पारस्कर गृह्यसूत्र (मार्गदर्शिनी टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

तृतीयकाण्डः ( नवयज्ञः ) अनाहिताग्नेर्नवप्राशनम् । १

अनाहिताग्निः—अवैतानिकः आवसथिक इति यावत्, तस्य नवप्राशनं—नवप्राशनाख्यं कर्म नवान्नप्राशननिमित्तं भवति । नवप्राशनमिति अन्वर्था संज्ञा । ततः नवप्राशनं कर्म कृत्वा नवान्नं प्राश्यते नान्यथा । अत्र नवपदेन नवानां श्यामाकव्रीहियवानामेव ग्रहणम् । अन्येषां भक्षणे नवप्राशनापेक्षा नास्ति । तदुक्तं गृह्यसंग्रहे—

नवयज्ञाधिकारस्थाः श्यामाका व्रीहयो यवाः ।
नाश्नीयात्तात हुत्वैवमन्येष्वनियमः स्मृतः ॥
ऐक्षवः सर्वशुङ्गाश्च नीवाराश्चणकास्तिलाः ।
अकृताग्रयणोऽश्नीयात् तेषां नोक्ता हविर्गुणाः ॥

अत्र व्रीहियवपाकौचित्येन शरद्वसन्तयोरादरः । किन्तु पौर्णमास्यमावास्यानियमो नास्ति अस्य अनाग्रयणत्वात् ।

नवꣳ स्थालीपाकꣳ श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति ।
१- शतायुधाय शतवीर्याय शतोतये अभिमातिषाहे ।
शतं यो नः शरदोऽजीजानिन्द्रो नेषदति दुरितानि विश्वा स्वाहा ।
२- ये चत्वारः पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति
तेषां योऽज्यानिमजीमावहात्तस्मै नो देवाः परिधत्तेह
सर्वे स्वाहा । २

नवꣳ—शरदि नूतनं व्रीहिमयं वसन्ते नूतनं यवमयं, स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—पक्त्वा, आज्यभागौ—आघारपूर्वकौ आग्नेयसोमयागौ इष्ट्वा आज्याहुतीर्जुहोति, ‘शतायुधायेति’ ये चत्वार इति मन्त्राभ्याम् । प्रतिमन्त्रम् एका आहुतिः ।

मन्त्रार्थः— (१) शतायुधाय—शतम् आयुधानि यस्य तस्मै,

( १४४ )

शतवीर्याय—अपरिमितशक्तये, शतोतये—अनन्तलीलाय, अभिमातिषाहे—अभिमातिः—अरातिः तान् सहते—जयतीति अभिमातिषाड्, तस्मै इन्द्राय स्वाहा—सुहुतमस्तु। यः इन्द्रः नः अस्माकं सम्बन्धे शतं शरदः—शतं वर्षाणि शतं धान्यानि वा अजीजन्—जनयति यश्च नः दुरितानि—दुराचरितानि पापानि व्यसनानि च अतिनेषत्—अतिनेष्यति अपगमयिष्यति। इन्द्रः अस्माकं शतमायुः शतमन्नानि च सृजतु पापानि व्यसनानि च अपगमयतु इति सारः।

(२) देवाः—हे सर्वे देवाः द्यावापृथिवी अन्तरा—द्यावापृथिव्योर्मध्ये ये प्रसिद्धाः देवयानाः—देवा यान्ति एभिरिति देवयानाः, चत्वारः—चतुर्विधाः, पथयः—पन्थानः वियन्ति—वितताः सन्ति, तेषां—पथां मध्ये यः—पन्थाः नः—अस्माकम् अज्यानिम्—ग्लानिरहिताम्, अजीजिम्—अजेयताम् आवहात्—आवहेत् प्रापयेत् इत्यर्थः, तस्मै—पथे नः अस्मान् परिदत्त—समर्पयत । अत्र चत्वारः पन्थानः देवपितृमनुष्यसर्पाणां मार्गा इति गदाधरः । मम मते प्रसिद्धदेवयानमार्गस्य चत्वारः अवान्तरभेदाः सर्पादिमार्गस्य अकाम्यत्वात् ।

स्थालीपाकस्याग्रयणदेवताभ्यो हुत्वा जुहोति स्विष्टकृते च
“स्विष्टमग्ने अभि तत्पृणोहि विश्वांश्च देवः पृतना अविष्यत् ।
सुगंनु पन्थां प्रदिशन्न एहि ज्योतिष्मद्धेह्यजरन्न आयुः स्वाहेति ।

ततः स्थालीपाकस्य—चरोः, आग्रयणदेवताभ्यः—आग्रयणदेवता इन्द्राग्नी, विश्वेदेवाः, द्यावापृथिवी, एताभ्यः देवताभ्यः "इन्द्राग्नीभ्यां स्वाहा इदमिन्द्राग्नीभ्याम् इति रीत्या आहुतित्रयं हुत्वा "स्विष्टमग्ने इत्यादिमन्त्रेण एकामाज्याहुतिं जुहोति । स्विष्टकृते—अग्नये स्विष्टकृते स्थालीपाकात् आहुतिं दत्त्वा चकारात् पुनरपि "स्विष्टमग्न" इत्यादि मन्त्रेण आज्याहुतिं जुहोति । अतएवात्र क्रमः—आघारः आज्यभाग समन्त्रकम् आज्याहुतिद्वयम् स्थालीपाकात् आग्रयणदेवताहोमः स्विष्टमग्नइतिमन्त्रेण आज्यहोमः, ततः अग्नये स्विष्टकृते स्थालीपाकहोमः अन्ते च स्विष्टमग्न इति आज्यहोमः ।

मन्त्रार्थः—हे अग्ने ! स्विष्टं—स्विष्टकृद्धोमं तत् अभि—अभितः आदावन्ते च, पृणीहि—पूर्णं कुरु । देवः—दीप्तिक्रीड़ादियुक्तः अग्निः विश्वान्— सर्वान् पुत्रकलत्रादिसहितान् अस्मान्, पृतनाः अस्माकं सेनाश्च अविष्यत्—अवतु । त्वं च अग्निः नः—अस्माकं सुगं—सुखगम्यम् अर्चिरादिरूपं पन्थां—पन्थानं प्रदिशन्—आदिशन् ददत् इत्यर्थः एहि— आगच्छ । नु अनुनये । किं च नः ज्योतिष्मत्—दीप्तिमत् यशोमयम्, अजरं— जरारोगादिरहितम्, आयुः—जीवनकालं ध्येहि— चिन्तय विधेहि वा । स्वाहा—तुभ्यं सुहुतमस्तु ।

अथ प्राश्नाति—

अग्निः प्रथमः प्राश्नातु स हि वेद यथा हविः शिवा अस्मभ्यमोषधीः कृणोतु विश्वचर्षणिः । भद्रान्नः श्रेयः समनैष्ठ देवास्त्वयाऽवशेन समशीमहित्वा स नो मयोऽभूः पितवाविशस्व शं तोकाय तनुवे स्योन इति । ४

