वैयाकरण सिद्धान्त कौमुदी (भट्टोजि दीक्षित - बालमनोरमा व तत्त्वबोधिनी टीका सम्पूर्ण पूर्वार्ध)

विधानात् । इट्‌सकौ । अमालासीत् ॥ कविरिव कवयति । आशीर्लिङि कवीयात् । 'सिचि १ वृद्धिरित्यत्र धातोरित्यनुवर्त्य धातुरेव यो धातुरिति व्याख्यानान्नामधातोर्न वृद्धिरिति कैयटा- दयः । अकवयीत् । माधवस्तु नामधातोपि वृद्धिमिच्छति । अकवायीत् ॥ विरिव २ वयति । विवाय । विव्यतुः । अवयीत् । अवायीत् ॥ श्रीरिव श्रयति । शिश्राय । शिश्रियतुः ॥ पितेव पितरति । आशिषि रिङ् । पित्रियात् ॥ भूरिव भवति । अत्र ' गातिस्थेति 'भुवो वु- गिति 'भवतेरः' इति च न भवन्ति । ३ अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । वुभाव । अभावीत् ॥ द्रुरिव द्रवति । 'णिश्रीति चङ् न । अद्रावीत् ॥ अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति । ६।४।१९ ॥ अनुनासिकान्तस्योपधाया दीर्घः स्यात् क्वौ झलादौ च क्ङिति ॥ इद- मित्राचरति इदामति । राजेव

( ३८४ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- पसर्गरूपं सकलं श्रूयते, न त्वादेशेनापहृतं, तत्रैव पृथक्कृतिः । एवं च आ ऊढः ओढः स इवाचर्य ‘ओढायित्वा’ अत्र उन्मनाय्य अवगल्भ्येतिवन्न ल्यप् । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वे षष्ठं वार्तिकं तद्भाष्यं च प्रमाणम् ॥ तथा हि-उस्योमाङोश्चाटः प्रतिषेधः * ॥ उसि ओमाङोश्च परयोराटः पररूपं नेत्यर्थः । उस्रामैच्छत् औस्रीयत् । औङ्कारीयत् । औढीयत् । ‘आटश्चेति चशब्देन पुनर्वृद्धिविधानादिदं सिद्धमिति पाठे स्थितम् ॥ लोहितादिडाज्भ्यः क्यष् ।३।१।१३ ॥ लोहितादिभ्यो डाजन्ताच भवत्यर्थे क्यष् स्यात् ॥ वा क्यषः ।१।३।९० ॥ क्यषन्तात्परस्मैपदं वा स्यात् । लोहितायति । लोहितायते । अत्राच्चेरित्यनुवृत्त्याऽभूततद्भाव- विषयत्वं लब्धं तच्च लोहितशब्दस्यैव विशेषणम् । न तु डाचोऽसंभवात् । नाप्यादिशब्द- ग्राह्याणाम् । तस्य प्रत्याख्यानात् । तथा च वार्तिकम् ॥ लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनं भृशा- दिष्वितराणीति * ॥ न चैवं काम्यच इव क्यषोऽपि ककारः श्रूयेत उच्चारणसामर्थ्यादिति वाच्यम् । तस्यापि भाष्ये प्रत्याख्यानात् । पटपटायति । पटपटायते । कृभ्वस्तियोगं विना- पीह डाच् । डाजन्तात् क्यषो विधानसामर्थ्यात् ॥ यत्तु- ‘लोहितश्यामदुःखानि हर्षगर्वसुखानि च । मूर्च्छानिद्राकृपाधूमाः करुणा जिह्मचर्मणी ॥’ इति पठित्वा श्यामादिभ्योऽपि क्यषि पदद्वयमुदाहरन्ति ॥ तद्भाष्यवार्तिकविरुद्धम् । तस्मा- त्तेभ्यः क्यङेव । श्यामायते ॥ दुःखादयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ लिङ्गविशिष्टपरिभाषया लोहिनीशब्दादपि क्यष् । लोहिनीयाति । लोहिनीयाते ॥ कष्टाय क्रमणे ।३।१।१४ ॥ चतु- र्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे क्यङ् स्यात् ॥ कष्टाय क्रमते कष्टायते । पापं कर्तुमुत्सहते इत्यर्थः ॥ सत्रकक्षकष्टकृच्छ्रगहनेभ्यः कण्वचिकीर्षायामिति वक्तव्यम् * ॥ कण्वं पापम् । सत्रादयो वृत्तिविषये पापार्थाः । तेभ्यो द्वितीयान्तेभ्यश्चिकीर्षायां क्यङ् । पापं चिकीर्षतीत्य- १ आटः प्रतिषेध इति । 'उस्यपदान्तात्' 'ओमाङोश्चेति प्राप्तस्य पररूपस्य प्रतिषेध इत्यर्थः । एतत्प्रतिषेधसामर्थ्यात् प्रकृते 'अर्थवद्ग्रहणे' इति परिभाषायाः प्रतिपदोक्तपरिभाषायाश्चाप्रवृत्तिरिति बोध्यम् । विशेषापेक्षज्ञापकाभावे तु प्रकृतवार्तिकोदाहरणविषयेऽप्याडः पृथक्कृतिः स्यादिति क्यच्प्रत्यय ऊढ- शब्दात् स्यात् तदन्ताल्लुङि कृते आडागम आडः परो जायेत ततश्च "ओमाङोश्च" इत्यस्य प्राप्तिरेव नास्तीति वार्तिकस्योक्तिसंभवो न स्यादिति भावः ॥ २ उस्रामैच्छदिति । उस्रा=गौः ॥ ३ तस्येति । आदिशब्दस्य । ४ तस्यापीति । ककारस्यापि । नच ककारो “नः क्ये” “क्यस्य विभाषा” इत्यत्र विशेषणार्थोऽस्त्विति वाच्यम्, लोहितडाज्भ्य एव क्यष्विधानेन फलाभावात् । “वा क्यषः” इत्यत्रापि “वा यषः” इत्येवास्तु ॥ ५ तद्भाष्येति । "लोहितडाज्भ्यः क्यष्वचनम्” “भृशादिष्वितराणि” इति वार्तिकभाष्येत्यर्थः । ६ कष्टाय क्रमणे इति । अत्र सूत्रे मण्डूकप्लुत्या क्यङ्ग्रहणमनुवर्तते तदाह-क्यङ् स्यादिति । नच “लोहितादिडाच्” इति सूत्रे क्यष्ग्रहणमकृत्वा “लोहितादिडाज्भ्यो ञिश्च” इति पठनीयम्, क्यङस्तत्राप्यनुवृत्तिः कार्या प्रकृतसूत्रे च मण्डूकप्लुतिर्न स्वी- कार्या, “वा क्यषः” इति सूत्रं च न कार्ये ञित्त्वादेवोभयपदसिद्धेरिति वाच्यम्, लोहिनीशब्दात् क्यङि “क्यङ्मानिनोश्च” इति पुंवद्भावापत्तेः । कर्तृगामिक्रियाफलविवक्षायां परस्मैपदाभावापत्तेश्च ॥

