राप्यमाणानाम् ( सान्वाख्याताः ) सव्याख्यानाः ( सानुमार्जनाः ) संशोधनाः ॥

१. 'अवोचम्' इति भवितव्यम् । भ्रष्टोऽयं पाठः प्रतीयते ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका ११ ॥ क्रावन्धि के देवयजन और ऋत्विजों के

Page 138Permalink

१०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ११ . भिसम्पद्यन्ते, ते ब्रूमो वागेव होता वाग् ब्रह्म वाक् देव इति । प्राणापानाभ्या- मेवाध्वर्युंराध्वर्यवं करोति, प्राणः प्रणीतानि ह भूतानि प्राणः प्रणीताः प्रणी- तास्ते ब्रूमः प्राणापानावेवाध्वर्यू प्राणापानौ ब्रह्म प्राणापानौ देव इति । चक्षुषैवो- द्गाता औद्गात्रं करोति चक्षुषा हीमानि भूतानि पश्यन्त्यथो चक्षुरेवोद्गाता चक्षुर्ब्रह्मा चक्षुर्देव इति । मनसैव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति मनसा हि तिर्यञ्च् च दिश ऊर्ध्वं च यच्च किञ्च मनसैव करोति तद् ब्रह्म ते ब्रूमो मन एव ब्रह्मा मनो ब्रह्म मनो देव इति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ क्रावन्धि के देवयजन और ऋत्विजों के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ (भूमेः ह वै एतत् विच्छिन्नं देवयजनं यत् अप्राक्प्रवणं यत् अनुदक्प्र- वणं यत् कृत्रिमं यत् समविषमम्) यह भूमि से बांटा गया देवयजन [विद्वानों का पूजास्थान] है, जो पूर्व की ओर न झुका हुआ और न उत्तर की ओर झुका हुआ है, जो बना हुआ है, और जो चौरस और ऊंचा नीचा है । (इदं ह तु एव देवयजनं यत् समं समूलम् अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति, यत्र ब्राह्मणस्य ब्राह्मणतां विद्यात् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति) यह तो देवयजन है जो चौरस, नेव [नींव] वाला बिना जला हुआ, प्रतिष्ठा वाला, पूर्व और उत्तर को झुका हुआ, चौरस, और एक सा फैला हुआ सा है, और जिसमें ब्राह्मण की ब्राह्मणता जानी जावे, [वहाँ] ब्रह्मा ब्रह्मत्व [ब्रह्मा का काम] करता है । (छन्दः वोचे तत् न विन्दामः येन उत्तरम् एमहि इति) मैंने वेदज्ञान कहा है, उसको हम [वैसा] नहीं पाते हैं जिससे हम उत्तर पावें । (तान् ह पप्रच्छ किं विद्वान् होता हौत्रं करोति, किं विद्वान् अध्वर्युः आध्वर्यवं करोति, किं विद्वान् उद्गाता औद्गात्रं करोति, किं विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति इति) उनसे उसने पूछा - कौन विद्वान् होता होतृकर्म करता है, कौन विद्वान् अध्वर्यु अध्वर्यु कर्म करता है, कौन विद्वान् उद्गाता उद्गातृ कर्म करता है, कौन विद्वान् ब्रह्मा ब्रह्मा का कर्म करता है । (छन्दः वोचे तत् न विन्दामः येन उत्तरम् एमहि इति) मैंने वेदज्ञान कहा है, उसको हम [वैसा] नहीं पाते हैं जिससे हम उत्तर पावें । [उन्होंने उत्तर दिया] - (ते ब्रूमः वाक् एव ११--(विच्छिन्नम्) विभक्तम् (देवयजनम्) विदुषां पूजास्थानम् (अप्राक्- प्रवणम्) पृङ् गतौ--ल्युट् । अपूर्वदिक्क्रमनिम्नम् (अनुदक्प्रवणम्) अनुत्त- रदिक्क्रमनिम्नम् (कृत्रिमम्) ड्वितः क्त्रिः (पा० ३।३।८८) डुकृञ् करणे-- क्त्रिः । क्त्रेर्मम्नित्यम् (पा० ४।४।२०) इति मप् । करणेन निर्वृत्तम् । रचितम् (समविषमम्) समं समानं च विषमम् असमानम् च । उच्चनीचं च (अविदग्धम्) वि+दह भस्मीकरणे-क्तः । अविशेषेण दग्धम् । अभस्मीकृतम् (विद्यात्) जानीयात् (वोचे) अवोचम् । अहं कथितवान् (छन्दः) वेदज्ञानम् (विन्दामः)

