BharatKosha
Back to the archive

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

कण्डिका ९ ॥

Page 185Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ॥ १४७ हो । ( तेभ्यः एतान् प्रश्नान् व्याचचक्षे ) उन [ उद्दालक ] को उस [ स्वैदायिन ] ने यह प्रश्न बताये ॥ ८ ॥ भावार्थः-विद्वान् लोग विद्वानों से सत्कार पूर्वक प्रश्नोत्तर करके सत्य का निर्णय करें ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ यत्पुरस्तात् वेदेः प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशा जायन्ते १, यदपरमिव प्रस्तरमनुस्तृणाति तस्मादासामपरमिव श्मश्रूण्यु- पक्ष्काण्यान्यानि लोमानि जायन्ते २, यत् प्राग्वर्हिषः प्रस्तरमनुप्रहरति तस्मादिमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिता भवन्ति ३, यदन्ततः सर्वमेवानुप्रहरति तस्माद- न्ततः सर्व एव पलिता भवन्ति ४, यत्प्रयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मादिमाः प्रजा अदन्तिका जायन्ते ५, यद्धवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मादासामपरमित्र जायन्ते ६, यदनुयाजा अपुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मा- दासां सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७, यत्पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तो भवन्ति तस्मादासां पुनरेव जायन्ते ८, यत्समिष्टयजुरपुरोऽनुवाक्यावद्भवति तस्मादन्ततः सर्व एव प्रभिद्यन्ते ९, यद्गायत्र्याऽनूच्य त्रिष्टुभा यजति तस्मादधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते १०, पर उत्तरे ११, यदृचाऽनूच्य यजुषा यजति तस्मादधरे दन्ता अणीयांसः ह्रसीयांसः १२, प्रथीयांसो वर्षीयांस उत्तरे १३, यदाघारौ दीर्घतरौ प्राञ्चावाघार- यति तस्मादिमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४, यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे १५, यच्चतुर्थे प्रयाजे समानयति तस्मादिमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६, यज्जपं जपित्वाऽभिहिङ्कृणोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तो १७, ऽश्मश्रुव स्त्रियः १८, यत् सामिधेनीः संतन्यन्नाह तस्मादासां सन्ततमिव शरीरं भवति १९, यत् सामिधेन्यः काष्ठहविषो भवन्ति तस्मादासामस्थीनि दृढतराणीव भवन्ति २०, यत् प्रयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भ- वति २१, यन्मध्ये हविषां दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मादासां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, यदनुयाजा आज्यहविषो भवन्ति तस्मादासा- मुत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३, यदुत्तमेऽनुयाजे सकृदपानिति तस्मा- दिदं शिश्नमुच्चश एति २४, नीचीपद्यते २५, यन्नापानेत् शकृच्छूलं स्याद्यन्मुहुर- पानेत् शकृत्त्यन्नं स्यात् तस्मात् सकृदपानिति नेत् शकृच्छूलं स्यात् शकृत्त्यन्नं वेति २६ ॥ ६ ॥ कण्डिका ९ ॥ अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञविधान से शरीर की अवस्था का वर्णन ॥ ( यत् वेदेः पुरस्तात् प्रथमं बर्हिः स्तृणाति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं लोमशाः जायन्ते .१ ) [ स्वैदायिन के उत्तर प्रश्नों के लिये कण्डिका ७ देखो ] जो वेदी के पूर्व में वह पहिले कुशासन बिछाता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले लोम वाले होते हैं १। ( यत् अपरम् इव प्रस्तरम् अनुस्तृणाति तस्मात् आसाम्

Page 186Permalink

१४८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ६ ॥ अपरम् इव श्मश्रूणि उपकक्ष्याणि अन्यानि लोमानि जायन्ते २ ) जो कि पीछे से प्रस्तर [ कुशा का मुठ्ठा ] विछाता है, इसलिये पीछे से इनके दाढ़ी मूंछ और कांख के और दूसरे लोम उत्पन्न होते हैं २ । ( यत् प्राक् बर्हिषः प्रस्तरम् अनुप्रहरति तस्मात् इमाः प्रजाः शिरस्तः प्रथमं पलिताः भवन्ति ३ ) जो पूर्व दिशा में कुशा के मुट्ठे को समेट लेता है, इसलिये यह प्रजायें शिर पर पहिले श्वेत हो जाते हैं । ३ ( यत् अन्ततः सर्वम् एव अनुप्रहरति तस्मात् अन्ततः सर्वे एव पलिताः भवन्ति ४ ) जो कि अन्त में सबको ही समेट लेता है इसलिये अन्त में सभी श्वेत हो जाते हैं ४ । ( यत् प्रयाजाः अपुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् इमाः प्रजाः अदन्तिकाः जायन्ते ५ ) जो कि प्रयाज [ यज्ञाङ्ग विशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होते हैं, इसलिये यह प्रजायें बिना दांत वाले होते हैं ५ । ( यत् हवींषि पुरोऽनुवाक्यावन्ति भवन्ति तस्मात् आसाम् अपरम् इव जायन्ते ६ ) जो कि हवि पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दान्त ] पीछे निकलते हैं ६ । ( यत् अनुयाजाः अपुगोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम् सप्तवर्षाष्टवर्षाणां प्रभिद्यन्ते ७ ) जो कि अनुयाज [ यज्ञाङ्गविशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होते हैं, इसलिये सात वर्ष आठ वर्ष वालों के [ दाँत ] उखड़ जाते हैं ७ । ( यत् पत्नीसंयाजाः पुरोऽनुवाक्यावन्तः भवन्ति तस्मात् आसाम् पुनः एव जायन्ते ८ ) जो कि देवपत्नियों के यज्ञ पुरोऽनुवाक्या वाले होते हैं, इसलिये इनके [ दांत ] फिर भी निकल आते हैं ८ । ( यत् समिष्टयजुः अपुरोऽनुवाक्यावत् भवति तस्मात् अन्ततः सर्वे एव प्रभिद्यन्ते ६ ) जो कि समिष्टयजु [ यज्ञविशेष ] पुरोऽनुवाक्या बिना होता है, इसलिये अन्त में सब ही [ दांत ] उखड़ जाते हैं ६ । ( यत् अनूच्य गायत्र्या त्रिष्टुभा यजति तस्मात् अधरे दन्ताः पूर्वं जायन्ते १० परे उत्तरे ११ ) जो कि [ मन्त्रों को ] पढ़कर गायत्री के साथ और त्रिष्टुप के साथ यज्ञ करता है, इसलिये नीचे वाले दांत पहिले निकलते हैं १०, और पीछे ऊपर वाले ११ । ( यत् अनूच्य ऋचा यजुषा यजति तस्मात् अधरे दन्ताः अणीयांसः, ह्रसीयांसः १२, उत्तरे प्रथीयांसः वर्षीयांसः १३ ) जो कि [ मन्त्रों को ] पढ़कर ऋग्वेद के साथ और यजुर्वेद के साथ यज्ञ करता है, इसलिये नीचे वाले दांत अधिक सूक्ष्म और निर्बल होते हैं १२, और ऊपर वाले अधिक चौड़े और सबल होते हैं १३ । ( यत् दीर्घतरौ प्राञ्चौ आघारौ आघारयति तस्मात् इमौ दंष्ट्रौ दीर्घतरौ १४ ) जो कि अधिक लम्बे और अधिक पूजनीय दोनों आवार [ घृतदान के होमविशेष ] को सींचता है, इसलिये यह [ सामने के ] दोनों बड़े दांत अधिक लम्बे होते हैं १४ । ( यत् संयाज्ये सञ्छन्दसी तस्मात् समे इव जम्भे १५ ) जो कि दोनों संयाज्य समान छन्द वाले होते हैं, इसलिये दोनों दाढें चौकोर सी हैं १५ । ( यत् चतुर्थे ६—(स्तृणाति ) आच्छादयति ( लोमशः ) लोमवन्तः ( प्रस्तरम् ) दर्भ- मुष्टिम् ( अनुप्रहरति ) संगृह्णाति ( पत्नीसंयाजाः ) देवपत्नीनां स्तुतियुक्त- यज्ञाङ्गविशेषाः । देवपत्न्यः यथा इन्द्राणी, अग्नायी, वरुणानी, इत्यादय. ( आघारौ ) आ+घृ क्षरणे—घञ् । घृतदानहोमविशेषौ ( प्राञ्चौ ) प्रकर्षेण पूजनीयौ ( आघारयति ) समन्तात् सिञ्चति ( सामिधेनी ) समिधामाधाने ष्ण्यण् ( वा० पा० ४ । ३ । १२० ) समिध्—ष्ण्यण्, षित्वात् ङीष्, यलोपः । अग्निप्रज्वलने

Page 187Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ९ ।। १४६ प्रयाजे समानयति तस्माद् इमे श्रोत्रे अन्ततः समे इव दीर्णे १६) जो कि चौथे प्रयाज [ यज्ञ ] में [ हवि ] समान लाता है, इसलिये यह दोनों कान अन्त में समान से फटे हुये हैं १६ । ( यत् जपं जपित्वा अभिहिङ्करोति तस्मात् पुमांसः श्मश्रुवन्तः १७ स्त्रियः अश्मश्रुवः १८ ) जो जप को जप कर हिङ्कार शब्द करता है, इसलिये पुरुष दाढ़ी मूंछ वाले होते हैं १७, और स्त्रियां बिना दाढ़ी मूंछ वाली १८ । ( यत् सामि- धेनीः संतन्वन् आह तस्मात् आसां सन्ततम् इव शरीरं भवति १९ ) जो कि सामिधेनी ऋचाओं [ अग्नि जलाने के मन्त्रों ] को फैलाता हुआ बोलता है, इसलिये इन [ प्रजाओं ] का फैला हुआ सा शरीर होता है १९ । ( यत् सामिधेन्यः काष्ठहविषः भवन्ति तस्मात् आसा म् अस्थीनि दृढतराणि इव भवन्ति २० ) जो कि सामिधेनी ऋचायें काष्ठ के हवि वाली होती हैं, इसलिये इनकी हड्डियां अधिक दृढ़ होती हैं २० । ( यत् प्रयाजा आज्यहविषः भवन्ति, तस्मात् आसां प्रथमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २१ ) जो कि प्रयाज [ यज्ञ ] जमे हुये घी के हवि वाले होते हैं, इसलिये इन [ प्रजाओं ] की पहिली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २१ । ( यत् हविषां मध्ये दध्ना च पुरोडाशेन च प्रचरन्ति तस्मात् आसां मध्यमे वयसि रेतः सिक्तं सम्भवति २२, ) जो हवियों के मध्य में दही से और पुरोडाश [ मालपूये ] से हवन करते हैं, इसलिये इन की मध्यम अवस्था में वीर्य सींचा हुआ निकलता है २२ । ( यत् अनुयाजाः आज्यहविषः भवन्ति तस्माद् आसा म् उत्तमे वयसि रेतः सिक्तं न सम्भवति २३: ) क्योंकि अनुयाज [ पिछले यज्ञ ] जमे हुये घी वाले होते हैं, इसलिये इन- की पिछली अवस्था में वीर्य सींचा हुआ नहीं निकलता है २३ । ( यत् उत्तमे अनुयाजे सकृत् अपानिति तस्मात् इदं शिश्नम् उच्चशः एति २४, नीचीपद्यते २५, ) जो कि सबसे पिछले अनुयाज में सकृत् [ एक बार, शेष हवि उठा कर ] गिराता है, इसलिये यह मनुष्य लिङ्ग ऊंचा जाता है २४, और नीचा होता है २५ । ( यत् न अपानेत् १शकृच्छूनं स्यात् ) जो [ हवि ] न गिरावे, [ लिङ्ग ] शकृच्छून [ वीर्य शून्य ] हो जावे, ( यत् मुहुः अपानेत् शकृति अन्नं स्यात् ) और जो बार बार [ हवि को ] गिरावे, शकृत् [ वीर्य ] में अन्न [ का रस ] होवे, ( तस्मात् सकृत् अपानिति शकृच्छूनं नेत् स्यात् ) इसलिये सकृत् [ एक बार ] [ हवि को उठा कर ] गिरावे और वह शकृच्छून [ वीर्यशून्य ] न होवे, ( शकृति अन्नं वेति ) शकृत् [ वीर्य ] में अन्न [ का रस ] पहुंचता है २६ ॥ ६ ॥ भावार्थः—कण्डिका ७ के प्रश्न देखो ॥ ९ ॥ ऋचः ( संतन्वन् ) सम्यग् विस्तारयन् ( अपानिति ) अपनयति । अग्नौ हविःशेषं क्षिपति ( शकृच्छूनम् ) शकृता वीर्येण शून्यम् ( अपानेत् ) प्रक्षिपेत् ( शकृति ) वीर्ये ( अन्नम् ) अन्नरसः ( वेति ) वी गत्यादिषु । गच्छति ॥ १. शकृत् ( मल, वीर्य ) एवं सकृत् ( एक बार ) ये दो पृथक् शब्द हैं । पू० सं० में यहाँ व कं० ७ में सर्वत्र दन्त्य सकार ही छपा है, तदनुसार भाष्यकार ने अभेदार्थ मानते हुये सकृत् की सिद्धि में “वा शश्य सः” पृ. १४४ में लिखा है । वस्तुतः यह उच्चारणगत अन्धपरम्परा का सूचक है । शकार सकार दोनों एक नहीं है ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १० ॥