अथ—अनन्तरं महाव्याहृत्यादि प्राजापत्यहोमान्ते "अग्निः प्रथम" इति ऋग्द्वयात्मकेन मन्त्रेण व्रीहिसंस्रवं प्राश्नाति । यत्र च हुतशेषप्राशनं तत्रायं गुणविधिरिति गदाधरः । अत्रैवेति हरिहरः ।

मन्त्रार्थः १- ( प्रजापतिः अनुष्टुप् जाठरोऽग्निः संस्रवप्राशने )— अग्निः—जाठरः अग्निः, प्रथमः—मुख्यः, अश्नातु—भुनक्तु, हि—यस्मात्, सः—स एव, यथा—यादृशं पावनम् इदं हविः वेद—जानाति । स च विश्वचर्षणिः—सर्वधान्याधिपः अग्निः, अस्मभ्यम्—अस्मदर्थम्, ओषधीः— ग्राम्यानाताराण्यांश्च व्रीहिनिवारश्यामाकादीन् , शिवाः—सुखावसानाः, कृणोतु—करोतु ।

२-(प्रजापतिः त्रिष्टुप् जाठरोऽग्नि. संस्रवप्राशने) हे देवाः—इन्द्राद्यः! यूयं, भद्रान्—भन्दनीयान्, कल्याणयोग्यान् नः—अस्मान्, श्रेयः— नवान्नप्राशनभवसौख्यं, समनैष्ट—सम्यक् प्रापयत । हे पितो ! अन्न व्रीहे ! वयं अवशेन— पाथेयेन त्वया अनुग्राहकेण कारणभूतेन त्वा—त्वां,

( १४६ )

समशीमहि—सम्यक् संस्कृतम् अशीमहि—अश्नाम, किञ्च सः—प्रसिद्धः त्वं—पितुः, नः—अस्माकं, मयोभूः—कल्याणदः सन् , आविशस्व—रक्तमांसादिरूपेण, स्वर्गमोक्षादिसाधनशक्तिरूपेण च उत्पद्यस्व । तथा तोकाय—अपत्याय, पुनश्च तनुवे—तन्वे शरीराय, स्योनः—सुखकरः रुचिकरश्च भव ।

अन्नपतीयया वा । ५

वा—पक्षान्तरे । अन्नपतीयया—अन्नपतिः अग्निः देवता यस्याः सा अथवा अन्नपतिशब्दो विद्यते यस्यां सा अन्नपतोया ऋक् तया अन्नपतिवत्या ऋचा "अन्नपतेऽन्नस्येत्यादिकया प्राश्नाति ।

सम्पूर्णो मन्त्रः – (परमेष्ठी, बृहती अन्नपतिः प्राशने)
अन्नपतेऽन्नस्य नो देह्यनमीवस्य शुष्मिणः ।
प्र प्रदातारं तारिष ऊर्जं नो धेहि द्विपदे चतुष्पदे । (शु. य. ११।८३)

अथ यवानाम्—

एतमुत्यं मधुना संयुतं यवं सरस्वत्या अधिबनाय चक्रुषुः ।
इन्द्र आसीत् सीरपतिः शतक्रतुः कीनाशा आसन्मरुतः सुदानव इति । ६

अथ—व्रीहिप्राशनमन्त्राभिधानान्तरं यवानां प्राशनमन्त्रमाह—"एतमुत्यमिति"। यवप्राशने पैठीनसिः—अग्निमेवोपासीत नान्यदैवतम् अग्निर्भूम्यामिति विज्ञायते । इत्याह ।

मन्त्रार्थः ( प्रजापतिः जगती इन्द्रः यवान्नप्राशने )—एतम्—इमं प्रत्यक्षं वर्तमानं, त्यं—तं, परोक्षं स्थितं यवं— यौति लीयते अस्मिन्निति यवः परमात्मा, तत्प्राप्तिसाधनत्वेन अयमपि यवः तं यवं धान्यविशेषं मधुना—मधुररसेन, संयुतं—मिश्रितं, सरस्वत्याः—सरः उदकं तद्वत्याः सरस्वत्याः नद्याः इत्यर्थः । अधिवनाय—अधि—उपरि, वनाय— केदारेषु, मरुतः— देवाः, चक्रुषुः— कृष्टवन्तः । अथवा सरस्वत्याः—वाग्देव्याः, अधिवनाय—अधिकभागलाभाय ज्ञानवृद्धये

( १४७ )

इत्यर्थः । अथवा सरः अस्यामस्तीति सरस्वती पृथिवी, तस्या अधि— उपरि. वनाय—सम्भजनाय, पञ्चमहायज्ञार्थ मित्यर्थः । शतक्रतुः— शतयज्ञः शतकर्मा वा, इन्द्रः सीरपतिः—सीरस्य लाङ्गलस्य पतिः आसीत्— बभूव । सुदानवः— शोभनभोगदातारः, मरुतः— देवाः, कीनाशाः—कृषीवलाः कृषिदासाः हालिका वा आसन्— बभूवुः ।

ततो ब्राह्मणभोजनम् । ७

उक्तः सूत्रार्थः !

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे प्रथमा कण्डिका ॥

—४०४—

( आग्रहायणी कर्म )

मार्गशीर्ष्यां पौर्णमास्यामाग्रहायणी कर्म । १

मार्गशीर्ष्यां—मार्गशिरमाससम्बन्धिन्यां, पौर्णमास्यां—शुक्लपञ्च- दश्याम् आग्रहायणीकर्म—आग्रहायणीसंज्ञं कर्म भवति ।

स्थालीपाक ँ श्रपयित्वा श्रवणाबदाज्याहुती हुत्वाऽपरा जुहोति—

१- “यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रीं धेनुमिवायतीम् । संवत्सरस्य या पत्नी सा नो अस्तु सुमङ्गली स्वाहा ॥

२- संवत्सरस्य प्रतिमा या ता ॐ रात्रिमुपास्महे । प्रजा ॐ सुवीर्यां कृत्वा दीर्घमायु व्यश्नवै स्वाहा ॥

३- संवत्सराय परिवत्सरायेडावत्सरायेद्वत्सराय वत्सराय कृणुते बृहन्नमः । तेषां वय ँ सुमतौ यज्ञियानां ज्योग्जीता अहताः स्याम स्वाहा ।

४- ग्रीष्मो हेमन्त उत नो वसन्तः शिवा वर्षा अभया शरन्नः । तेषामृतूना ॐ शतशारदानां निवात एषामभये वसेम स्वाहेति । २

( १४८ )