कण्डिका १२ ॥

Page 139Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १२ १०१ वाक् एव होता वाक् ब्रह्म वाक् देवः इति ) तुझसे हम कहते हैं—वाणी ही होता -[ होकर ] होतृ कर्म करती है, वाणियों को ही स्तोम [ स्तुति के मन्त्र और वषट्कार आहुतियां ] प्राप्त होती हैं, तुझसे हम कहते हैं—वाणी ही होता, वाणी ब्रह्म [ वेदज्ञान ], और वाणी देवता है। ( प्राणापानाभ्याम् एव अध्वर्युः आध्वर्यवं करोति, प्राणः प्रणीतानि ह भूतानि, प्राणः प्रणीताः प्रणीताः-ते ब्रूमः प्राणापानौ एव अध्वर्यू, प्राणापानौ ब्रह्म, प्राणापानौ देवः इति ) दोनों प्राण और अपान [ श्वास और प्रश्वास ] से ही अध्वर्यु अध्वर्यु का काम करता है, प्राण ही अच्छे प्रकार लाये गये जीव हैं, प्राण ही अच्छे प्रकार लाये गये प्रणीता [ यज्ञपात्रविशेष ] हैं—तुझसे हम कहते हैं--दोनों प्राण और अपान ही दो अध्वर्यु हैं, प्राण और अपान ब्रह्म [ वेदज्ञान ], प्राण और अपान देवता हैं। ( चक्षुषा एव उद्गाता औद्गात्रं करोति, चक्षुषा हि इमानि भूतानि पश्यन्ति, अथो चक्षुः एव उद्गाता, चक्षुः ब्रह्म, चक्षुः देवः इति ) आंख से ही उद्गाता उद्गाता का काम करता है, आंख से ही यह सब जीव देखते हैं, इसलिये आंख ही उद्गाता, आंख ही ब्रह्म [ वेदज्ञान ] और आंख ही देवता है। ( मनसा एव ब्रह्मा ब्रह्मत्वं करोति, मनसा हि दिशः तिर्यञ्च् च ऊर्ध्वं च यत् च किं च मनसा एव करोति तद् ब्रह्म, ते ब्रूमः मनः एव ब्रह्मा मनः ब्रह्म मनः देवः इति ) मन से ही ब्रह्मा ब्रह्मा का काम करता है, मन से ही दिशा के तिरछे काम और ऊंचे काम को और भी जो कुछ है [ उसको भी ] मन से ही करता है, वह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है, तुझ- से हम कहते हैं—मन ही ब्रह्मा, मन ब्रह्म [ वेदज्ञान ] और मन देवता है ॥ ११ ॥ भावार्थः—इस कण्डिका में भौतिक क्रिया के साथ आत्मिक यज्ञ का वर्णन है। और इसका सम्बन्ध अगली कण्डिका से है ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ तद्यथा ह वा इदं यजमानश्च याजयितारश्च दिवं ब्रूयुः पृथिवीति, पृथिवीं वाक् द्यौरिति ब्रूयुस्तदन्यो नानुजानात्येतामेवं नानुजानाति यदेतद् ब्रूयादथ तु कथमिति होतेत्येव होतारं ब्रूयाद्वागिति वाचं, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति देवमध्वर्यु- रित्येवाध्वर्युं ब्रूयात्, प्राणापानाविति प्राणापानौ, ब्रह्मेति ब्रह्म, देव इति प्राप्नुमः (एमहि) आ + इण् गतौ—विधिलिङ् । वयं प्राप्नुयाम ( होत्रम् ) होतृ— अण् । होतुः कर्म ( वषट्काराः १ ) वह प्रापणे डषटि । आहुतयः देवयज्ञाः । ( वाचः ) वाण्यः ( समृद्ध्यन्ते ) प्राप्नुवन्ति ( ते ) तुभ्यम् ( प्रणीतानि ) प्र + णीञ् प्रापणे—क्तः । प्रकर्षेण प्रापितानि ( प्रणीताः ) यज्ञपात्रविशेषाः ॥ १—वस्तुतः यह अव्युत्पन्न शब्द है। 'कार' प्रत्यय से सूचित होता है कि यह निरर्थक शब्द है। क्योंकि कार प्रत्यय का प्रयोग सदा केवल वर्णमात्र की सूचना देने के लिये ही आता है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १२ ॥ काबन्धि का अधिक यज्ञ विषयक विचार ॥