Page 188Permalink

१५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥ कण्डिका १० ॥ अथ ये पुरस्तादष्टावाज्यभागाः पञ्चप्रयाजा द्वावाघारौ द्वावाज्यभागावा- ग्नेया आज्यभागानां प्रथमः सौम्यो द्वितीयो हविर्भागानां हविर्ह्येव सौम्यमाग्नेयः पुरोडाशोऽग्नीषोमीय उपांशुयाजोऽग्नीषोमीयः पुरोडाशोऽग्निः स्विष्टकृदित्येते मध्यतः पञ्च हविर्भागाः । अथ ये षट् प्राजापत्या इडा च प्राशित्रञ्च यच्चाग्नीध्रीया- दद्यति, ब्रह्मभागो यजमानभागोऽन्वाहार्य्य एव षष्ठोऽथ य उपरिष्टादष्टावाज्य- भागास्त्रयोऽनुयाजाश्चत्वारः पत्नीसंयाजाः समिष्टयजुरष्टममथ या गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, वेदिरेव सा, तस्य ये पुरस्ता- दष्टावाज्यभागाः स दक्षिणः पक्षोऽथ ये उपरिष्टादष्टावाज्यभागाः स उत्तरः पक्षः, हवींष्यात्मा, गार्हपत्यो जघनमाहवनीयः शिरः सौवर्णराजतौ पक्षौ, तद्यदादित्यं पुरस्तात् पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्माज्ज्योतिष्क उत्तरो भवति । अथ या पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति याज्येव सा, तस्या ओं श्रावयेति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषदिति चतुरक्षरं, यजेति द्वयक्षरं, ये यजा- मह इति पञ्चाक्षरं, द्व्यक्षरो वै वषट्कारः, सैषा पङ्क्तिः पञ्चपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैर्यज्ञैर्यजमानं स्वर्गं लोकमभिवहति, तद्यत्रास्यैश्वर्य्यं स्याद्यत्र वैनमभिवहेयुरे- वंविद्मेव तत्र ब्रह्माणं वृणीयान्नानेवंविदमिति ब्राह्मणम् ॥ १० ॥ कण्डिका १०॥ कण्डिका ८ के यज्ञ सम्बन्धी प्रश्नों के उत्तर ॥ (अथ ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः, आज्यभागानां पंचप्रयाजाः, द्वौ आज्यभागौ द्वौ आघारौ आग्नेयौ, प्रथमः द्वितीयः सौम्यः) [सौदायन ने उत्तर दिये - कण्डिका ८ देखो] फिर जो पहिले आठ आज्यभाग [घी की आहुतियां] हैं, उन आज्यभागों में पांच प्रयाज [पांच प्राण देवता वाली आहुतियां-प्राणाः वै प्रयाजाः-ऐतरेय ब्राह्मण १ । ११ । ५] दो आज्यभाग दो आघार [नामक आहुति] दोनों आग्नेय [अग्नि देवता वाली] और पहिली और दूसरी सौम्य [एक सोम देवता की] है। (हविर्भागानां हविः हि एव सौम्यम्, आग्नेयः पुरोडाशः, अग्नीषोमीयः उपांशुयाजः अग्नीषोमीयः पुरोडाशः, अग्निः स्विष्टकृत् इति एते मध्यत पंचहवि- र्भागाः) हविर्भागों में हवि ही सोम देवता का है १, अग्नि का पुरोडाश २, अग्नि और सोम का उपांशु याज [मौन आहुति] ३. अग्नि और सोम का पुरोडाश ४, अग्नि का स्विष्टकृत् [आहुति] है ५, यह मध्य के पांच हविर्भाग हैं। (अथ ये षट् प्राजापत्याः, इडा च प्राशित्रं च यत् च आग्नीध्रीयौ अद्यति, ब्रह्मभागः, अन्वाहार्य्यः यजमान- भागः, एव षष्ठः) और जो छः प्राजापत्य [प्रजापति देवता की] आहुति हैं उनमें १०-(सौम्यः) सोमदेवताकः (उपांशुयाजः) अप्रकाशमन्त्रयज्ञः (प्राशि- त्रम्-प्र + अश भोजने-इत्रन् । प्राशनम् (इडा) इल स्वप्नक्षेपगयोः-कः, टाप् । पृथिवी । गौः । वाक्, (अद्यति)-आर्षं दिवादिमत्वम् । अत्ति । भक्षति (अन्वाहार्य्य) अनु + आ + हृञ् हरणे-ण्यत् । प्रतिमासकर्त्तव्याऽमावास्याविहितश्राद्धोपेतः ।

Page 189Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १० ॥ १५१ इडा = भूमि नामक १, और प्राशित्र [ प्राशन वा ओदन नामक ] २, और जो दो आग्नीध्रीय [ आग्नीध्र वाली दो आहुति को अग्नि ] खाता है ३, ४, ब्रह्मा का भाग ५, और प्रति मास अमावस को करने योग्य श्राद्ध वाला यजमान का भाग छठा है ६ । ( अथ ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः, त्रयः अनुयाजाः, चत्वारः पत्नीसंयाजाः अष्टमं समिष्टयजुः ) और जो पिछले आठ आज्य भाग हैं, [ उनमें ] तीन अनुयाज, चार पत्नी संयाज और आठवां समिष्टयजु है । ( अथ या गायत्री हरिणी ज्योतिष्पक्षा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकं अभिवहति सा वेदिः एव ) और जो गायत्री सुवर्ण मूर्ति, ज्योति के पंख वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्गलोक में पहुँचाती है. वह वेदी [ यज्ञ कुण्ड ] ही है । ( तस्य ये पुरस्तात् अष्टौ आज्यभागाः स दक्षिणः पक्षः, अथ ये उपरिष्टात् अष्टौ आज्यभागाः स उत्तरः पक्षः, हवींषि आत्मा. गार्हपत्यः जघनम्, आहवनीयः शिरः, सौवर्णराजतौ पक्षौ ) उस [ यजमान ] के जो पहिले आठ आज्य भाग हैं वह [ वेदी का ] दाहिना पंख है, और जो पीछे वाले आठ आज्य भाग हैं वह बांया पंख है, सब हवि आत्मा हैं, गार्हपत्य [ अग्नि ] जंघा है, आहवनीय शिर है, सोने और चांदी वाले दोनों पंख हैं. ( तत् यद् आदित्यं पुरस्तात् पर्य्यन्तं न पश्यन्ति तस्मात् अज्योतिष्कः उत्तरः भवति ) सो जो सूर्य को पूर्व से पश्चिम में जाता हुआ नहीं देखते हैं इसलिये बिना ज्योति वाला पिछला [ यज्ञ वा पक्ष ] होता है । [ अर्थात् सूर्य को अवश्य देखे जिससे ज्योति बढ़े ] । ( अथ या पङ्क्तिः पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति सा याज्या इव ) और जो पङ्क्ति पांच पाद वाली सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुँचाती है वह याज्या [ नाम वाली इष्टि ] ही है । ( तस्याः ओं श्रावय इति चतुरक्षरम्, अस्तु श्रौषट् इति चतुरक्षरम्, यज इति द्व्यक्षरं, ये यजामहे इति पंचाक्षरं, द्व्यक्षरः वै वषट्कारः ) उस [ याज्या ] के ओं श्रावय [ ओम् को तू सुना ] यह चार अक्षर वाला है, अस्तु श्रौषट् [ श्रौषट् होवे ] यह चार अक्षर वाला है, यज [ यज्ञ कर ] यह दो अक्षर वाला है, ये यजामहे [जो हम यज्ञ करते हैं] यह पांच अक्षर वाला है, वषट् [ यह शब्द ] दो अक्षर वाला ही है । ( सा एषा पङ्क्तिः पंचपदा सप्तदशाक्षरा सर्वैः यज्ञैः यजमानं स्वर्गं लोकम् अभिवहति ) सो यही पङ्क्ति पांच पाद वाली और सत्रह अक्षर वाली होकर सब यज्ञों के द्वारा यजमान को स्वर्ग लोक में पहुँचाती है. (तत् यत्र अस्य ऐश्वर्यं स्यात्, वा यत्र एनम् अभिभवेयुः एवंविदम् एव तत्र ब्रह्माणं वृणीयात् न अनेवंविदम् इति ब्राह्मणम् ) सो जहां [ यज्ञ में ] इस [ यजमान ] का ऐश्वर्यं होवे, अथवा जहां इसको [ शत्रु लोग ] हरावें, वहां ऐसे जानकार को ही ब्रह्मा चुने, ऐसे न जानने वाले को नहीं, यह ब्राह्मण है ॥ १०॥ भावार्थः—यथाविधि यज्ञ करने से मनुष्य कार्यसिद्धि करें ॥ १० ॥ ( पुरस्तात् ) पूर्वस्यां दिशि ( पर्य्यन्तम् ) परिगतो अन्तो येन तम् । ( याज्या ) यजतेः ण्यत् । याजनीया । इष्टिः ( श्रौषट् ) श्रु श्रवणे—डोषटि + यज्ञादौ हविर्दा- नम् ( वषट्कारः ) वह प्रापणे—डषटि+कृञ्+घञ् । देवोद्देश्यकहविस्त्यागः ( वृणीयात् ) स्वीकुर्यात् ( अनेवंविदम् ) अनेवंविधज्ञातारम् ॥