स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—पक्त्वा आघाराज्यभागानन्तरं, श्रवणावत्—श्रवणाकर्मवत्, आज्याहुती हुत्वा—"अपश्वेतपदा" न वै श्वेतस्येति मन्त्राभ्याम् आज्याहुतिद्वयं हुत्वा अपराः चतस्र आहुतीः "यां जना" इत्यादिना वक्ष्यमाणमन्त्रचतुष्टयेन जुहोति ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् रात्रिः आज्यहोमे)— १— जनाः यां प्रसिद्धाम् आयतीम्—आगच्छन्तीं रात्रिम् (आयतीं) धेनुमिव प्रतिनन्दन्ति—अभिनन्दन्ति, या—रात्रिश्च संवत्सरस्य—यज्ञस्य 'संवत्सरो वै यज्ञः' इति श्रुतेः, तस्य अथवा 'संवत्सरो दिवसः' इति जैमिनीये ६/७ पादे निर्णीतस्तस्य, पत्नी—यज्ञसंयुक्ता योषा 'पत्युर्नो यज्ञसंयोगे' (पा ४-१-३३) सा धेनुरूपा रात्रिः, नः—अस्माकं, सुमङ्गली—कल्याणमयी, अस्तु—भूयात् । स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२— (प्रजापतिः अनुष्टुप् रात्रिः आज्यहोमे)— या—पूर्वोक्ता रात्रिः संवत्सरस्य—दिवसस्य वर्षस्य वा, प्रतिमा—आकृतिः अवयवविशेषः जायात्वेन अर्धाङ्गमित्यर्थः, तां—प्रसिद्धां, रात्रिम्—संवत्सरस्य जायाम् उपास्महे—आराधयामः । सुवीर्यां—वीर्य्यशालिनीं प्रजां—पुत्रादिरूपां, कृत्वा—उत्पाद्य, दीर्घम्—अखण्डितम्, आयुः—जीवितकालं, व्यश्नवै—प्राप्नवानि ।

३— (विराड् ऋषिः त्रिष्टुप् संवत्सरादयः पञ्च आज्यहोमे)— संवत्सरः, परिवत्सरः, इडावत्सरः, इद्वत्सरः वत्सरः—अनुवत्सरः इति प्रकरणात् सिद्ध्यति, एताभ्यः संवत्सरादिदेवताभ्यः बृहत् यथा स्यात् तथा, नमः—नमस्कारं, कृणुते—कुरुते, मादृशः अयं यजमानः इति शेषः । वयं—अहं मम भार्यापुत्रादयश्च सर्वे, तेषां—पूर्वोक्तानां, यज्ञियानां—यज्ञार्हाणां संवत्सरादीनां पञ्चानां, सुमतौ—कल्याणमये मनसि, ज्योक्—चिरं वर्त्तमानाः सन्तः, जीताः—जैतारः, अहताः—अनुपहताश्च, स्याम—भवेम, स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

४— (विराड् ऋषिः त्रिष्टुप् ऋतवः आज्यहोमे)— ग्रीष्मः—वृष-मिथुनमासद्वयात्मकः कालः, हेमन्तः—वृश्चिकधनुर्मासद्वयात्मकः, अथ

( १४६ )

हेमन्तस्याप्युपलक्षकः, उत—पुनश्च, वसन्तः—मीनमेषमासद्वयात्मकः, तथैव वर्षाः—वर्षर्तुः, शरत्—शरदृतुश्च इति सर्वे ऋतवः, नः—अस्माकं, शिवाः—कल्याणामोदप्रदाः, तथा अभयाः—विमलस्वास्थ्यप्रदाश्च सन्तु। शतशारदानां—शरदां शते सम्भूतानां, तेषां—पूर्वोक्तानाम्, एषां— ग्रीष्मादीनामृतूनां, निवाते—ऋतुप्रयुक्त वाताद्युपद्रवरहिते, तथा अभये— भयरहिते, काले तदुपलक्षिते देशे च वसेम—निवसेम। शतं वर्षाणि निरुपद्रवा जीवेम इति सारः।

स्थालीपाकस्य जुहोति—
"सोमाय मृगशिरसे मार्गशीर्ष्यै पौर्णमास्यै हैमन्ताय चेति"॥ ३

एतदनन्तरं स्थालीपाकस्य—चरोः ‘अवयवलक्षणा षष्ठी’। सोमाय इत्यादिभिश्चतुर्भिर्मन्त्रैः स्वाहान्तैः चतस्र आहुतीः जुहोति।

प्राशनान्ते सक्तुशेषठं शूर्पे न्युप्योपनिष्क्रमप्रभृत्यामार्जनात् । ४

प्राशनान्ते—स्विष्टकृद्धोमादिसंस्रवप्राशनान्ते बलिहरणार्थं सक्तुशेषं श्रवणाकर्मप्रभृतिविनियोगावशिष्टं, शूर्पे न्युप्य—कृत्वा उपनिष्क्रमणप्रभृति, .आमार्जनात्—श्रवणाकर्मोक्तविधिना उपनिष्क्रम- णादिमार्जनान्तं कर्म (२-१४-६, २-१४-१६) भवति।

मार्जनान्त उत्सृष्टो बलिरित्याह। ५

मार्जनान्ते—द्वारदेशे मार्जनावसाने 'उत्सृष्टो वलिः' इति आह— ब्रूयात्। इति आग्रहायणीकर्म।

( स्रस्तरारोहणम् )
पश्चादग्नेः स्रस्तरमास्तीर्याहृतं च वास आप्लुता
अहतवाससः प्रत्यवरोहन्ति । ६

आप्लुताः—स्नाताः, अहतवाससः—अहते नवे सकृत् प्रक्षालिते सदृशे वस्त्रे प्रत्येकं येषां ते यजमानप्रभृतयः, अग्नेः—आवसथ्याग्नेः, पश्चात्— पश्चिमायां दिशि, स्रस्तरं—प्रागग्रैः कुशैः सम्पादितम्,

( १५० )

आस्तीर्य— आस्तृतं कृत्वा, एतदास्तरणम् अग्निशालातो गृहान्तरे युज्यते, अग्निशालायां हि औपवसथ्यरात्रिमन्तरेण शयनप्रतिषेधात्, अहतं — सकृत् प्रक्षालितं, वासः— वस्त्रञ्च स्रस्तरोपरि उदग्दशम् आस्तीर्य प्रत्यवरोहन्ति—स्रस्तरोपरि निविशन्ते ।

दक्षिणतः स्वामी जायोत्तरा यथाकनिष्ठमुत्तरतः । ७

अवरोहणे देशकालनियममाह—दक्षिणतः—सर्वेषां दक्षिणतः स्वामी गृहपतिः, जाया—यजमानपत्नी च उत्तरा—स्वामिनः उत्तरदिगवस्थिता भवति । तस्या उत्तरतः—उत्तरस्यां दिशि यथाकनिष्ठं—यः यस्मात् कनिष्ठः स तस्मादुत्तरतः इति प्रकारेण निविशते ।

दक्षिणतो ब्रह्माणमुपवेश्योत्तरत उदपात्रꣳ शमीशाखासीतालोष्टाश्मनो निधायाग्निमीक्षमाणो जपति—

“अयमग्निर्वीरतमोऽयं भगवत्तमः सहस्रसातमः । सुवीर्योर्यंꣳ श्रेष्ठ्ये दधातु नाविति” । ८

तत्र स्वामी स्रस्तरं प्रत्यवरोक्षन् , दक्षिणतः — अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि, ब्रह्माणं - कर्मसु तत्त्वज्ञं ब्राह्मणम्, उपवेश्य—यथाविधि संस्थाप्य, उत्तरतः—अग्नेरुत्तरस्यां दिशि, उदपात्रं—जलपूर्णभाजनं, शमीशाखां शमीवृक्षस्य शाखां, सीतालोष्टं—सीता हलपद्धतिः, तत्र भवं मृत्खण्डम्, अश्मानं—पाषाणञ्च निधाय—स्थापयित्वा, अग्निम्—आवसथ्याग्निम्, ईक्षमाणः—पश्यन् , जपतिअयमग्निरिति मन्त्रम् ।