Page 140Permalink

१०२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १२ देव नुद्गातेत्येवोद्गातारं ब्रूयाच्चक्षुरिति चक्षुर्नह्रोति ब्रह्म, देव इति देवं ब्रह्मोत्येव ब्रह्माणं ब्रूयान्मन इति मनो ब्रह्मेति ब्रह्म देव इति देवम् ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ काबन्धि का अधिक यज्ञ विषयक विचार ॥ ( तत् यथा ह वै इदम् यजमानः च याजयितारः च दिवं ब्रूयुः पृथिवी इति, पृथिवीं ब्रूयुः वाक् द्यौः इति ) [ काबन्धि बोला ] सो जैसे यह बात है कि यजमान और याजक लोग प्रकाश को कहें यह पृथिवी है, और पृथिवी को कहें वह वाणी [ वा ] प्रकाश है। ( तत् अन्यः न अनुजानाति एताम् एवं न अनुजानाति यत् एतत् ब्रूयात् अथ नु कदम् इति ) उसको दूसरा पुरुष नहीं जान लेता है, इस [ वार्ता ] को ऐसा नहीं जान लेता है कि इसको [ वैसा ही ] वह कहे. फिर यह कैसे हो सकता है । ( होता इति एव होतार ब्रूयात्, वाक् इति वाचम्, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम्, अध्वर्युः इति एव अध्वर्युं ब्रूयात् ) यह होता [ होम करने वाला ] ही है, होता को कहे, यह वाणी है वाणी को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है देवता को, और यह अध्वर्यु ही है अध्वर्यु को बतावे । ( प्राणापानौ इति प्राणापानौ, ब्रह्म इति ब्रह्म देवः इति देवं, उद्गाता इति एव उद्गातारं ब्रूयात् ) यह प्राण और अपान हैं प्राण और अपान को, यह ब्रह्म है ब्रह्म को, यह देवता है देवता को, और यह उदगाता ही है उद्गाता को ही बतावे । ( चक्षुः इति चक्षुः, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम्, ब्रह्मा इति एव ब्रह्माणम् ब्रूयात् ) यह आंख है आंख को, यह ब्रह्म है ब्रह्म को, यह देवता है देवता को, और यह ब्रह्मा ही है ब्रह्मा को बतावे । ( मनः इति मनः, ब्रह्म इति ब्रह्म, देवः इति देवम् ब्रूयात् ) यह मन है मन को, यह ब्रह्म [ वेदज्ञान ] है ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, यह देवता है देवता को [ बतावे ] ॥ १२ ॥ भावार्थः—मनुष्य को यथार्थ और स्पष्ट बोलना चाहिये ॥ १२ ॥ कण्डिका १३ ॥ नाना प्रवचनानि ह वा एतानि भूतानि भवन्ति ये चैवासोमपं याजयन्ति ये च सुरापं ये च ब्राह्मणं विच्छिन्नं सोमयाजिनं तं प्रातः समित्पाणय उपोदेयु- रुपायामो भवन्तमिति, किमर्थमिति यानेव नो भवांस्तान् ह्यः प्रश्नानपृच्छत्तानेव नो भवान् व्याचक्षीतेति, तथेति तेभ्य एतान् प्रश्नान् व्याचष्टे, तद्येन ह वा इदं विद्यमानश्चाविद्यमानश्चाभिनिदधाति तद् ब्रह्म तद्यो वेद स ब्राह्मणोऽधीयानो ऽधीत्याचक्षत इति ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ काबन्धि का आगे यज्ञ विषयक विचार ॥ ( नाना प्रवचनानि ह वै एतानि भूतानि भवन्ति ये च एव असोमपं ये च सुरापं ये च विच्छिन्नं ब्राह्मणं सोमयाजिनं याजयन्ति ) अनेक प्रकार से प्रसिद्ध बातें १२—( दिवम् ) प्रकाशम् ( ब्रूयुः ) कथयेयुः ( अनुजानाति ) निरन्तरम् अनुभवति ॥