कण्डिका ११ ॥

Page 190Permalink

१५२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ अथ ह प्राचीनयोग्य आजगामाग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छेद् गोतम इति, पृच्छ प्राचीनयोग्येति । किन्देवत्यं ते गवीडायां १, किन्देवत्यमुपहूतायां २, किन्देवत्य- मुपसृष्टायां ३, किन्देवत्यं वत्समुन्नीयमानं ४, किन्देवत्यं वत्समुन्नीतम् ५, किन्दे- वत्यं दुह्यमानं ६, किन्देवत्यं दुग्धं ७, किन्देवत्यं प्रक्रम्यमाणं ८, किन्देवत्यं ह्रिय- माणं ९, किन्देवत्यमधिधिश्रियमाणं १०, किन्देवत्यमधिश्रितं ११, किन्देवत्यमभ्य- ज्वाल्यमानं १२, किन्देवत्यमभ्यवज्वालितं १३, किन्देवत्यं समुद्वान्तं १४, किन्दे- वत्यं त्रिष्यन्नं १५, किन्देवत्यमद्भिः प्रत्यनीतं १६, किन्देवत्यमुद्वास्यमानं १७, किन्देवत्यमुद्वासितं १८, किन्देवत्यमुन्नीयमानं १९, किन्देवत्यमुन्नीतम् २०, किन्दे- वत्यं प्रक्रम्यमाणं २१, किन्देवत्यं ह्रियमाणं २२, किन्देवत्यमुपसाद्यमानं २३, किन्दे- वत्यमुपसादितं २४, किन्देवत्या समित् २५, किन्देवत्यां प्रथमामाहुतिमहौषीः २६, किन्देवत्यं गार्हपत्यमवेक्षिष्ठाः २७, किन्देवत्योत्तराहुतिः २८, किन्देवत्यं हुत्वा स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनैषीः २९, किन्देवत्यं बर्हिषि स्रुचन्निधायोन्मृज्योत्तरतः पाणी निरमा१क्षीः ३०, किन्देवत्यं द्वितीयमुन्मृज्य पित्र्युपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधामकार्षीः ३१, किन्देवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२, किन्देवत्यं द्वितीय ३३, किन्दे- वत्यमन्ततः सर्वमेवाप्राशीः ३४, किन्देवत्यमप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषीः ३५, किन्देवत्यं प्रक्षालितया ३६, किन्देवत्यमपरेणाहवनीयमुदकं स्रुचा न्यनैषीः ३७, किन्देवत्यं स्रुवं स्रुवञ्च प्रत्यताप्सीः ३८, किन्देवत्यं रात्रौ स्रुग्दण्डमवा२मार्क्षीः ३९, किन्देवत्यं प्रातरुदमा३र्क्षीरित्थेत्तच्चेद्ध्वेत्थ ४०, गोतम हुतं, यदि४ न वेत्थाहतं त इति ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ प्राचीनयोग्य मुनि के उद्दालक से अग्निहोत्र विषयक चालीस प्रश्न ॥ ( अथ ह प्राचीनयोग्यः आजगाम ) फिर प्राचीनयोग्य [ सनातन वेदों में समर्थ मुनि विशेष ] आया । ( अग्निहोत्रं भवन्तं पृच्छेत् गोतम इति ) [ उसने कहा ] अग्निहोत्र को आपसे यह पूंछेगा, हे गोतम ! ( पृच्छ प्राचीनयोग्य इति ) [ उद्दालक ने कहा—क० ६ ] पूंछ, हे प्राचीनयोग्य । [ प्राचीनयोग्य बोला ] ( किंदेवत्यं ते इडायां गवि १ ) तेरी इडा [ पाने योग्य ] गो [ यज्ञ के लिये दूध देने वाली कामधेनु ] में कौन देवता वाला कर्म है १, ( किंदेवत्यम् उपहूतायाम् २ ) उस बुलायी हुई में कौन देवता वाला कर्म है २, ( किंदेवत्यम् उपसृष्टायाम् ३ ) उस पास आयी हुई में कौन देवता ११—(प्राचीनयोग्यः) प्राचीनेषु सनातनेषु वेदेषु योग्यः समर्थः । मुनिविशेषः (किन्देवत्यम्) किम्+देवता—यत् । किंदेवताविषयकं कर्म (गवि) यज्ञार्थं दुग्धदात्र्यां १. पू० सं० "निर्माक्षीः" इति पाठः ॥ २. पू० सं० अवमार्क्षीः इति पाठः ॥ ३. पू० स० उन्मार्क्षीः इति पाठः ॥ ४. पू० सं० 'चेद्यद्यु न' इति पाठः । जर्मनसंस्करणे यद्यु न इति पाठः, अस्माभिः 'यदि न' संशोधितः ॥ सम्पा० ॥

Page 191Permalink

वाला कर्म है ३, (वत्सम् उन्नीयमानम् किंदेवत्यम् ४) बछड़े को लाया जाता हुआ कर्म कौन देवता वाला है ४, (वत्सम् उन्नीतं किंदेवत्यम् ५) बछड़ा लाया गया कर्म कौन देवता वाला है ५, (दुह्यमानं किंदेवत्यम् ६) दुहता हुआ कर्म क्या देवता है ६, (दुग्धं किंदेवत्यम् ७) दूध क्या देवता है ७, (प्रक्रम्यमाणं किंदेवत्यम् ८) घुमाया जाता हुआ [दूध] क्या देवता है ८, (ह्रियमाणं किंदेवत्यम् ९) लिया जाता हुआ [दूध] क्या देवता है ६, (अधिश्रियमाणं किंदेवत्यम् १०) रक्खा जाता हुआ दूध क्या देवता है १०, (अधिश्रितं किंदेवत्यम् ११) रक्खा गया दूध क्या देवता है ११, (अभ्यवज्वाल्यमान किंदेवत्यम् १२) औंटता हुआ दूध क्या देवता है १२, (अभ्य- वज्वालितं किंदेवत्यम् १३) औंटा हुआ दूध क्या देवता है १३, (समुद्वान्तं किंदेवत्यम् १४) उफनता हुआ दूध क्या देवता है १४, (विष्यन्नं किंदेवत्यम् १५) बहता हुआ दूध क्या देवता है १५, (अद्भिः प्रत्यानीतं किंदेवत्यम् १६) जल से लौटा दिया गया दूध क्या देवता है १६. (उद्वास्यमानं किंदेवत्यम् १७) छोड़ा जाता हुआ दूध क्या देवता है १७, (उद्वासितं किंन्देवत्यम् १८) छोड़ा हुआ दूध क्या देवता है १८, (उन्नीयमानं किंदेवत्यम् १९) ऊपर लाया जाता हुआ [नवनीत = माखन] क्या देवता है १९, (उन्नीतं किंदेवत्यम् २०) ऊपर लाया गया नवनीत क्या देवता है २०, (प्रक्रम्यमाणं किंदेवत्यम् २१) घुमाया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २१, (ह्रियमाणं किंदेवत्यम् २२) लिया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २२, (उप- साद्यमानं किंदेवत्यम् २३) पास लाया जाता हुआ नवनीत क्या देवता है २३, (उपसादितं किंदेवत्यम् २४) पास रक्खा गया नवनीत क्या देवता है २४, (समित् किंदेवत्या २५) समिधा कौन देवता वाली है २५, (किंदेवत्यां प्रथमाम् आहुतिम् अहौषीः २६) कौन देवता वाली पहिली आहुति को तूने दिया है २६, (किंदेवत्यं गार्हपत्यम् अवेक्षिष्ठाः २७) कौन देवता वाली गार्हपत्य अग्नि वाली हवि को तूने विचारा है २७, (किंदेवत्या उत्तरा आहुतिः २८) कौन देवता वाली पिछली आहुति हैं २८, (किंदेवत्यं हुत्वा उदञ्चं स्रुचं त्रिः उदनंषीः २९) कौन देवता वाली हवि को देकर उत्तर की ओर रक्खी हुई स्रुचा [वट के पत्ते के समान रूप वाला विकङ्कत काठ का बना हुआ भुजा तुल्य चमच] को तीन बार तूने उठाया है २६, (किंदेवत्यं स्रुचं बर्हिषि निधाय उन्मृज्य उत्तरतः पाणी निरमार्क्षीः ३०) कौन देवता वाली स्रुचा को कुशासन पर धर के ओर धोके उत्तर की ओर दोनों हाथों को तूने धोया है ३०, (किंदेवत्यं द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्युपवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम् धेनो (इडायान्) इल गतौ कः, टाप् । प्रापणीयायां गवि (उपमृष्टायाम्) संगतायाम् (वत्सम्) गोशिशुम् (प्रक्रम्यमाणम्) मध्यमानम् (ह्रियमाणम्) निः- स्रियमाणम् (समुद्वान्तम्) सम् + उद् + टुवम उद्गिरणे-क्तः । उद्गीर्णम् । उद्गतम् (विष्यन्नम्) वि + ष्यन्दू प्रस्रवणे-क्तः । प्रस्रुतम् (उद्वास्यमानम्) विसृज्यमानम् (उद्वासितम्) विसृष्टम् (उपसादितम्) समीपे स्थापितम् (अहौषीः) हु दानादनयोः- लुङ् । हुतवान् असि (अवेक्षिष्ठाः) अव + ईक्ष दर्शने-लुङ्, आडभावः । दृष्टवानसि (स्रुचम्) यज्ञपात्रम् (उदञ्चम्) उदङ्मुखं कृत्वा (उत्तरतः) उत्तरस्यां दिशि