मन्त्रार्थः (प्रजापतिः अनुष्टुप् अग्निः उपस्थाने)—अयं—प्रसिद्धः अग्निः—आवसथ्याग्निः, वीरतमः—अचिन्त्यशक्तिः, पुनश्चायं भगवत्तमः भगमस्यास्तीति भगवान् अत्यन्तं भगवान् भगवत्तमः, अत्यन्तमैश्वर्यादिगुणशाली, भगशब्दार्थ उक्तो विष्णुपुराणे—६-५-७४

ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः ।
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षष्णां भग इतीङ्गना । इति

पुनश्च सहस्रसातमः—सहस्रं सहन्ते ददतीति सहस्रसाहः तेषु श्रेष्ठः

( १५१ )

सहस्रसातमः—नानार्थप्रदमुख्यः, पुनश्चायमग्निः सुवीर्य्यः—श्रेयःप्राप्ति-सहायकः, सः—अग्निः, नौ—आवाम् जायापती, श्रैष्ठ्ये—श्रेष्ठकर्मणि दधातु – स्थापयतु ।

पश्चादग्नेः प्राञ्चमञ्जलिं करोति—
दैवीं नावमिति तिसृभिः । ६

ततः अग्नेः—आवसथ्यस्य, पश्चात्—पश्चिमायां दिशि स्थित्वा, अञ्जलिं – करसंपुटं प्राञ्चं—प्रागग्रं करोति, "दैवीं नाव"मित्यादिभिः तिसृभिः ऋग्भिः । यथा—
"दैवीं नावँ० स्वरित्रामनागसमस्रवन्तीमारुहे मा स्वस्तये । (शु.य.२१-६)
सुनावमारुहेयमस्रवन्तीमनागसम् । शतारित्राँ० स्वस्तये । (शु.य. २१-७)
आ नो मित्रावरुणाघृतैर्गव्यूतिमुक्षतम् । मध्वा रजाँ०सि सुक्रतू । ( शु. य. २१-८ )

स्रस्तरमारोहन्ति । १०

एवमञ्जलिं विधाय स्रस्तरम् आरोहन्ति सर्वे ।
ब्रह्माणमामन्त्रयते— ब्रह्मन् प्रत्यवरोहामेति । ११

स्रस्तरारोहणे विधानमाह—तत्र स्वामी ब्रह्माणम् आमन्त्रयते—पृच्छति । किम् ? ब्रह्मन् प्रत्यवरोहाम इति वाक्येन ।
ब्रह्मानुज्ञाताः प्रत्यवरोहन्त्यायुःकीर्त्तिं यशोबलमन्नाद्यं प्रजामिति । १२

प्रत्यवरोहध्वमिति वाक्येन ब्रह्मणा अनुज्ञाताः—प्रसूताः, प्रत्यवरोहन्ति—स्रस्तरमारोहन्ति "आयुः कीर्त्तिम्" इत्यादिना मन्त्रेण । अत्र स्त्रीणामपि मन्त्रपाठः ।
मन्त्रार्थः—आयुरादि आरोहेम—लभेम इति प्रार्थना ।
उपेता जपन्ति—
सुहेमन्तः सुवसन्तः सुग्रीष्मः प्रतिधीयतान्नः ।
शिवा नो वर्षाः सन्तु शरदः सन्तु नः शिवा इति । १३

( १५२ )

उपेताः—स्रस्तरे उपनीताः, जपन्ति सुहेमन्त इत्यादिमन्त्रम् ।

मन्त्रार्थः (आश्वलायनः, पङ्क्तिः, ऋतवः, जपे)—नः अस्माकं, हेमन्तः—ऋतुविशेषः, सु—शोभनः, प्रतिधीयताम्—सम्पद्यताम्, हेमन्तपदेनात्र शिशिरस्यापि ग्रहणम् । अधिमासपाते यथा नवत्या अहोरात्रैः ऋतुः सम्पद्यते,तथा कादाचित्कतया क्षयमासोपेतवत्सरे हेमन्तशिशिरावपि नवत्या दिवसैः सम्पद्येते इति तयोरेककर्तृत्वेन परिगणनं युज्यते, वसन्तः ग्रीष्मश्च शोभनः सम्पद्यताम् । वर्षाः अपि शिवाः—कल्याणकारिण्यः तथैव शरदः सन्तु । अत्र शरच्छब्दस्य बहुवचनमन्येषामपि ऋतूनां बहुत्वज्ञापकम् । तेन हेमन्तादयः वारम्बारमागताः अस्माकं हिता भवन्तु इति सारः ।

स्योना पृथिवि नो भवेति दक्षिणपार्श्वैः प्राक्शिरसः संविशन्ति । १४

स्रस्तरमारुह्य "स्योना पृथिवी" त्यनेन मन्त्रेण स्वामिप्रभृतयः प्राक्शिरसः—प्राक्—पूर्वं शिरः येषां ते प्राक्शिरसः दक्षिणपार्श्वैः—स्वशरीरस्य दक्षिणपार्श्वं भूमौ निपात्य उदङ्मुखाः सन्तः, संविशन्ति—शेरते तत्रैव स्रस्तरोपरि ।

सम्पूर्णमन्त्रः—(दध्यङ् आथर्वणः गायत्री पृथिवी शान्तिकरणे) स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छा नः शर्म सप्रथाः । शु. य. ३६-१३

उपोदुत्तिष्ठन्ति—"उदायुषा स्वायुषोत्पर्जन्यस्य वृष्ट्या । पृथिव्याः सप्तधामभिरिति । १५

ततः ते स्वामिप्रभृतयः उप—स्रस्तरसमीपे, उत्—उत्थाय, उत्तिष्ठन्ति—तिष्ठन्ति "उदायुषे"ति मन्त्रेण ।

मन्त्रार्थः—(गौतम ऋषिः । गायत्रीच्छन्दः । अग्निर्देवता । उत्थाने विनियोगः) उदायुषा—दीर्घायुषा तथा स्वायुषा—शोभनजीवितेन, तथा उत्—उत्कृष्टस्य पर्जन्यस्य—मेघस्य, वृष्ट्या पुनश्च पृथिव्याः सप्तभिः धामभिः—स्थानैः श्रेष्ठभूतैः सहिताः भवाम इत्यर्थः ।

( १५३ )

एवं द्विरपरं ब्रह्मानुज्ञाताः । १६

एवम्—उक्तप्रकारेण ब्रह्मानुज्ञाताः सन्तः "ब्रह्मन् प्रत्यवरोहेम" इत्यारभ्य उत्थानपर्यन्तं, द्विः—द्विवारम्, अपरम्—अन्यत् सस्तरम् आरोहन्ति, संविशन्ति उत्तिष्ठन्ति च ।