कण्डिका १४ ॥

Page 141Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १४ १०३ और यह सब जीव होते हैं, जो [ जीव ] सोम रस को न पीने वाले से, और जो सुरा [ मद्य ] पीने वाले से, और जो वेद मार्ग से अलग किये हुये सोम यज्ञ कराने वाले ब्राह्मण से यज्ञ कराते हैं, (तं प्रातः समित्पाणयः उपोदेयुः, भवन्तम् उपयामः इति ) उस [ प्रसिद्ध विद्वान् ] के पास प्रातः काल [ यज्ञ के लिये ] समिधा हाथ में लिये हुये जावें [ और कहें ] हम आपके पास आये हैं। ( किमर्थम् इति ) [ वह कहे ] किस लिये (यान् एव तान् प्रश्नान् नः भवान् ह्यः अपृच्छत् तान् एव नः भवान् व्याचक्षीत इति ) जिन ही उन प्रश्नों को हमसे आप ने पूछा है, उनको ही हमें आप बताइये । ( तथा इति ) [ उन्होंने कहा ] ऐसा ही हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचष्टे ) [और] उनको यह सब प्रश्न बताये । ( तत् येन ह वै इदं विद्यमानं च अविद्यमानं च अभिनिदधाति तत् ब्रह्म ) सो जिस करके यह वर्तमान और अवर्तमान [ भूत और भविष्य ] सब ओर से धारण किया जाता है वह ब्रह्म है । ( तत् यः वेद सः अधीयानः ब्राह्मणः अधीत्य आचक्षते इति ब्राह्मणम् ) उसको जो जानता है वह पढ़ा हुआ ब्राह्मण है, [ ऐसा ] पढ़ करके ही वे लोग कहते हैं—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ १३ ॥ भावार्थः—अश्लील कुमार्गी पुरुष से यज्ञ न कराना चाहिये किन्तु वेदज्ञानी सुशील विद्वान् से यज्ञ कराया जावे ॥ १३ ॥ कण्डिका १४ ॥ अथातो देवयजनान्यात्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनमृत्विजो देवयजनं भौमं देवयजनं तद्वा एतदात्मा देवयजनं यदुपध्यायच्छमानो वाऽनुपध्यायच्छमानो वा शरीरमभिवसत्येष यज्ञ एष यजत एतं यजन्त्वेतद्देवयजनमथैतत् श्रद्धा देवय- जनं यदैव कदाचिदादद्यात् श्रद्धा त्वेवैनं नातीयात्तद्देवय जनमथैतदृृत्विजो देवयजनं यत्र क्वचिद् ब्राह्मणो विद्यावान् मन्त्रेण करोति तद्देवयजनमथैतद्भोमं देवयजनं यत्रापस्तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति प्रतद्वहन्त्युद्वहन्ति तद्देवयजनं यत्समं समूलमविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णमिव भवति यस्य १श्वभ्र ऊर्मो वृक्षः पर्व्वतो नदी पन्था वा पुरस्तात्स्यान्न देवयजनमात्रं पुरस्तात्पर्य्यवशिष्येनोत्तरतोऽग्नेः पर्य्युपासीरन्निति ब्राह्मणम् ॥ १४ ॥ १३—(प्रवचनानि ) प्रकृष्टवाक्यानि (असोमपम् ) न सोमरसपान- कर्त्तारम् (सुरापम् ) मद्यपानकर्त्तारम् (विच्छिन्नम् ) वेदमार्गेण वियुक्तम् ( तम् ) प्रसिद्धं विद्वांसम् (उपोदेयुः ) उप+उद्+आ+इयुः, इण् गतौ—विधिलिङ् । प्राप्नुयुः । (व्याचक्षीत) भवान् विवृणोतु (विद्यमानम्) वर्त्तमानम् (अविद्यमानम् ) अवर्त्तमानं भूतं भविष्यं च (अभिनिदधाति ) अभिनिधीयते (अधीत्य ) पठित्वा ॥ १. पू. सं. “ श्वभ्रकूमंः” इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १४ ॥ काबन्धि का देवयजनों के विषय में वर्णन ॥