कण्डिका १२ ॥

Page 192Permalink

१५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ अका॑र्षीः ३१) कौन देवता वाली दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात् तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े विद्वानों ] के लिये तूने स्वधा [ अन्न ] किया है ३१, (किंदेवत्यं प्रथमं प्राशीः ३२) कौन देवता वाली पहिली [ हवि ] को तूने खाया है ३२, (किंदेवत्यं द्वितीयम् ३३) कौन देवता वाली दूसरी [ हवि को तूने खाया है] ३३, (किंदेवत्यं सर्वम् एव अन्ततः आप्राशीः ३४) कौन देवता वाली सब ही [ हवि ] को तूने खा लिया है ३४, (किंदेवत्यम् उदकम् अप्रक्षालितया स्रुचा न्यनैषीः ३५) कौन देवता वाले जल को बिना धुली हुई स्रुचा से तूने गिराया है ३५, (किंदेवत्यं प्रक्षालितया ३६) कौन देवता वाले [ जल ] को धुली हुई [ स्रुचा ] से [ गिराया है] ३६, (किंदेवत्यं उदकम् अपरेण स्रुचा आहवनीयम् न्यनॆषीः ३७) कौन देवता वाले जल को दूसरे स्रुचा से आहवनीय अग्नि पर तूने गिराया है ३७, (किंदेवत्यं स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्सीः ३८) कौन देवता वाले स्रुवा [ खैर की लकड़ी का बना हुआ हाथ भर का यज्ञ पात्र ] और स्रुचा को तूने तपाया है ३८, (किंदेवत्यं स्रुग्दण्डं रात्रौ अवामार्क्षीः ३९) कौन देवता वाले स्रुचा के दण्ड को रात्रि में तूने धोकर रख दिया है ३६. (किंदेवत्यं प्रातः उदमाक्षीः इति ४०) कौन देवता वाले [ स्रुचा के दण्ड को ] प्रातःकाल तूने धोकर उठाया है ४०, ( एतत् चेत् वेत्थ, गोतम, हुतम्, यदि न वेत्थ ते अहुतम् इति ब्राह्मणम् ) इसको जो तू जानता है, हे गोतम ! [ उद्दालक ! तेरा ] अग्निहोत्र है, और जो तू नहीं जानता है, तेरा निषिद्ध अग्निहोत्र है, यह ब्राह्मण है ॥ ११ ॥ भावार्थः-- स्पष्ट है ॥ ११ ॥ कण्डिका १२ ॥ स होवाच, रौद्रं मे गवीडायां १, मानवमुपहूतायां २, वायव्यमुपसृष्टायां ३, वैराजं वत्समुन्त्रीयमानं ४, जागतमुन्त्रीतम् ५, आश्विनं दुह्यमानं ६, सौम्यं दुग्धं ७, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं ८, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९, आग्नेयमधिश्रिय- माणं १०. वैश्वानरीयमधिश्रितं ११, वैष्णवमभ्यवज्वाल्यमानं १२, मारुतमभ्य- वज्वालितं १३, पौष्णं समुद्वान्तं १४, वारुणं विष्यन्दं १५, सारस्वत मद्भिः प्रत्या- नीतं १६, त्वाष्ट्रमुद्वास्यमानं १७, धात्रमुद्वासितं १८, वैश्वदेवमुन्त्रीयमानं १९, सावित्रमुन्त्रीतं २०, बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणं २१, द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् २२, ऐन्द्रमुपसाद्यमानं २३, बलायोपसन्नम् २४, आग्नेयी समिद् २५, यां प्रथमामाहु- तिमहौषं मामेव तत् स्वर्गे लोकेऽधां २६, यद्गार्हपत्यमवेक्षिषमस्य लोकस्य सन्तत्यै २७. प्राजापत्योत्तराहुतिः, तस्मात् पूर्णतरा मनसैव सा २८, यदध्रुत्वा (निर्माक्षीः) निर्+मृजूष् शुद्धौ-लुङ्. नितरां शोधितवानसि (पित्र्युपवीतम् = पित्र्योपवीतम् ) पित्र्यं पितृतीर्थं तर्जन्यङ्गुष्ठयोर्मध्ये स्थितं यज्ञोपवीतम् । ( दक्षिणतः ) दक्षिणस्यां दिशि (पितृभ्यः) पितृतुल्यमाननीयेभ्यो विद्वद्भ्यः (प्राशीः) अश भोजने-लुङ् । भक्षितवानसि (अप्रक्षालितया ) अशोधितया (प्रत्यताप्सीः) प्रत्यक्षेण तप्तवानसि (वेत्थ) विद ज्ञाने-लट् । जानासि ( हुतम् ) अग्निहोत्रम् (अहुतम् ) निषिद्धाग्निहोत्रम् ॥

कण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥

Page 193Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५५ स्रुचं त्रिरुदञ्चमुदनै॑षं रुद्रांस्तेनाप्रीणं २६, यद्बर्हिषि स्रुचं निधायोन्मृज्योत्तरतः पाणी ²निरमार्क्षमोषधिवनस्पतींस्तेनाप्रीणं ३०, यद् द्वितीयमुन्मृज्य पितृयज्ञावतीं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधामकार्षं पितूंस्तेनाप्रीणं ३१, यत्प्रथमम्प्राशिषं प्राणां- स्तेनाप्रीणं ३२, यद् द्वितीयं गर्भास्तेन, तस्माददनश्नन्तो गर्भा जीवन्ति ३३, यदन्तः सर्वमेवाप्राशिषं विश्वान्देवांस्तेनाप्रीणं ३४, यदप्रक्षालितयोदकं स्रुचा न्यनैषं सर्पेतर्जनांस्तेनाप्रीणं ३५ यत् प्रक्षालितया सर्पपुण्यजनांस्तेन ३६, यदवरेणाह- वनीयमुदकं स्रुचा न्यनैषं गन्धर्वाप्सरसस्तेनाप्रीणं ३७, यत् स्रुवं स्रुचञ्च प्रत्य- ताप्सं सप्तऋषींस्तेनाप्रीणं ३८, यद्रात्रौ स्रुग्दण्डमवामार्क्षी³ ये रात्रौ संविशन्ति दक्षिणांस्तानदनैषं ३९, यत् प्रातरुदमार्क्षं ये प्रातः प्रव्रजन्ति दक्षिणांस्तानदनैषमिति ४०, ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥ कण्डिका १२ ॥ प्राचीनयोग्य के ४० प्रश्नों के उद्दालक के दिये उत्तर ॥ ( सः ह उवाच ) वह [ उद्दालक ] बोला—( रौद्रं मे इडायां गवि १ ) रुद्र [ शत्रुओं का रुलाने वाला शूरवीर ] देवता वाला कर्म मेरी प्राप्ति योग्य गौ में है १, ( मानव्यम् उपहूतायाम् २ ) मानव [ मननशील मनुष्य ] देवता वाला कर्म उस बुलाई हुई में है २, ( वायव्यम् उपसृष्टायाम् ३ ) वायु [ गति वाला पवन ] देवता वाला कर्म उस पास आयी हुई में है ३, ( वैराजं वत्सम् उन्नीयमानम् ४ ) विराट् [ विविध प्रकाश वाले ] देवता वाला कर्म बछड़े को लाया जाता हुआ कर्म है ४, ( जागतम् उन्नीतम् ५ ) जगत् [ संसार ] देवता वाला कर्म लाया गया [ बछड़ा ] है ५ ( आश्विनं दुह्यमानम् ६ ) दोनों अश्वी [ स्त्री पुरुष ] देवता वाला दुहा जाता हुआ कर्म है ६, ( सौम्यं दुग्धम् ७ ) सोम [ सोमलता ओषधि ] देवता वाला दूध है ७, ( बार्हस्पत्यं प्रक्रम्यमाणम् ८ ) बृहस्पति [ बड़ी विद्याओं का स्वामी ] देवता वाला घुमाया जाता हुआ दूध है ८, ( द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् ९ ) द्यावापृथिवी [ सूर्य और भूमि ] देवता वाला लिया जाता हुआ दूध है ६, ( आग्नेयम् अधिश्रियमाणम् १० ) अग्निदेवता वाला रखा जाता हुआ दूध है १०, ( वैश्वानरीयम् अधिश्रितम् ११) वैश्वानर [ सब नरों का हितकारक ] देवता वाला रखा गया दूध है ११, ( वैष्णवम् अभ्यवज्वला- ल्यमानम् १२ ) विष्णु [ व्यापक अग्नि ] देवता वाला औंटता हुआ दूध है १२, ( मारुतम् १२- ( रौद्रम् ) रुद्रदेवत्यम्, रुद्रः शत्रुरोदकः शूरवीरः ( मानव्यम् ) ब्राह्मणमाणववाडवाद् यन् ( पा० ४।२।४२ ) मानव४-यन्। मानवसमूह- देवताकम् । मानवो मननशीलो मनुष्यः ( वायव्यम् ) वाय्वृतुपित्रुषसो यत् । ( पा० ४।२।३१ ) वायु-यत् । वायुदेवताकम् ( वैराजम् ) विराज्-अण् । विराड्देवताकम् । विराड् विविधैश्वर्यवान् ( जागतम् ) जगत्-अण् । जग- १. पू. सं. सर्वत्र 'उन्नैषं' इति पाठः ॥ २. पू. सं. 'निर्माक्ष्यं' इति पाठः ॥ ३. पू. सं. 'अवमाक्ष्र्यं' इति पाठः ॥ ४. माणव शब्द से कहा हुआ यन् प्रत्यय ज्ञापक के बल से मानव शब्द से भी होता है। द्र. पदमञ्जरी ४।२।४२ ॥ सम्पा० ॥

Page 194Permalink

१५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ अभ्यवज्वालितम् १३) मरुत् [वायु] देवता वाला औटा हुआ दूध है १३, (पौष्णं समुद्वान्तम् १४) पूषा [पुष्ट करने वाला सूर्य] देवता वाला उफनता हुआ दूध है १४, (वारुणं विष्यन्दम् १५) वरुण [जल] देवता वाला बहता हुआ दूध है १५, (सारस्वतम् अद्भिः प्रत्यानीतम् १६) सरस्वती [जल वाली नदी] देवता वाला जल से लौटा दिया गया दूध है १६, (त्वाष्ट्रम् उद्वास्यमानम् १७) त्वष्ट्रा [सूक्ष्म बनाने वाला विद्वान्] देवता वाला छोड़ा जाता हुआ दूध है १७ (धात्रम् उद्वासि- तम् १८) धाता [सब का धारण करने वाला] देवता वाला छोड़ा हुआ दूध है १८, (वैश्वदेवम् उन्नीयमानम् १९) विश्वेदेवा [सब दिव्य गुण] देवता वाला ऊपर लाया जाता हुआ [नवनीत माखन] है १९, (सावित्रम् उन्नीतम् २०) सविता [सर्वप्रेरक] देवता वाला ऊपर लाया गया नवनीत है २०, (बार्हस्पत्यं प्रक्रम्य- माणम् २१) बृहस्पति [बड़ी विद्याओं का स्वामी] देवता वाला घुमाया जाता हुआ नवनीत है २१, (द्यावापृथिव्यं ह्रियमाणम् २२) द्यावापृथिवी [सूर्य और भूमि] देवता वाला लिया जाता हुआ नवनीत है २२, (ऐन्द्रम् उपसाद्यमानम् २३) इन्द्र [बड़े ऐश्वर्य वाले] देवता वाला पास लाया जाता हुआ नवनीत है २३, (बलाय उपसन्नम् २४) बल के लिये पास रक्खा गया नवनीत है २४, (आग्नेयी समित् २५) अग्नि देवता वाली समिधा है २५, (यां प्रथमाम् आहुतिम् अहौषम् माम् एव तत् स्वर्गे लोके अधाम् २६) जिस पहिली आहुति को मैंने दिया है, उस से अपने को मैंने स्वर्गलोक में रक्खा है २६, (यत् गार्हपत्यम् अवेक्षिषम् अस्य लोकस्य संतत्यै २७) जो मैंने गार्हपत्य अग्नि वाली हवि को विचारा है, वह इस लोक के विस्तार के लिये है २७, (प्राजापत्या उत्तरा आहुतिः, तस्मात् सा पूर्णतरा मनसा एव २८) प्रजापति [प्रजापालक ईश्वर वा गृहस्थ] देवता वाली पिछली आहुति है. इस कारण वह मन के साथ ही अधिक पूर्ण है २८, (यत् हुत्वा उदञ्चम् स्रुचं त्रिः उदनैषं रुद्रान् तेन अप्रीणाम् २९) जो हवि देकर उत्तर ओर रक्खी हुई स्रुचा [वट के पत्ते के समान रूप देवताकम् (आश्विनम्) अश्विन्--अण्। अश्विदेवताकम्। अश्विनौ स्त्री- पुरुषौ। कुहस्विद् दोषा कुह वस्तोरश्विना--ऋ० १०।४०।२ (सौम्यम्) सोम--टघण् । सोमदेवताकम् । ओषधिः सोमः सुनोतेः--निरु० ११।२ (बार्हस्पत्यम्) बृहस्पति--ण्यः। बृहस्पतिदेवताकम्। बृहस्पतिः। बृहतीनां विद्यानां पतिः। वाचस्पतिः (वैश्वानरीयम्) वैश्वानर--छः। वैश्वानरदेवता- कम्। वैश्वानरः सर्वनरहितः (वैष्णवम्) विष्णुदेवताकम्। विष्णुः व्यापको- ऽग्निः (मारुतम्) मरुत्--स्वार्थे अण्। वायुदेवताकम् (पौष्णम्) पूषन्- अण्। पूषदेवताकम्। पूषा पोषकः सूर्यः (वारुणम्) वरुणदेवताकम्। वरुणो जलम् (सारस्वतम्) सरस्वतीदेवताकम् । सरस्वती जलवती नदी (त्वा- ष्ट्रम्) त्वष्टृदेवताकम् । त्वष्टा सूक्ष्मोकर्ता । विश्वकर्मा (वैश्वदेवम्) सर्व- दिव्यगुणदेवताकम् (सावित्रम्) सर्वप्रेरकदेवताकम् (ऐन्द्रम्) ऐश्वर्य्य- वद्देवताकम् (अहौषम्) हुतवानस्मि (माम्) आत्मानम् (अधाम्) धारित- वानस्मि (प्राजापत्या) प्रजापतिः ईश्वरो गृहस्थो वा, तद्देवताका (रुद्रान्)