अधः शयीरंश्चतुरोमासान्यथेष्टं वा । १७

अत ऊर्ध्वं चतुरोमासान्—पौषमाघफाल्गुनचैत्रान्, अधः—खट्वां व्युदस्य भूमौ शयीरन्, अथवा यथेष्टम्—इष्टमनतिक्रम्य यथाकामं भूमौ वा खट्वायां वा शयीरन् स्वामिप्रभृतय इति ।

इति पारस्करगृह्यसूत्रव्याख्यायां मार्गदर्शिन्यां तृतीयकाण्डे द्वितीया कण्डिका ॥ —४०४—

ऊर्ध्वमाग्रहायण्यास्तिस्रोऽष्टकाः । १

आग्रहायण्याः—मार्गशीर्ष्याः पूर्णिमायाः, ऊर्ध्वम्—उपरि, तिस्रः अष्टकाः—त्रीणि अष्टकानि कर्माणि भवन्ति । तानि सकृत् क्रियन्ते संस्कारकर्मत्वात् । तासाञ्च सस्कारकर्मत्वमुक्तं सुमन्तुगौतमादिभिः 'अष्टकाः पार्वणःश्राद्ध श्रावण्याग्रहायणी चैत्र्याश्वयुजीति सप्तपाकयज्ञसंस्था इत्यादिना । येषां संस्कारकर्मणामभ्यासश्रवणमस्ति तेषामसकृत्करणमनुज्ञातमन्येषां तु सकृत् । "अहरहः स्वाहा कुर्या"दिति(पार.गृ.२-६-१२) पञ्चमहायज्ञादीनां 'मासि मासि वोऽशन'मिति पार्वणस्य 'पक्षादिषु' इति (पार. गृ. १-१२-१ बहुवचनात् स्थालीपाकस्य अभ्यासः श्रूयते न तथाऽष्टकानाम् ।

ऐन्द्री वैश्वदेवी प्राजापत्या पित्र्येति । २

ताः अष्टकाः काः इत्याह—ऐन्द्री—इन्द्रो देवता अस्या इति ऐन्द्री प्रथमा, वैश्वदेवी—विश्वेदेवा देवता अस्या इति वैश्वदेवी द्वितीया, प्राजापत्या—प्रजापतिः देवता अस्या इति प्राजापत्या तृतीया, पित्र्या—पितरो देवता अस्या इति पित्र्या चतुर्थी । उपक्रमे यद्यपि तिस्रः अष्टकाः

( १५४ )

उक्ताः तथापि तासां द्रव्यदेवतानिर्देशावसरे चतुर्थ्या अपि द्रव्यदेवता- निर्देशो युक्त इति तदभिहितम् ।

अपूपमाꣳसशाकै र्यथासंख्यम् । ३

अपूपश्च मांसञ्च शाकाश्च ते अपूपमांसशाकास्तैः अपूपमांसशाकैः यथासंख्यं यथाक्रमं यजेत । अपूपः–मण्डकः तेन प्रथमायामिन्द्रं यजेत, मांसं–गोमांसं तेन मध्यमाष्टकां यजेत । शाकः–कालशाकः तेन तृतीयचतुर्थ्यष्टके यजेते"ति ।

प्रथमाष्टका पक्षाष्टम्याम् । ४

पक्षाष्टम्यां–आग्रहायण्या ऊर्ध्वम् अपरपक्षे अष्टम्यां तिथौ, अनेन चान्द्रमासाष्टमीतिथ्योनिर्देशः कृतः । तत्र प्रथमा–आद्या, अष्टका–अष्टकाख्यं कर्म भवति ।

स्थालीपाकꣳ श्रपयित्वाऽऽज्यभागाविष्ट्वाऽऽज्याहुतीर्जुहोति-

१- त्रिꣳशतस्स्वसार उपयन्ति निष्कृतꣳ समानं केतुं प्रतिमुञ्चमानाः ऋतूंस्तन्वते कवयः प्रजानतीर्मध्ये छन्दसः परियन्ति भास्वतीः स्वाहा ॥

२- ज्योतिष्मती प्रतिमुञ्चते नभो रात्री देवी सूर्यस्य व्रतानि । विपश्यन्ति पशवो जायमाना नानारूपा मातुरस्या उपस्थे स्वाहा ॥

३- एकाष्टका तपसा तप्यमाना जजान गर्भं महिमानमिन्द्रम् । तेन दस्यून्व्यसहन्त देवा हन्ताऽसुराणामभवच्छचीभिः स्वाहा ॥

४- अनानुजामनुजां मामकर्त्त सत्यं वदन्त्यन्विच्छ एतत् । भूयासमस्य सुमतौ यथा यूयमन्या वोऽन्यामति मा प्रयुक्त स्वाहा ॥

५- अभून्मम सुमतौ विश्ववेदा आष्ट प्रतिष्ठामविदद्धि गाधम् । भूयासमस्य सुमतौ यथा यूयमन्या वो अन्यामति मा प्रयुक्त स्वाहा ॥

( १४५ )

६- पञ्च व्युष्टीरनु पञ्चदोहा गां पञ्चनाम्नीमृतवोऽनु पञ्च । पञ्च दिशः पञ्चदशेन क्लृप्ताः समानमूर्द्ध्नौरधिलोकमेकꣳ स्वाहा

७- ऋतस्य गर्भः प्रथमा व्यूषिष्यपामेका महिमानं बिभर्त्ति । सूर्यस्यैका चरति निष्कृतेषु घर्मस्यैका सवितैकान्नियच्छतु स्वाहा ॥

८- या प्रथमा व्यौच्छत्सा धेनुरभवद्यमे । सा नः पयस्वती धुक्ष्वोत्तरामुत्तराꣳ समाꣳ स्वाहा ॥

९- शुक्र ऋषभा नभसा ज्योतिषाऽऽगाद् विश्वरूपा शबलीरग्निकेतुः । समानमर्थꣳ स्वपस्यमाना बिभ्रती जरामजर उष आगाः स्वाहा ।'

१०-ऋतूनां पत्नी प्रथमेयमागादह्नां नेत्री जनित्री प्रजानाम् । एका सती बहुधोषो व्यौच्छत्साऽजीर्णा त्वं जरयसि सर्वमन्यत् स्वाहेति ॥ ५

व्याख्या—स्थालीपाकं—चरुं, श्रपयित्वा—पक्त्वा, आज्यभागौ—आग्नेयसोम्ययागौ इष्ट्वा अज्याहुतीः दश ‘त्रिंशत्स्वसार’ इत्यादिभिर्मन्त्रैः जुहोति ।

मन्त्रार्थः— १- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् तिथयः आज्यहोमे) निष्कृतं—शुद्धं, समानं—तुल्यं, केतुं—चिह्नं चन्द्रादिरूपं, प्रतिमुञ्चमानाः—धारयन्त्यः कवयः—क्रान्तदर्शनाः, प्रजानतीः—कालस्वरूपं जानानाः, भास्वतीः—दीप्तिमतीः, त्रिंशत्—त्रिंशत्संख्याकाः, स्वसारः—स्वसृस्वरूपाः प्रतिपदादितिथयः, उपयन्ति— अष्टकायाः समीपमागच्छन्ति, हविर्ग्रहणार्थमिति शेषः । ताश्च स्वसृस्वरूपास्तिथयः, ऋतून्—हेमन्तादीन्, तन्वते—विस्तारयन्ति, पुनश्च ताः छन्दसः—वत्सरस्यमध्ये परियन्ति—आवर्तन्ते, छदनान् व्यापकत्वात् छन्दो वत्सरः, प्रजानतीः—भास्वती=रिति प्रथमार्थे द्वितीया । ताभ्यः तिथिभ्यः स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२- (प्रजापतिः, त्रिष्टुप्, रात्रिः आज्यहोमे) ज्योतिष्मती—नक्षत्रादिभि-