Page 142Permalink

१०४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १४ ॥ कण्डिका १४ ॥ काबन्धि का देवयजनों के विषय में वर्णन ॥ (अथ अतः देवयजनानि आत्मा देवयजनं श्रद्धा देवयजनम् ऋत्विजः देवयजनं भौमं देवयजनम्) अब यहाँ से देवयजन [विद्वानों के पूजा स्थान] कहे जाते हैं—[देखो कण्डिका ११]—आत्मा देवयजन है, श्रद्धा [पूरा विश्वास] देवयजन है, ऋत्विज् [सब ऋतुओं में यज्ञ कराने वाले] देवयजन हैं, जल [जो भूमि से भाप होकर फिर मेह बनकर बरसता है] देवयजन है। (तत् वै एतत् आत्मा देवयजनं यत् उपव्यायच्छमानः वा अनुपव्यायच्छमानः वा शरीरम् अधिवसंति, एषः यज्ञः एषः यजतः, एतं यजन्ते, एतत् देवयजनम्) सो ही यह आत्मा देवयजन है जो [आत्मा] फैलता हुआ अथवा न फैलता हुआ [बड़ा वा छोटा होकर] शरीर में बसता है, यह यज्ञ है, यह यजमान है, इसको पूजते हैं. यह देवयजन है। (अथ एतत् श्रद्धा देवयजनं यद्वा एव कदाचित् आदद्यात् श्रद्धा तु एव एनं न अतीयात्, तत् देवयजनम्) फिर यह श्रद्धा देवयजन है, जब कभी भी वह [ब्रह्मचारी] लेवे श्रद्धा तो इस [लेने वाले] को न उल्लंघन करे, यह देवयजन है। (अथ एतत् ऋत्विजः देवयजन यत्र क्वचित् विद्यावान् ब्राह्मणः मन्त्रेण करोति तत् देवयजनम्) फिर यह ऋत्विज् लोग देवयजन हैं, जहाँ कहीं विद्वान् ब्राह्मण मन्त्र से कर्म करता है वह देवयजन है। (अथ एतत् भौमं देवयजनं यत्र आपः तिष्ठन्ति यत्र स्यन्दन्ति तत् प्रवहन्ति उद्द्वहन्ति, तत् देवयज- नम्) फिर यह भौम [भूमि से निकला हुआ जल] देवयजन है, जहाँ जल ठहरता है. जहां चूता है, वहाँ बहता है और चढ़ता है, वह देवयजन है, (यत् समं समूलम् अविदग्धं प्रतिष्ठितं प्रागुदक्प्रवणं समं समास्तीर्णम् इव भवति) जो [स्थान] चौरस नींव वाला, बिना जला हुआ, प्रतिष्ठा वाला, पूर्व और उत्तर की ओर झुका हुआ, चौरस और एकसा फैला हुआ होवे (यस्य पुरस्तात् श्वभ्र ऊर्मः वृक्षः पर्वतः नदी पन्थाः वा स्यात्) जिसके आगे चलते हुए पवन वाले हवादार वृक्ष, पहाड़, नदी, अथवा मार्ग हो, (देवयजनमात्रम् पुरस्तात् न पर्यवशिष्येत्) देवयजन का परिमाण सामने को न बचा रहे, (न अग्नेः उत्तरतः पर्युपासीरन् इति ब्राह्मणम्) और न अग्नि के उत्तर की ओर बैठें—यह ब्राह्मण है ॥ १४ ॥ १४—(श्रद्धा) पूर्णविश्वासः (ऋत्विजः) सर्वेषु ऋतुषु यज्ञकर्तारः। (भौमम्) भूमि—अण्। वाष्पमेघरूपेण भूमेर्जातं जलम् (उपव्यायच्छमानः) उप+वि+आ+यम उपरमे—शानच्। दीर्घीभवन् (अनुपव्यायच्छमानः) अदीर्घी- भवन्। अल्पीभवन् (यजतः) भृमृदृशियजि० (उ० ३।११०) यज देवपूजासंगति- करणदानेषु-अतच्। यजमानः (यजन्ते) पूजयन्ति (आदद्यात्) गृह्णीयात् (अतीयात्) अति+इण् गतौ—विधिलिङ्। उल्लंघयेत् (आपः) जलानि (तत्) तत्र (प्रवहन्ति) प्रकर्षेण गच्छन्ति (श्वभ्रः) श्वभ्र गतौ—घञ्। गमनशीलः। (ऊर्मः) अर्तेरुच्च (उ० ४।४४) ऋ गतौ-मिः, उत्, ततः अर्शआद्यच्। ऋच्छति गच्छतीति ऊर्मः वेगः। (मात्राम्) परिमाणम् (पर्यवशिष्येत्) परि+अव+शिष असर्वोपयोगे—विधि-