Page 195Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १२ ॥ १५७ वाला विकङ्कत काष्ठ का बना हुआ भुजा तुल्य चमचा ] को तीन बार मैंने उठाया है, रुद्रों [ शत्रुनाशक शूरवीरों ] को मैंने तृप्त किया है २६, ( यत् बर्हिषि स्रुचं निधाय उन्मृज्य उत्तरतः पाणी निरमार्शं तेन ओषधिवनस्पतीन् अप्रैषम् ३० ) जो कुशासन पर स्रुचा को धर के उत्तर की ओर दोनों हाथों को मैंने धोया है, उससे ओषधि वनस्पतियों को मैंने तृप्त किया है ३०, ( यत् द्वितीयम् उन्मृज्य पित्र्यु- पवीतं कृत्वा दक्षिणतः पितृभ्यः स्वधाम् अकार्षम् तेन पितॄन् अप्रैषम् ३१ ) जो दूसरी [ स्रुचा ] को धोकर पित्र्य [ पितृतीर्थ अर्थात् तर्जनी और अंगूठे के बीच ] में यज्ञोपवीत करके दक्षिण ओर में पितरों [ बड़े बूढ़े विद्वानों ] के लिये स्वधा [ अन्न ] मैंने किया है, उस से पितरों [ बड़े बूढ़े विद्वानों ] को मैंने तृप्त किया है ३१. ( यत् प्रथमं प्राशिषं तेन प्राणान् अप्रैषम् ३२ ), जो पहिली [ हवि ] को मैंने खाया है, उस से प्राणों को मैंने तृप्त किया है ३२, ( यत् द्वितीयं तेन गर्भान्, तस्मात् अनश्नन्तः गर्भाः जीवन्ति, ३३ ) जो दूसरी [ हवि ] को [ मैंने खाया है ] उससे गर्भो को [ मैंने तृप्त किया है ] इस कारण बिना खाते हुये [ अर्थात् नाभि की नाड़ी से रस खींचते हुये ] गर्भ जीते हैं ३३, ( यत् अन्ततः सर्वम् एव आप्राशिषं तेन विश्वान् देवान् अप्रैषम् ३४) जो अन्त में सब ही [हवि] को मैंने खा लिया है उस से सब दिव्य गुणों को मैंने तृप्त किया है ३४, ( यत् उदकम् अप्रक्षालितया स्रुचा न्यनैषं तेन सर्पेतर्जनान् अप्रैषम् ३५ ) जो जल को बिना धुली स्रुचा से मैंने गिराया है, उससे गतिशील से भिन्न पामरजनों को मैंने तृप्त किया है ३५, ( यत् प्रक्षालितया तेन सर्पपुण्यजनान् ३६ ) जो धुली हुई [ स्रुचा ] से [ मैंने जल गिराया है ], उससे गतिशील पवित्र आचरण वाले लोगों को [ मैंने तृप्त किया है ] ३६, ( यत् अपरेण स्रुचा उदकम् आहवनीयं न्यनैषं तेन गन्धर्वाप्सरसः अप्रैषम् ३७ ) जो दूसरी स्रुचा से जल को आहवनीय अग्नि पर मैंने गिराया है, उससे गन्धर्व अप्सरसों [ पृथिवी के धारण करने वालों और आकाश में चलने वालों ] को मैंने तृप्त किया है ३७, ( यत् स्रुवं स्रुचं च प्रत्यताप्तं तेन सप्तऋषीन् अप्रैषम् ३८ ) जो स्रुवा [ खैर की लकड़ी का बना हुआ हाथ भर का यज्ञपात्र ] और स्रुचा को मैंने तपाया है, उससे सात ऋषियों [ त्वचा, नेत्र, कान, जिह्वा, नाक, मन और बुद्धि ] को मैंने तृप्त किया है ३८, शत्रुरोधकान् ( अप्रैषम् ) प्रीञ् तर्पणे—लुङ् । तर्पितवानस्मि ( प्राशिषम् ) प्रक- र्षेण भक्षितवानस्मि ( अनश्नन्तः ) न भक्षयन्तः ( सर्पेतर्जनान् ) सर्पन्ति गच्छन्ति सर्पाः गतिशीलाः । इतरः भिन्नः जनः पामरलोकः । गतिशीलेभ्यो भिन्नान् पामरजनान् ( सर्पपुण्यजनान् ) गतिशीलान् पवित्राचरणान् ( गन्धर्वाप्सरसः ) गां वाणीं पृथिवीं गतिं वा धरति धारयति वा स गन्धर्वः । कृगृपृदुभ्यो वः ( उ० १ । १५५ ) गो+धृञ् धारणे—वप्रत्ययः, गो शब्दस्य गम् । सर्त्तेरपूर्वादसिः ( उ० ४ । २३७ ) अप् + सृ गतौ—असिः । अप्सरसः अप्सु आकाशे सरणशीलाः । पृथिवीधारकान् आकाशे गमनशीलान् च ( सप्तऋषीन् ) इगुपधात् कित् ( उ० ४ । १२० ) ऋषी गतौ दर्शने च—इन् । ऋत्यकः ( पा० ६ । १ । १२५ ) इति प्रकृतिभावः । सप्त ऋषयः प्रतिष्ठिताः शरीरे—यजु० ३४ । ५५ । त्वक्चक्षुःश्रवण-

कण्डिका १३ ॥

Page 196Permalink

१५८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥ ( यत् रात्रौ स्रुग्दण्डम् अवामार्क्षं ये रात्रौ संविशन्ति तान् दक्षिणान् उदनैषम् ३९ ) जो रात्रि में स्रुचा के दण्डे को मैंने धोया है, जो रात्रि में सोते हैं उन चतुर लोगों को मैंने उठाया है ३६, ( यत् प्रातः उदमार्क्षम्, ये प्रातः प्रव्रजन्ति तान् दक्षिणान् उदनैषम् ४० इति ब्राह्मणम् ) जो प्रातःकाल [ स्रुचा के दण्डे को ] मैंने धोया है, जो प्रातःकाल चलते फिरते हैं उन चतुर लोगों को मैंने उठाया है ४०, यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है १२ ॥ भावार्थः-दूध घी आदि पदार्थों का उपयोग विचारपूर्वक करना चाहिये ॥ १२ ॥ कण्डिका १३ ॥ एवमेवैतद्भो यथा भवानाह पृच्छामि त्वेव भवन्तमिति, पृच्छ प्राचीन- योग्येति । यस्य सायमनय उपसमाहिताः स्युः सर्वे ज्वलयेयुः प्रक्षालितानि यज्ञ- पात्राण्युपसन्नानि स्युरथ चेद् दक्षिणाग्निरुद्वायात् किं वा ततो भयमागच्छे दिति, क्षिप्रमस्य पत्नी प्रैति, यो विद्वान् जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति १, गार्हपत्यादधि दक्षिणाग्निं प्रणीय प्राचोऽङ्गारानु- द्धृत्य प्राणापानाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथा- पुरं जुहुयात्सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति २, अथ चेदाहवनीय उद्वायात् किं वा ततो भयमागच्छेदिति क्षिप्रमस्य पुत्रः प्रैति, यो विद्वाञ्जुहोति विद्यया त्वेवा- हमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति २, गार्हपत्यादध्याहवनीयं प्रणीय प्रतीचोऽङ्गारानुद्धृत्य समानव्यानाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थाने- मग्नीनुपसमाधाय यथापुरञ्जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति २ । अथ चेद्गार्हपत्य उद्वायात् किं वा ततो भयमागच्छेदिति क्षिप्रं गृहपतिः प्रैति, यो विद्वाञ्जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमि इति का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरति ३, सभ्यमकमाहवनीयं दक्षिणेन दक्षिणाग्निं परिहृत्य गार्हपत्यस्यायतने प्रतिष्ठाप्य ततः आहवनीयं प्रणीय उदीचोऽङ्गारानुद्धृत्योदानरूपाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्ति- रिति ३, अथ चेत्सर्वेऽग्नय उद्वायेयुः किं वा ततो भयमागच्छेदिति. क्षिप्रं गृहपतिः सर्वंज्यानिज्रीयते, यो विद्वां जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरिति ४, आनडुहेन शकृत्पिण्डेनाग्न्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुप- साद्याग्निं निर्मन्थ्य प्राणापानाभ्यां स्वाहा समानव्यानाभ्यां स्वाहा उदानरूपाभ्यां स्वाहेति जुहुयादथ प्रातर्यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरञ्जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति ४, अथ चेन्न श्नि जनयितुं शक्नुयुनं कुतश्चन वातो वायत् किं वा ततो भयमागच्छेदिति मोघमस्येष्टं च हुतञ्च भवति, यो विद्वां जुहोति विद्यया त्वेवाहमभिजुहोमीति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिरित्यानडुहेनैव शकृत्पिण्डे- रसनाघ्राणमनोबुद्धीः ( संविशन्ति ) शेरते ( दक्षिणान् ) कुशलान् ( प्रव्रजन्ति ) प्रकर्षेण गच्छन्ति ॥