( १५६ )

ज्योतिर्मयी, देवी—देवतारूपा, रात्रिः—कालविशेषः, नभः—आकाश-मण्डल' तथा सूर्यस्य— दिवाकरस्य, व्रतानि— दिवसोचितकर्माणि, प्रतिमुञ्चते— धारयति, पशवः— गवादयः, नानारूपाः— विडाल-छागलादिविभिन्नरूपेण, जायमानाः— जर्नि लभमानाः, अस्याः—सिद्धायाः, मातुः—मातृरूपायाः पृथिव्याः, उपस्थे—क्रोडे उपरभागे इत्यर्थः। विपश्यन्ति—विविधं पश्यन्ति विशेषेण पश्यन्ति वा ।

३- ( प्रजापतिः त्रिष्टुप् इन्द्रः आज्यहोमे ) एकाष्टका—वर्षासु प्रसिद्धा अष्टका, तपसा—शास्त्रविहितधर्मेण तप्यमाना सती, महिमानं—महत्त्वविशिष्टम्, गर्भं—स्तुत्यं “गर्भो गृभेर्गृ'णात्यर्थे” इति निरुक्ते (३-१०-२-२३) । इन्द्रं—परमैश्वर्ययुक्तं तन्नामानं वा देवं, जजान—जनयामास । देवाः तेन पूर्वोक्तेन गर्भेण—इन्द्रेण दस्यून्—प्रतिपक्षान् व्यसहन्त—निवारितवन्तः । स च गर्भः शचीभिः—कर्मभिः, असुराणाम्—विरुद्धानां, हन्ता - हिंसकः, अभवत्—बभूव ' स्वाहा—तस्मै सुहुतमस्तु ।

४- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् अष्टका आज्यहोमे) अष्टका स्वभगिनीः प्रत्याह—हे भगिन्यः ! यूयम् अनुजां—गुणकनिष्ठां माम्—अष्टकाम्, अनानुजाम्—न अनुजाम् अननुजां “छान्दसो दीर्घः” ज्येष्ठा मित्यर्थः। अकर्त—कृतवत्यः। अहम्—अष्टका, सत्यं—यथार्थं, वदन्ती—कीर्तयन्ती, एतत्—भवद्गतप्राधान्यम्, अन्विच्छे— स्वीकरोमि, अहम्— अष्टका, अस्य—यजमानस्य, सुमतौ—शोभनमतौ, भूयासम्—भवेयम्, मद्विषये यजमानस्य श्रद्धा अस्तु इति भावः। यूयमपि—वः भगिनीनां मध्ये यथा—येन प्रकारेण, अन्यां-अन्यां मा अतियुक्त-न विप्रतिपद्येत। परस्परं विरोधं न कुरुत सर्वथा ऐक्यमत्येन यजमानस्य कल्याणं कुरुध्वमिति भावः ।

५- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् अष्टका आज्यहोमे) हे भगिन्यः ! अयं—यजमानः, हि—यतः मम—अष्टकायाः, सुमतौ—शोभनमतौ वर्त्तमानः अभूत्, अर्थात् यतः यजमाने, अहं सर्वदा सन्तुष्टास्मि तस्मात् अय ं यजमानः विश्ववेदा—सर्वधनः सर्वज्ञो वा भवतु । विश्वानि—सर्वाणि वेदांसि ज्ञानानि धनानि वा यस्य सः विश्ववेदाः, पुनश्च सः प्रतिष्ठां—

( १५७ )

सुस्थितिम् उत्कर्षं वा आष्ट - अश्नुताम्, पुनश्च गाधम्—अभिलाषम्, अविदत्—विन्दतु । यथा—येन प्रकारेण अहम् अस्य—यजमानस्य सुमतौ भूयासम्—अभवम् तथा यूयमपि वः—युष्माकं, मध्ये अन्या—अन्याम् अतिक्रम्य मा प्रयुक्त । परस्परविरोधं परित्यज्य अस्य यजमानस्य कल्याणं कुर्वाणा यूयमस्य सुमतौ भवत इति भावः ।

६ - ( प्रजापतिः त्रिष्टुप् संवत्सरादयः आज्यहोमे ) पञ्च—पञ्च-संख्यकाः, दोहाः—दोह्याः ऋतुभेदेन पुष्पफलप्रसवादिरूपाः येषां ते, पञ्च ऋतवः वसन्तग्रीष्मवर्षाशरद्धेमन्ताः, शिशिरस्यात्र हेमन्ते अन्तर्भावः पञ्च—पञ्चविधाः व्युष्टीः—उषसः अनु—अनुगताः ऋतुभेदेन उषसोऽपि भिन्नत्वात् । तथा पञ्चनाम्नीं—संवत्सर—परिवत्सरेदावत्स-रेद्वत्सरवत्सराभिधां गां—संवत्सररूपां च अनु—अनुगताः । पुनश्च एकं लोकं—पृथिवीलोकम् अधि अधिकृत्य वर्त्तमानाः इति भावः । पञ्चदशेन—पञ्चदशस्तोमेन क्लृप्ताः—समर्थिताः समानमूर्द्धर्नीः—समानः तुल्यः मूर्द्धा मस्तकरूपः आदित्यः यासां ताः पञ्च पूर्वाद्यः ऊर्ध्वान्ताः दिशः अनुगताः ।

७- (प्रजापतिः, त्रिष्टुप् रात्रिः, आज्यहोमे) या प्रथमा—आद्या, व्यूषिषी—उषा सा ऋतस्य—ब्रह्मणः, गर्भः—आश्रयः । प्रलयकाले ब्रह्मरात्रौ ब्रह्मैवासीत् अतएव सा ब्रह्मणः आश्रयः । अपरा, एका द्वितीया प्रलयानन्तरं वर्त्तमाना उषा, अपां—महिमानं समुद्रादिरूपं विभर्त्ति—धारयति, ततः समुद्रो "अर्णवः" इति श्रुत्या "अप एव ससर्जादौ" इति स्मृत्या च आदिसृष्टौ जलमेव प्रसूते । ततः परम् एका तृतीया सूर्यस्य महिमानं विभर्त्ति "सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत्' इत्यादिना सूर्यसृष्टौ तमेव प्रसूते इति भावः । अपरा च एका चतुर्थी देवरात्रिरूपा अर्थात् दक्षिणायनरूपा, घर्मस्य सूर्यातापस्य. निष्कृतेषु—न्यूनतायां चरति—प्रसरति । अन्याम् एकां मनुष्यरात्रिरूपाम् अष्टकादिरात्रिरूपां वा सविता स्वे स्वे कर्मणि प्रवर्त्तयिता सूर्यः नियच्छतु नियततया स्थापयतु । अहोरात्रगणनया अस्माकमायुरक्षीणं करोतु इति भावः ।