कण्डिका १५ ॥

Page 143Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १५ १०५ भावार्थ:—मनुष्यों को चाहिये कि भौतिक यज्ञ के साथ आत्मिक यज्ञ का विचार करते रहें ॥ १४ ॥ कण्डिका १५ ॥ अदितिर्वै प्रजाकामौदनमपचत् तत उच्छिष्टमाश्नात् सा गर्भमधत्त, तत आदित्या अजायन्त, य एष ओदनः पच्यत आरम्भणमेवैतत् क्रियते आक्रमण- मेव प्रादेशमात्रीः समिधो भवन्त्येतावान् ह्यात्मा प्रजापतिना सम्मितो ऽग्नेर्वै या यज्ञिया तनूरश्वत्थे तया समगच्छत एषा स्वधृत्या तनूर्यद् घृतम्, यद् घृतेन समिधो अनक्ति ताभ्यामेवैनं तन्तूभ्यां समर्द्धयति यन्निर्मार्गस्यादधात्यव- कूत्या वै वीर्यं क्रियते यन्निर्मार्गस्यादधात्यवकूत्या एव संवत्सरो वै प्रजननमनग्निः प्रजननमेतत् प्रजननं यत्संवत्सर ऋचाऽग्नौ समिधमादधाति, प्रजननादेवैनन्तत् प्रजनयिता प्रजनयत्यभक्तुर्वे पुरुषो न हि तद्वेद यदृतुमभिजायते, यन्नक्षत्रं तदाप्नोति, य एष ओदनः पच्यते, योनिरेवैषा क्रियते, यत्समिध आधीयन्ते रेत- स्तत् ध्रियते संवत्सरो वै रेतो हितं प्रजायते, ये संवत्सरे पर्य्येतेऽग्निमाधत्ते प्रजापतिरेवैनमाधत्ते, द्वादशसु रात्रीषु पुरा संवत्सरस्याधेयात्ता हि संवत्सरस्य प्रतिमा अथो तिसृष्वथो द्वयोरथो पूर्वद्युराधेयात् ते वा अग्निमादधानेनादित्या वा इत उत्तरमेव मेऽमुष्मिंल्लोक आयंस्ते पथि रक्षन्त इयन्तदु यक्ष्यमाणं प्रतिनु- दन्त उच्छेषणभाजा वा आदित्या यदुच्छिष्टं यदुच्छिष्टेन समिधो अनक्ति तेभ्य एव प्रोवाच तेभ्य एव प्रोच्य स्वर्गंलोकं यन्ति ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ अदिति की सृष्टि रचना के दृष्टान्त से भौतिक यज्ञ की रचना ॥ ( प्रजाकामा अदितिः वै ओदनम् अपचत् ) सन्तान चाहने वाली अदिति [ अदीन और अखण्ड परमेश्वर शक्ति ] ने सींचने वाला भात वा अन्न पकाया [ परमाणुओं को चलाया ], ( ततः उच्छिष्टम् आश्नात् ) फिर बचे हुये को खाया [ प्रलय से पीछे बचे संयोग वियोग सामर्थ्य को काम में लाया ] । ( सा गर्भम् अधत्त ) उसने गर्भ धारण लिङ् । अवशिष्टं भवेत् ( पर्य्युपासीरन् ) परि + उप + आस उपवेशने—विधिलिङ् । उपविशेयुः ॥ १५—( अदितिः ) कृत्यल्युटो बहुलम् ( पा० ३ । ३ । ११३ ) दोङ् क्षये, दो अवखण्डने, दाप् लवने—क्तिन्। द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति ( पा० ७ । ४ । ४० ) इति इत्वम् । दीङ्पक्षे ह्रस्वत्व नञ्समासः । अदितिः पृथिवी निघ० १ । १ । वाक्—निघ० १ । ११ । गोः—निघ० २ । ११ । अदीना देवमाता—निरु० ४ । २२ । अदीना अक्षीणा अखण्डिता वा परमेश्वरशक्तिः ( ओदनम् ) उन्देर्न- लोपश्च ( उ० २ । ७६ ) उन्दी क्लेदने—युच् । ओदनो मेघः—निघ० १ । १० । ओदनमुदकदानं मेघम्—निरु० ६ । ३४ । सेचकं भक्तम् । अन्नम् ( उच्छिष्टम् ) उत् + शिष असर्वोपयोगे—क्तः । यः प्रलयात् शिष्यते शेषो भवति तं शेषपदार्थम् ।