कण्डिका १३ ॥ तीनों अग्नियों में विघ्न पड़ने पर उपाय

Page 197Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥ १५६ नाभ्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाद्य वात आबातु भेषजमिति सूक्तेनात्मन्येव जुहुयादथ प्रातरग्निं निर्मन्थ्य यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति ५ ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ तीनों अग्नियों में विघ्न पड़ने पर उपाय और प्रायश्चित्त ॥ (भो एवम् एव एतत् यथा भवान् आह. तु एव भवन्तं पृच्छामि इति) [प्राचीनयोग्य बोला] महाराज ! ऐसा ही यह है जैसा आप कहते हैं, फिर भी आपसे मैं पूछता हूँ । (प्राचीनयोग्य पृच्छ इति) [उद्दालक बोला] हे प्राचीनयोग्य ! पूंछ । (यस्य सायम् अग्नयः उपसमाहिताः स्युः सर्व्वे ज्वलेयुः प्रक्षालितानि यज्ञपात्राणि उपसन्नानि स्युः) [प्राचीनयोग्य बोला] जिसकी सायंकाल को सब अग्नियां यथाविधि ठीक की गयी हों, और सब जलती हों और धुले हुये यज्ञपात्र समीप हों, (अथ चेत् दक्षिणाग्निः उद्वायात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति, क्षिप्रम् अस्य पत्नी प्रैति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभि जुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति १) फिर जो दक्षिणाग्नि भड़क उठे [अधिक बढ़ जावे] अथवा उसमे कुछ भय आवे, [जिससे] उसको पत्नी शीघ्र चली जावे, और जो विद्वान् पुरुष होम करता है—(विद्यया......) विद्या के साथ फिर भी मैं सब प्रकार होम करूं [यह कहे, उसमें] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त [पापशोधन विधि] है १ । (गार्हपत्यात् अधि दक्षिणाग्निं प्रणीय प्राचः अङ्गारान् उद्धृत्य प्राणापानाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात्, अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति) [उद्दालक बोला] गार्हपत्य अग्नि से दक्षिणाग्नि लेकर पूर्व दिशा वाले अङ्गारों को निकाल कर—(प्राणापानाभ्यां स्वाहा) भीतर जाने वाले और बाहर आने वाले श्वास के लिये सुन्दर आहुति है--[इस मन्त्र से] होम करे फिर प्रातःकाल अपने अपने स्थान में अग्नियों को ठीक कर के पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है १ । (अथ चेत् आहवनीयः उद्वा यात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति क्षिप्रम् अस्य पुत्रः प्रैति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति २) [प्राचीनयोग्य बोला] फिर जो आहवनीय अग्नि भड़क उठे अथवा उस से कुछ भय आवे, [जिससे] उसका पुत्र शीघ्र चला जावे और जो विद्वान् होम करता है—(विद्यया......) विद्या के साथ फिर भी १३--(तु) पुनः (उपसमाहिताः) यथाविधिसंस्कृताः (प्रक्षालितानि) क्षल शोधकर्मणि-क्तः । संशोधितानि (उपसन्नानि उप + षदॢ गतौ-क्तः । समीप- स्थानि (उद्वायात्) उद्गच्छेत् (प्रैति) प्र + इण् गतौ--लट् । प्रकर्षेण गच्छति (प्रायश्चित्तिः) प्र + इण् गतौ घञ् + चिती संज्ञाने--क्तिन् । प्रायस्य चित्ति- चित्तयोः (वा० पा० ६।१।१५७) इति सुट् । पापशोधनविधिः (प्राचः) पूर्व- दिक्स्थितान् (समाधाय) यथाविधि संस्कृत्य (यथापुरम्) पुर अग्रगमने--कः।

Page 198Permalink

१६० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥ मैं सब प्रकार होम करूं [ यह कहे, इस में ] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त है २ । (गार्हपत्याद् अधि आहवनीयं प्रणीय प्रतीचः अङ्गारान् उद्धृत्य समानव्यानाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात् ) [ उद्दालक बोला ] गार्हपत्य अग्नि से आहवनीय अग्नि को लेकर पश्चिम ओर वाले अङ्गारों को निकाल कर--(समानव्यानाभ्यां स्वाहा ) नाभि वाले और सब शरीर में फैलने वाले श्वास के लिये सुन्दर आहुति है—इस मन्त्र से होम करे ( अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति २ ) फिर प्रातःकाल अपने अपने स्थान पर अग्नियों को ठीक कर के पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है २ । ( अथ चेत् गार्हपत्यः उद्वायात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति, क्षिप्रं गृहपतिः प्रैति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभि जुहोमि इति, का ते विद्या का प्राय- श्चित्तिः इति ३ ) [ प्राचीनयोग्य बोला ] फिर जो गार्हपत्य अग्नि भड़क उठे अथवा उस से कुछ भय आवे, [ जिससे ] गृहपति शीघ्र चला जावे, और जो विद्वान् होम करता है (विद्यया......) विद्या के साथ फिर भी मैं सब प्रकार होम करूं [ यह कहे, उस में ] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त है ३ । ( दक्षिणेन दक्षिणाग्निं परिहृत्य सभ- स्मकम् आहवनीयं गार्हपत्यस्य आयतने प्रतिष्ठाप्य ततः आहवनीयं प्रणीय उदीचः अङ्गारान् उद्धृत्य उदानरूपाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात्, अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति ३ ) [ उद्दालक बोला ] दाहिने हांथ से दक्षिणाग्नि को छोड़ कर, भस्म सहित आहवनीय अग्नि को गार्हपत्य के स्थान में रख कर फिर आहवनीय अग्नि को लेकर उत्तर ओर वाले अङ्गारों को निकाल कर--(उदानरूपाभ्यां स्वाहा ) कण्ठ से ऊपर वाले वायु और रूप के लिए सुन्दर आहुति है—इस मन्त्र से हवन करे, फिर प्रातःकाल अपने-अपने स्थान में अग्नियों को ठीक करके पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है ३। ( अथ चेत् सर्वे अग्नयः उद्वायेयुः किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति, क्षिप्रं गृहपतिः सर्वज्यानिं जीयते, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभि जुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति ४ ) [ प्राचीन-योग्य बोला ] फिर जो सब अग्नियां भड़क उठें, अथवा उससे कुछ भय आवे [ जिससे ] गृहपति शीघ्र सब हानि प्राप्त करे, और जो विद्वान् होम करता है—[विद्यया......] विद्या के साथ फिर भी मैं सब प्रकार होम करूँ [यह कहे, इसमें] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित है ४ । ( आनडुहेन शकृत्पिण्डेन अग्न्यायतनानि परिलिप्य होम्यम् उपसाद्य अग्निं निर्मन्थ्य प्राणापानाभ्यां स्वाहा, यथापूर्वम् (प्रतीचः) पश्चिमदिशि स्थितान् (परिहृत्य) परित्यज्य (आयतने) यज्ञस्थाने (उद्धृत्य) उत्+हृञ् हरणे-ल्यप् । बहिष्कृत्य (सर्वज्यानिम्) वीज्याज्यरिभ्यो निः (उ० ४।४८) ज्या वयोहानौ-निः । सर्वक्षतिः । (जीयते) कर्मणि प्रयोग आर्षः । जयति प्राप्नोति (आनडुहेन) अनुडुहो--अण् । धेनुसंबन्धिनी (शकृत्पिण्डेन) विष्ठासंचयेन (होम्यम्) होम--यत् । होमाय हितं हविः । (मोघम्) निष्फलम् (इष्टम्) अभीष्टम् (आत्मनि) मनसि ॥

कण्डिका १४ ॥

Page 199Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४ १६१ समानव्यानाभ्यां स्वाहा, उदानरूपाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात् अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति ४) [उद्दालक बोला] गौ के गोबर से अग्नि के स्थानों को लीप कर, होम योग्य द्रव्य को पास लाकर, अग्नि को मथ कर (प्राणापानाभ्यां स्वाहा, समानव्यानाभ्यां स्वाहा, उदान- रूपाभ्यां स्वाहा) [ऊपर वाले इन तीन मन्त्रों से] होम करे, फिर प्रातःकाल अपने अपने स्थान में अग्नियों को ठीक करके पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है ४ ।, अथ चेत् अग्निं जनयितुं न शक्नुयुः न कुतश्चन वातः वायात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति अस्य इष्टं च हुतं च मोघं भवति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति ५) [प्राचीनयोग्य बोला] फिर जो अग्नि को लोग न उत्पन्न कर सकें ओर जो कहीं से वायु न चले अथवा उससे कुछ भय आवे [जिससे] उसका अभीष्ट और होम निष्फल होवे, और जो विद्वान्-होम करता है-(विद्यया······) विद्या के साथ फिर भी मैं सब प्रकार होम करूँ [यह कहे, इसमें] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त है ५। (आनडुहेन एव शकृत्पिण्डेन अग्न्यायतनानि परिलिप्य होम्यम् उपसाद्य, वातः आवातु भेषजम् इति सूक्तेन आत्मनि एव जुहुयात् अथ प्रातः अग्निं निर्मन्थ्य यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात्, सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः ५ इति ब्राह्मणम्) [उद्दालक बोला] गौ के ही गोबर से अग्नि के स्थानों को लीप कर, होमयोग्य पदार्थ को पास लाकर (वातः आवातु भेषजम्) वायु औषध लावे-[इस मन्त्र का मिलान करो अथर्व ४।१३।३] इस सूक्त से आत्मा [अपने] में ही [मानसिक] होम करे, फिर प्रातःकाल अग्नि को मथ कर अपने अपने स्थान में अग्नियों को ठीक करके पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है ५। यह ब्राह्मण है ॥ १३ ॥ भावार्थः-अग्नियों के अभाव में मनुष्य मानसिक हवन ही करे ॥ १३ ॥ विशेषः-पूर्वोक्त मन्त्र यहां लिखा जाता है-आ वात वाहि भेषजं वि वात वाहि यद् रपः । त्वं हि विश्वभेषज देवानां दूत ईयसे ॥ अथ० ४।१३।३ ऋ० ०।१३७।३। (वात) हे वायु (भेषजम्) स्वास्थ्य को (आ वाहि) बहकर ला, और (वात) हे वायु ! (यत् रपः = यत् रपः तत्) जो दोष है उसे (वि वाहि) बह कर निकाल दे, (हि) क्योंकि (विश्वभेषज) हे सर्वरोगनाशक [वायु]! (त्वम्) तू (देवानाम्) इन्द्रियों, विद्वानों और सूर्यादि लोकों के बीच (दूतः) चलने वाला वा दूत [समान सन्देश पहुंचाने वाला] होकर (ईयसे) फिरता रहता है ॥ कण्डिका १४ ॥ एवमेवैतद् भो भगवन् यथा भवानाहोपेयामि त्वेव भवन्तमित्येवं चेन्नावक्ष्यो मूर्द्धा ते व्यपतिष्यदिति· हन्त तु ते तद्वक्ष्यामि यथा ते न व्यपतिष्यतीति, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च वाक् तेन तृप्यति, वाचि तृप्तायामग्निस्तृप्य- त्यग्नौ तृप्ते पृथिवी तृप्यति, पृथिव्यां तृप्तायां यानि पृथिव्यां भूतान्यन्वायत्तानि ११