( १५८ )

८- (प्रजापतिः अनुष्टुप्, अष्टका, आज्यहोमे) अष्टकारात्रिर्धेनुरूपेण स्तूयते। या प्रथमा मुख्या अष्टका रात्रिः व्यौच्छत्—पाशमुक्ता बभूव "उच्छी विपाशे" अथवा कृष्णपक्षः पितॄणामहः स च पक्षः अष्टम्यामा-रभ्यते चन्द्रकलापचयात्। तेन अष्टका प्रथमा भवति। सा एव अष्टका यमे—पितृराजे धेनुः—पयस्विनो गौः अभवत् अभूत्। श्राद्धादिरूपक-व्यप्रदानेन यमस्य अभीष्टप्रदा आसीदिति भावः। सा पूर्वोक्ता अष्टका नः—अस्माकं यजमानानां पयस्वती—पयस्विनी अभीष्टदायिनी भूत्वा उत्तरामुत्तरां समाम् उत्तरोत्तरसंवत्सरान् धुक्ष्व—अभीष्टदानेन पूरयतु। इयमष्टका यावज्जीवमस्माकं सुखदायिनी अस्तु इति भावः।

९- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् अष्टका आज्यहोमे) या रात्रिः शुक्रऋषभा—शुक्राचासौ ऋषभा चेति शुक्रऋषभा। शुक्रा—शुक्ला चन्द्रसहितेत्यर्थः। या च ऋषभा वर्षणसहिता श्रेष्ठा वा। या च विश्वरूपा—नानारूपा, या च शबली—शुक्लकृष्णाऽरुणादिवर्णयुक्ता, या च अग्निकेतुः—अग्निः सायं प्रातहोमार्थमुद्धृतोऽग्निः यस्याः केतुः चिह्नं तिलकं वा भवति सा रात्रिः नभसा—नभसि—आकाशे,वर्त्तमानेन—अरुणोदयोपलक्षितेन सूर्येण सह आगात्—आगता। हे अजरे—जरारहिते नित्ययौवने उषः ! त्वं समानं तव मम च तुल्यम् अर्थं प्रयोजनं स्वपस्यमाना सम्पादयित्री जरां दीर्घजीवनं बिभ्रती धारयन्ती आगाः–आगतासि। मम कृते जरावस्थां यावत् उषः—कालः आगच्छतु। इति भावः। तस्यै स्वाहा—सुहुतमस्तु।

१०- (प्रजापतिः त्रिष्टुप् उषा आज्यहोमे) उषोरूपां रात्रिं स्तौति। या—उषा—ऋतूनां—वसन्तादीनां प्रथमा—मुख्या, पत्नी—पालयित्री भार्या वा। उषःकालात् ऋतोः प्रवृत्तिर्भवतीति उषसः प्रथमत्वम्। अह्नां—वासराणां, नेत्री—प्रापयित्री, ततः प्रभृति दिवसानामाविर्भावात्। प्रजानां जनित्री—जनयित्री तदानीमेव प्रजाः निद्रापगमेन हि जागरण-युक्ता भवन्ति। सा—इयम् उषा आगात्–आगता। सा च उषा एका—अभिना सती बहुधा—बहुरूपा, व्यौच्छत्—प्राकाशत। हे उषः सा त्वम् अजीर्णा अजरा सती अन्यत् सर्वं वस्तुजात जरयसि गतवयः करोषि। उषः कालानामावृत्त्या वयोवृद्धया जनाः जराग्रस्ता भवन्तीति भावः। तुभ्यं स्वाहा—सुहुतमस्तु इति—समाप्तौ।

( १५६ )

स्थालीपाकस्य जुहोति—

१- शान्ता पृथिवी शिवमन्तरिक्षँ शन्नो द्यौरभयं कृणोतु । शन्नो दिशः प्रदिश आदिशो नोऽहोरात्रे कृणुतं दीर्घमायुर्व्यश्नवै स्वाहा । २- आपो मरीचीः परिपान्तु सर्वतो धाता समुद्रो अपहन्तु पापम् । भूतं भविष्यदकृन्तद् विश्वमस्तु मे ब्रह्माभिगुप्तः सुरक्षितः स्याँ स्वाहा ॥ ३- विश्वे आदित्या वसवश्च देवा रुद्रा गोप्तारो मरुतश्च सन्तु । ऊर्जं प्रजासमृतं दीर्घमायुः प्रजापतिर्मयि परमेष्ठी दधातु नः स्वाहेति च ॥ ६

आज्यहोमानन्तरं स्थालीपाकस्य चरोः जुहोति—शान्तापृथिवी- त्यादिभिः त्रिभिः अष्टकायै स्वाहा इत्यनेन चेति चतुर्भिर्मन्त्रैः प्रतिमन्त्रम् एकाम् एकाम् आहुतिं जुहोति ।

मन्त्रार्थः— १- (त्रयाणां मन्त्राणां प्रजापतिः, पङ्क्तिः, लिङ्गोक्ता- देवताहोमे) पृथिवी—भूदेवी, शान्ता—निरुपद्रवा सती, नः—अस्माकं— यजमानानाम् अभयं कृणोतु—करोतु । तथा अन्तरिक्षं—शिवं मङ्गल सत् द्यौः शं मङ्गलमयी सती अभयं कृणोतु । तथा दिशः प्राच्याद्याः ककुभः प्रदिशः—अवान्तरदिशः, आदिशः—सर्वा दिशः, नः—अस्माकम् अभयं कृण्वन्तु । हे अहोरात्रे! युवां शं कृणुतं—कुरुतम् । एषां प्रसादात् अहं दीर्घमायुः—दीर्घजीवनं व्यश्नवै—प्राप्नुयाम्, आभ्यः—देवताभ्यः स्वाहा—सुहुतमस्तु ।

२- आपः—जलानि, मरीचीः—मरीचयः अर्थात् सूर्यकिरणाः, अत्र प्रथमार्धे द्वितीया, सर्वतः—सर्वतोभावेन, परिपान्तु—परितः पालयन्तु मां यजमानमिति शेषः । धाता—अपां धारयिता समुद्रः, मे—मम, भूतम्—अतीतं, भविष्यत्—आगमिष्यमाणं, विश्वं—सर्वं सौभाग्या- दिकम् अकृन्तत्—अविनाशयन्, पापं—किल्विषम्, अपहन्तु—नाशयतु ।

( १६० )

अहं ब्रह्माभिगुप्तः—ब्रह्मणा वेदेन अभितः गुप्तः सन् सुरक्षितः— निष्प्रत्यूहः स्यां—भवेयम्।

३- विश्वेदेवास्त्रयोदश आदित्या द्वादश, वसवः अष्टौ, रुद्रा— एकादश, मरुतः—एकोनपञ्चाशत् च नः—अस्माकं गोप्तारः— रक्षितारः, सन्तु—भवन्तु । परमेष्ठी—परमे स्थाने वर्त्तमानः प्रजापतिः मयि—यजमाने ऊर्जं—बलं, प्रजां—सन्ततिम्, अमृतम्—अमरणधर्मत्व- मानन्दं वा दीर्घमायुः—चिरजीवित्वं च दधातु—सुस्थितं करोतु ।