कण्डिका १४ ।। खान पान के लाभ ।।

Page 200Permalink

१६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४ तानि तृप्यन्ति १, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च प्राणस्तेन तृप्यति, प्राणे तृप्ते वायुस्तृप्यति, वायौ तृप्तेऽन्तरिक्षं तृप्यति अन्तरिक्षे तृप्ते यान्यन्तरिक्षे भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति २, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च चक्षुस्तेन तृप्यति, चक्षुषि³ तृप्त आदित्यस्तृप्यत्यादित्ये तृप्ते द्यौस्तृप्यति, दिवि तृप्तायां यानि दिवि भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति ३, यो ह वा एवं विद्वान- श्नाति च पिबति च मनस्तेन तृप्यति, मनसि तृप्ते चन्द्रमःस्तृप्यति चन्द्रमसि तृप्ते आपस्तृप्यन्त्याप्सु तृप्तासु यान्यप्सु भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति ४, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च श्रोत्रं तेन तृप्यति, श्रोत्रे तृप्ते दिशश्चान्तर्देशाश्च तृप्यन्ति, दिक्षु चान्तर्देशेषु च तृप्तेषु च यानि दिक्षु चान्तर्देशेषु च भूतान्यन्वायत्तानि तानि तृप्यन्ति ५, यो ह वा एवं विद्वानश्नाति च पिबति च तस्यायमेव दक्षिणः पाणिर्जुहूः सव्य उपभृत् कण्ठो ध्रुवाऽन्नं हविः प्राणा ज्योतींषि सदिष्टं सदाहुतं सदाशितं पायितमग्निहोत्रं भवति य एवं वेद यश्चैवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति ब्राह्मणम् ।।१४।। कण्डिका १४ ।। खान पान के लाभ ।। (भो भगवन् एवम् एव एतत् यथा भवान् आह, उपयामि तु एव भवन्तम् इति) [प्राचीनयोग्य बोला] हे भगवन् यह वैसा ही है जैसा आपने कहा कि मैं तो आप के पास ही आया हूं । ( एवं चेद् न अवक्ष्यः ते मूर्द्धा व्यपतिष्यत् इति ) जो तू ऐसा [ यथार्थ ] न कहता तो तेरा मस्तक गिर जाता [ देखो कं० ८ ], ( तु हन्त ते तद् वक्ष्यामि यथा ते न व्यपतिष्यति इति ) किन्तु, हे भाई ! तुझसे वह कहूंगा जिस से तेरे लिये [ मेरा मस्तक ] न गिरेगा । ( यः ह वै एव विद्वान् अश्नाति च पिबति च वाक् तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा [ सत्यवादी ] विद्वान् खाता और पीता है वाणी उससे तृप्त होती है १, ( वाचि तृप्तायाम् अग्निः तृप्यति ) वाणी के तृप्त होने पर अग्नि तृप्त होता है २, ( अग्नौ तृप्ते पृथिवी तृप्यति ) अग्नि के तृप्त होने पर पृथिवी तृप्त होती है ३, (पृथिव्यां तृप्तायां पृथिव्यां यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) पृथिवी के तृप्त होने पर जो एक दूसरे के वशीभूत प्राणी आदि हैं वे तृप्त होते हैं। ४,१। ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च प्राणः तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है प्राण उससे तृप्त होता है १, ( प्राणे तृप्ते वायुः तृप्यति ) प्राण के तृप्त होने पर वायु तृप्त होता है २, ( वायौ तृप्ते अन्तरिक्षं तृप्यति ) वायु के तृप्त होने पर अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] तृप्त होता है ३, ( ( अन्तरिक्षे तृप्ते अन्तरिक्षे यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) अन्तरिक्ष के तृप्त होने पर १४-( उपयामि ) उप + या प्रापणे - लट् । आगतवानस्मि ( अवक्ष्यः ) वच परिभाषणे-लङ् । अकथयिष्यः ( व्यपतिष्यत् ) वि+पतॢ गतौ - लृङ्, विविधमपतिष्यत् । ( वक्ष्यामि ) कथयिष्यामि ( अश्नाति ) भक्षति ( पिबति ) पानं करोति ( तृप्यति ) हृष्यति ( भूतानि ) सत्तामात्रवस्तूनि ( अन्वायत्तानि ) १. २. ३. पू. सं. 'उपायाम्' 'व्यपतिष्यति' 'चक्षुषी' इत्येते पाठाः ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण है ॥ १४ ॥

Page 201Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १४ १६३ अन्तरिक्ष में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं वे तृप्त होते हैं ४ । यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिवति च चक्षुः तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है आंख उससे तृप्त होती है १, ( चक्षुषि तृप्ते आदित्यः तृप्यति ) आंख तृप्त होने पर सूर्य तृप्त होता है २, ( आदित्ये तृप्ते द्यौः तृप्यति ) सूर्य के तृप्त होने पर प्रकाशलोक [ जहां पर सूर्य का प्रकाश है ] तृप्त होता है ३, ( दिवि तृप्तायां दिवि यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) प्रकाशलोक तृप्त होने पर प्रकाशलोक में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं वे तृप्त होते हैं ४, ३ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिवति च मनः तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता पीता है, मन उससे तृप्त होता है १, ( मनसि तृप्ते चन्द्रमाः तृप्यति ) मन तृप्त होने पर चन्द्रमा तृप्त होता है २, ( चन्द्रमसि तृप्ते आपः तृप्यन्ति ) चन्द्रमा तृप्त होने पर जल तृप्त होता है ३, ( अप्सु तृप्तासु अप्सु यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) जल तृप्त होने पर जल में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं, वे तृप्त होते हैं ४, ४ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिवति च श्रोत्रं तेन तृप्यति ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है, कान उससे तृप्त होता है १, ( श्रोत्रे तृप्ते दिशः च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति ) कान तृप्त होने पर दिशायें और बीच वाले देश तृप्त होते हैं २, ( दिक्षु च अन्तर्देशेषु च तृप्तेषु च दिक्षु च अन्तर्देशेषु च यानि अन्वायत्तानि भूतानि तानि तृप्यन्ति ) दिशाओं और बीच वाले देशों के तृप्त होने पर दिशाओं और बीच वाले देशों में जो एक दूसरे के आधीन प्राणी आदि हैं, वे तृप्त होते हैं ३, ५ । ( यः ह वै एवं विद्वान् अश्नाति च पिबति च, तस्य अयम् एव दक्षिणः पाणिः जुहूः, सव्यः उपभृत्, कण्ठः ध्रुवा, अन्नं हविः, प्राणाः ज्योतींषि, सदेष्टं सदाहुतं सदाशितं पायितम् अग्निहोत्रं भवति, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति इति ब्राह्मणम् ) जो ही ऐसा विद्वान् खाता और पीता है, उसका यही दाहिना हाथ जुहू [ पलाश की लकड़ी का बना हुआ चन्द्राकार यज्ञपात्र ], बायां हाथ उपभृत् [ चक्राकार यज्ञपात्र ], कण्ठ ध्रुवा [ वट के पत्राकार का यज्ञपात्र ] है, अन्न हवि है, प्राण ज्योति हैं, सदा अभीष्ट, सदा हवन और सदा खाया पिया अग्निहोत्र है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् अग्निहोत्र करता है, यह ब्राह्मण है ॥ १४ ॥ भावार्थः—मनुष्य खान पान के उपयोग से स्वस्थ रहकर संसार का उपकार करे ॥ १४ ॥ परस्परवशीभूतानि ( अन्तरिक्षम् ) मध्यलोकः ( चक्षुषि ) नेत्रे ( द्यौः ) सूर्य- प्रकाशस्थानम् ( जुहूः ) हु दानादानादनेषु—क्विप् । पलाशकाष्ठनिर्मितार्ध- चन्द्राकृतियज्ञपात्रभेदः ( उपभृत् ) उप + भृञ् भरणे—क्विप् । चक्राकारयज्ञपात्रम् ( ध्रुवा ) ध्रु स्थैर्ये—कः, टाप् । वटपत्राकृतियज्ञपात्रम् । ( ज्योतींषि ) सूर्यादीनि ( सदा—अशितम् ) नित्यभक्षितम् ( पायितम् ) पा पाने स्वार्थे—णिच्, क्तः । पीतम् ॥

कण्डिका १५ ॥

Page 202Permalink

१६४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ प्रियमेधा ह वै भरद्वाजा यज्ञविदो मन्यमाना॑स्ते ह स्म न कञ्चन¹ वेदविद- मुपयन्ति, ते सर्वमविदुस्ते सहैवाविदुस्तेऽग्निहोत्रमेव न समवादयन्त तेषा- मेकः सकृदग्निहोत्रमजुह त् द्विरेकस्त्रिरेकस्तेषां यः सकृदग्निहोत्रमजुहोत्तमित- रावपृच्छतां कस्मै त्वं जुहोषीति एकधा वा, इदं सर्वं प्रजापतिः प्रजापतय एवाहं सायं जुहोमीति प्रजापतये प्रातरिति । तेषां यो द्विरजुहोत् तमितरावपृच्छतां काभ्यां त्वं जुहोषीति, अग्नये प्रजापतय इति सायं, सूर्य्याय प्रजापतय इति प्रातः । तेषां यस्त्रिरजुहोत्तमितरावपृच्छतां केभ्यस्त्वं जुहोषीत्यग्नये प्रजापतयेऽनुमतय इति सायं, सूर्य्याय प्रजापतये अग्नये स्विष्टकृत इति प्रातः । तेषां यो द्विरजुहोत्स आध्नोत्स भूयिष्ठोऽभवत्प्रजया चेतरौ श्रिया चेतरावत्याक्रामत्तस्य ह प्रजामि- तरयोः प्रजे ²सजातस्त्वमुपेयातां तस्माद् द्विर्होतव्यं, यजुषा चैव मनसा च यामेव ऋद्धिमाध्नोति तामृध्नोति य एव वेद, यश्चैवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोतीति ब्राह्मणम् ॥ १५ ॥ कण्डिका १५ ॥ क्रियात्मक और मानसिक यज्ञ करना चाहिए ॥ ( प्रियमेधाः ह वै भरद्वाजाः यज्ञविदः मन्यमानाः ) भरद्वाज गोत्र वाले बुद्धि को प्रिय रखने वाले [ अपने को ] यज्ञवित् समझते हुये। ( ते ह स्म कञ्चन वेदविदं न उपयन्ति ) वे किसी वेदज्ञाता के पास नहीं जाते थे। ( ते सर्वम् अविदुः ते सह एव अविदुः ) [ वे मानते थे ] वे सब जानते हैं, वे मिलकर ही जानते थे । ( ते अग्नि- होत्रम् एव न समवादयन्त ) वे अग्निहोत्र का ही अब संवाद करने लगे । ( तेषाम् एकः सकृत् अग्निहोत्रम् अजुहो त् द्विः एकः त्रिः एकः ) उनमें एक एक बार [ एक देवता के लिये ] अग्निहोत्र करता था, दो बार [ दो देवता के लिये ] एक और तीन बार [ तीन देवता के लिये ] एक । ( तेषां यः सकृत् .अग्निहोत्रम् अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् कस्मै त्वम् एकधा वै जुहोषि इति ) उनमें जो एक बार अग्निहोत्र करता था, उससे अन्य दोनों ने पूंछा—तू किस देवता के लिये एक प्रकार ही यज्ञ करता है। ( इद सर्वं प्रजापतिः प्रजाप्तये एव अहं सायं जुहोमि इति, प्रजापतये प्रात इति ) [ वह बोला ] यह सब प्रजापति है, प्रजापति के लिये ही मैं सायंकाल होम करता हूँ, और प्रजापति के लिये प्रातःकाल । ( तेषां यः द्विः अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम्, काभ्यां त्वं जुहोषि १५–( प्रियमेधाः ) प्रिया मेधा धारणावती बुद्धिर्येषां ते ऋषयः ( भर- द्वाजाः ) भरद्वाजवंशीयाः ( यज्ञविदः ) यज्ञवेत्तारः ( मन्यमानाः ) जानन्तः ( कञ्चन ) कमपि ( उपयन्ति ) समीपे गच्छन्ति ( अविदुः ) अजानन् (न) सम्प्रति— निरु० ७ । ३१ ( समवादयन्त ) परस्परम् अकथयन्त ( सकृत् ) एकवारम् । १. पू. सं. 'कञ्चना' इति पाठः ॥ २. अत्रत्यः पाठोऽतीवभ्रष्टः, अस्माभिः संशोधितः ॥ सम्पा०॥