अष्टकायै स्वाहा । ७

अष्टकायै स्वाहा इति मन्त्रेण चतुर्थीमाहुतिं जुहुयादित्युक्तमेव । प्रथमाष्टकाया इन्द्रदेवताकत्वेन अपूपहविष्कत्वेन च उक्तत्वात् स्थालीपाकहोमानन्तरम् इन्द्राय स्वाहा इति अपूपेन एकामाहुतिं हुत्वा उभयोः स्विष्टकृद्धोमं कुर्यात् । इति प्रथमाष्टकानिरूपणम् ।

मध्यमा गवा । ८

प्रथमाष्टकायामष्टकासाधारणविधानमुक्त्वा सम्प्रति मध्याष्टकायां विशेषमाह । मध्यमा—मध्यमाष्टका पौषपूर्णिमाया ऊर्ध्वमागच्छन्ती कृष्णाष्टमी, सा गवा—गोपशुना कर्त्तव्येति शेषः । अत्र यद्यप्याचार्येण गोपशुरुक्तस्तथापि "अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु" इति (१-१५६) याज्ञवल्क्यस्मरणात् । तथा च कलिवर्ज्ये—

देवरेण सुतोत्पत्तिर्वानप्रस्थाश्रमग्रहः । दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च ॥ समुद्रयानस्वीकारः कमण्डलुविधारणम् । महाप्रस्थानगमनं गोपशुश्च सुराग्रहः ॥ अग्निहोत्रहवण्याश्च लेहो लीढ़ा परिग्रहः ॥ असवर्णासु कन्यासु विवाहश्च द्विजातिषु । वृत्तस्वाध्यायस्वापेक्षमघसंकोचनं तथा । अस्थिसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शनमेव च ॥

( १६१ )

प्रायश्चित्ताभिधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम् ।
संसर्गदोषः पापेषु मधुपर्के पशोर्वधः ॥
दत्तौरसेतरेषां तु पुत्रत्वेन परिग्रहः ।
शामित्रं चैव विप्राणां सोमविक्रयणं तथा ॥
दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं नरमेधाश्वमेधकौ ।
कलौ युगे त्विमान् धर्मान् वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥

इति गोपशोर्विशेषवर्जनीयत्वाच्च गवालम्भः न कर्त्तव्यः । किन्तु अनिषिद्ध पश्वन्तरेण अवश्यकर्त्तव्याष्टकादि कर्म विधेयम् इति हरिहरः । छागाभावे चरुरिति विश्वनाथः । मन्मते चरुरेव हविः छागस्यापि लोकविद्विष्टत्वात् अस्वर्ग्यत्वाच्च ।

तस्यै वपां जुहोति “वह वपां जातवेदः पितृभ्य इति । ६

तस्यै—तस्याः गोः, अत्र षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । वपां—नाभिस्थचर्म-विशेषं जुहोति “वह वपामित्यादिना मन्त्रेण । पुनरवदानहोमः विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेत्येकाहुतिकः वैश्वदेवीति कीर्त्तनात् । इति मध्यमाष्टका-निरूपणम् ।

( अथ अन्वष्टका )

श्वोऽन्वष्टकासु सर्वासां पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां परिवृते पिण्डपितृयज्ञवत् । १०

सर्वासां—चतसृणामष्टकानां, श्वः—परेद्युः, अन्वष्टकासु—अष्टका-मनु—पश्चात् भवन्तीति अन्वष्टकाः तासु, परिवृते—सर्वत आच्छादिते, आवसथ्याग्निगृहे, पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां—पार्श्वं च सक्थि च पार्श्वसक्थिनी ते च सव्ये च पार्श्वसक्थिसव्ये ताभ्यां पार्श्वसक्थिसव्याभ्यां पशोः सव्य पार्श्वसव्यसक्थिनो मांसेन इत्यर्थः । अत्र सामानाधिकरण्ये विशेषणीभूतस्य सव्यशब्दस्य उत्तरपदत्वं च्छान्दसम् । पिण्डपितृयज्ञवत्—पिण्डपितृयज्ञविधिना तेन अपराह्न—प्राचीनावीति—दक्षिणमुखत्वादीनां संग्रहः । कर्म भवतीति शेषः । अत्र सूत्रे "श्वोऽन्वष्टकासु" इति

( १६२ )

दर्शनात् अष्टकाश्राद्धपरदिने एव अन्वष्टकाश्राद्धमिति नियमः । नात्र नवमी श्राद्धकालव्याप्तिर्दृष्टव्येति ।

स्त्रीभ्यश्च । ११

पिण्डपितृयज्ञवत् इत्यनेन पितृपितामहप्रपितामहानामेव पिण्डदानं प्राप्तम् । स्त्रीभ्यश्चेति मात्रादित्रयाणामधिकमुक्तम् । अत्र सामान्योऽपि स्त्रीशब्दः पित्रादिसान्निध्यात् मात्रादिपर एव ।

उपसेचनञ्च कर्षूषु सुरया तर्पणेन

चाञ्जनानुलेपनं स्रजश्च । १२

अत्र अन्वष्टकाकर्मणि न केवलं स्त्रीभ्यः पिण्डदानं विहितं किन्तु कर्षूषु—स्त्रीपिण्डसमीपखातगर्भेषु सुरया—विहितमद्येन काण्डहरीतकी—गुडरसेन इति विश्वनाथः, तर्पणेन— तर्पणसाधनेन सक्तवादिना च उपसेचनं तथा प्रतिस्त्रीपिण्डम् अञ्जनं—सौवीराञ्जनं तदभावे लौकिकं कज्जलम्, अनुलेपनं—चन्दनादि, स्रजः—पुष्पमालाश्च दद्यात् इति शेषः । अत्र प्रथमचकारः स्त्रीणां पिण्डेन सह उपसेचनस्य समुच्चयार्थः । द्वितीयः सुरातर्पणयोः तृतीयश्च अञ्जनादिदानानां समुच्चयार्थः ।

इत्यन्वष्टकानिरूपणम् ।

आचार्य्यान्तेवासिभ्यश्चानपत्येभ्य इच्छन् । १३

नियतश्राद्धदेवता उक्त्वा सम्प्रति काम्यविधिमाह । इच्छन् यदि कामना भवति, तदा आचार्य्याय अनपत्येभ्यः अन्तेवासिभ्यः, चकारात् अनपत्येभ्यः भ्रातृपितृव्यादिभ्यश्च अनुकम्प्येभ्यः पिण्डं दद्यात् । अत्र अनपत्यशब्दः आचार्यादीनां विशेषणमिति हरिहरः । मन्मते आचार्यस्य अनपत्यत्वमविवक्षितं विभक्तिभेदात् ।

मध्यावर्षे च तुरीया शाकाष्टका । १४

हेमन्तशिशिरयोः त्रयाणामपरपक्षाणामष्टकात्रयं निरूप्य (३-३-२