ब्राह्मणम् ) यजु [ हवि आदि सामग्री के संगतिकरण ] से और मन [ मानसिक यज्ञ ] से

Page 203Permalink

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६ ॥ १६५

इति ) उनमें से जो दो बार होम करता था, उससे अन्य दोनों ने पूछा-कौन दो देवताओं के लिये तू होम करता है । ( अग्नये प्रजापतये इति सायं, सूर्याय प्रजापतये इति प्रातः ) [ वह बोला ] अग्नि प्रजापति के लिये सायंकाल, [ तथा ] सूर्य प्रजापति के लिये प्रातःकाल [ अग्नि और सूर्य एक ही देवता हैं ] ( तेषां यः त्रिः अजुहोत् तम् इतरौ अपृच्छताम् केभ्यः त्वं जुहोषि इति ) उनमें जो तीन बार [ तीन देवताओं के लिये ] होम करता था, उससे अन्य दोनों ने पूछा-किन देवताओं के लिये तू होम करता है । ( अग्नये प्रजापतये अनुमतये इति सायं, सूर्याय प्रजापतये स्विष्टकृते अग्नये इति प्रातः ) [ वह बोला ] अग्नि, प्रजापति और अनुमति [ अनुकूल बुद्धि वाले ] के लिये सायंकाल और सूर्य, प्रजापति और स्विष्टकृत् [ उत्तम मनोरथ सिद्ध करने वाले ] अग्नि के लिये प्रातःकाल [ होम करता हूँ ] । ( तेषां यः द्विः अजुहोत् सः आध्नोत्, सः भूयिष्ठः अभवत्, प्रजया च इतरौ श्रिया च इतरौ अत्याक्रामत् ) उनमें जो दो बार [ दो देवता के लिये ] होम करता था वह समृद्ध हुआ और बहुत अधिक हुआ और प्रजा [ बाल बच्चों ] के साथ अन्य दूसरों से और लक्ष्मी के साथ अन्य दूसरों से बढ़ गया । ( तस्य ह प्रजाम् इतरयोः [ आत्मनोः ] प्रजे सजातस्त्वम् उपेयाताम् ) उसकी प्रजा को, प्रजाओं में वे दोनों प्राप्त करें । ( तस्मात् द्विः होतव्यम् ) इसलिये दो बार [ दो देवता के लिये ] हवन करना चाहिये । ( यजुषा च एव मनसा च याम् एव ऋद्धिम् आध्नोति ताम् ऋध्नोति यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति इति ब्राह्मणम् ) यजु [ हवि आदि सामग्री के संगतिकरण ] से और मन [ मानसिक यज्ञ ] से जिस ऋद्धि को पूजता है उसको वह बढ़ाता है जो ऐसा जानता है जो ऐसा विद्वान् अग्निहोत्र करता है यह ब्राह्मण है ॥ १५ ॥ कण्डिका १६ ॥ स्वाहा वै कुतः सम्भूता, केन प्रकृता, किं वाऽस्या गोत्रं, कत्यक्षरा, कति- पदा, कति वर्णा, किम्पूर्वावसाना, क्वचिन् स्थिता, किमधिष्ठाना, ब्रूहि स्वाहाया यद्दैवतं रूपञ्च । स्वाहा वै सत्यसम्भूता, ब्रह्मणा प्रकृता, लामगायनसगोत्रा, द्वे अक्षरे, एकं पदं त्रयश्च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्ण इति सर्वच्छन्दसां वेदेषु समास- भूतैकोच्छ्वासा वर्णन्ते चत्वारो वेदाः शरीरे, षडङ्गान्योषधिवनस्पतयो लोमानि एकस्मै देवाय ( द्विः ) द्विवारम् । द्वाभ्यां देवाभ्याम् ( त्रिः ) त्रिवारम् । त्रिभ्यो देवेभ्यः ( एकधा ) एकप्रकारेण ( अनुमतये ) अनुकूलबुद्धियुक्ताय ( स्विष्टकृते ) उत्तममनोरथसाधकाय ( आध्नोत् ) अवर्धत ( भूयिष्ठः ) बहु-इष्ठन् । अतिशयेन बहुः ( अत्याक्रामत् ) अति + आ + अक्रामत् । अत्यगच्छत् ( उपेयाताम् ) उप + इण् गतौ-विधि लिङ् । उपगच्छेताम् ( यजुषा ) हविरादिसंगतिकरणेन । भौतिक- यज्ञेन ( मनसा ) अन्तःकरणेन । मानसिकयज्ञेन ( ऋद्धिम् ) सिद्धिम् । ऐश्वर्य्यम् ( आध्नोति.) पूजयति ( ऋध्नोति ) वर्धयति।

कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥

Page 204Permalink

१६६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १६ चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ, सा स्वाहा सा स्वधा सैषा यज्ञेषु वषट्कारभूता प्रयुज्यते, तस्या अग्निदैवतं ब्राह्मणो रूपमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ स्वाहा शब्द के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ (स्वाहा वै कुतः सम्भूता १, केन प्रकृता २, किं वै अस्याः गोत्रम् ३, कत्यक्षरा ४ कतिपदा ५, क.ति १वर्णाः ६ किंपूर्वावसाना ७, क्वचित् स्थिता ८, किमधिष्ठाना ६, ब्रूहि स्वाहायाः यत् दैवतम् १० रूपं च ११) स्वाहा [ सुवाणी, आशीर्वाद, सुदान ] कहां से उत्पन्न हुई १, किस करके बनाई गई २. क्या इसका गोत्र है ३, कितने अक्षर वाली है. ४, कितने पाद वाली है ५, कितने वर्ण वाली है ६, कौन आदि अन्त वाली है ७, कहां ठहरी हुई है ८, कौन अधिष्ठान [ आश्रय ] वाली है ६, तू बता स्वाहा का जो देवता :० और रूप है ११, (स्वाहा वै सत्यसम्भूता) [ उत्तर ] स्वाहा सत्य से उत्पन्न है १, (ब्रह्मणा प्रकृता) ब्रह्म करके बनाई गई है २, (लामगायनसगोत्रा) लामगायन [ मनोहर वेदों के गाने वाले ] के साथ एक गोत्र वाली है ३, (द्वे अक्षरे) दो अक्षर हैं ४, (एकं पदम्) एक पाद है ५, (त्रयः च वर्णाः शुक्लः पद्मः सुवर्णः इति) और तीन वर्ण हैं शुक्ल [ श्वेत ], पद्म [ कमलवर्ण ] और सुवर्ण [ सोना ] ६, (वेदेषु सर्वच्छन्दसां समासभूता वर्णान्ते एकोच्छ्वासा) वेदों में सब छन्दों के संग्रह रूप और वर्णों के अन्त में एक श्वास वाली है ७, (चत्वारः वेदाः षट् अङ्गानि शरीरे, ओषधिवनस्पतयः लोमानि चक्षुषी सूर्याचन्द्रमसौ) चारों वेद और छह अङ्ग [ शिक्षा कल्प व्याकरण निरुक्त छन्द और ज्योतिष ] दो शरीर, ओषधि वनस्पति लोम और दोनों आंखें सूर्य चन्द्रमा हैं ८, (सा स्वाहा सा स्वधा सा एषा यज्ञेषु वषट्कारभूता प्रयुज्यते, तस्याः अग्निः दैवतम् ब्राह्मणः रूपम् इति ब्राह्मणम्) वह स्वाहा वह स्वधा और वही वषट्कार रूप होकर यज्ञों में प्रयुक्त की जाती है, उसका अग्नि देवता ६. और ब्राह्मण [ वेदज्ञाता ] रूप है १०-यह ब्राह्मण है ॥ १६ ॥ १६-(स्वाहा) सु + आङ् + ह्वेञ् आह्वाने-डा। वाङ्नाम-निघ० १ । १२ स्वाहेत्येतत् सु आहेति वा स्वा वागाहेति वा स्वं प्राहेति वा स्वाहुतं हविर्जुहो- तीति-निरु० ८ । २० सुवाणी। आशीर्वादः। सुदानम्। (संभूता) उत्पन्ना (प्रकृता) सृष्टा (कतिपदा) कतिपादयुक्ता (किंपूर्वावसाना) किमाद्यन्ता (लामगायनसगोत्रा) रमु क्रीडायाम्- घञ्, रस्य लः, गै गाने ल्युट्। लामगायनेन रामगायनेन मनोहरवेदगायकेन समानगोत्रा (समासभूता) संग्रह- भूता (एकोच्छ्वासा) एकश्वासयुक्ता। एकविरामा (वर्णान्ते) मन्त्राणां वर्णान्ते (शरीरे) शरीरद्वयम्॥ १. पूर्व संस्करण में "कति वर्णाः" यह प्रश्नात्मक पाठ कण्डिका में नहीं है, किन्तु उत्तर दिया है, तथा जर्मन सं. में भी कण्डिका में है अतः हमने बढ़ाया है। उत्तरों में 'किम्पूवावसाना" का उत्तर कण्डिका में नहीं है अतः कण्डिका का पाठ अस्त व्यस्त प्रतीत होता है। पाठान्तरों के अभाव में हम संशोधन नहीं कर सके ॥ सम्पा० ॥