ि स्युः । सुखं वेदयते सुखा- यते । कर्तृग्रहणं किम् ? परस्य सुखं वेदयते ॥ नमोवरिवश्चित्रङः क्यच् । ३ । १ । १९ ॥ करणे इत्यनुवृत्तेः क्रियाविशेषे पूजायां परिचर्यायामाश्चर्ये च ॥ नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः । वरिवस्यति गुरून् । शुश्रूषत इत्यर्थः । चित्रीयते । विस्मयत इत्यर्थः । विस्मापयत इत्यन्ये ॥ पुच्छभाण्डचीवराणिङ् । ३ । १ । २० ॥ पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च * ॥ विविधं विरुद्धं वोत्क्षेपणं व्यसनम् । उत्पुच्छयते । विपुच्छयते । परि- पुच्छयते ॥ भाण्डात्स‌माचयने * ॥ संभाण्डयते । भाण्डानि समाचिनोति । राशी- करोतीत्यर्थः । समवभाण्डत ॥ चीवरादर्जने परिधाने च * ॥ सञ्चीवरयते भिक्षुः । चीव- राण्यर्जयति परिधत्ते वेत्यर्थः ॥ मुण्डमिश्रश्लक्ष

णिच् । ३।१।२१ ॥ कृञर्थे । मुण्डं करोति मुण्डयति ॥ व्रताद्भोजनतन्निवृत्त्योः * ॥ पयः शूद्रान्नं वा व्रतयति ॥ वस्त्रात्समाच्छादने * ॥ १ संवस्त्रयति ॥ हल्यादिभ्यो ग्रहणे * ॥ हलिकल्योरदन्तत्वं च* ॥ निपात्यते । हलिं कलिं वा गृह्णाति । हलयति । कलयति । महद्गलं हलिः । २ परत्वाद्वृद्धौ सत्यामपीष्ठवद्भावेन अगेव लुप्यते । अतः सन्वद्भावदीर्घौ न । अजहलत् । अचकलत् ॥ कृतं गृह्णाति कृतयति ॥ तूस्तानि विहन्ति वितूस्तयति । तूस्तं केशा इत्येके । जटीभूताः केशा इत्यन्ये । पापमित्यपरे ॥ मुण्डादयः ‘सत्यापपाशेत्यत्रैव पठितुं युक्ताः ॥ ‘प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे’ इत्येव सिद्धे केषांचिद्ग्रहणं ३ सापेक्षेभ्योऽपि णिजर्थम् । मुण्डयति माणवकम् ।

तत्र यथा वृढशब्दद्वित्वं तथोढिशब्दस्य न" इति ध्वनयितुमेतदुपादानम् । उपसर्गसमानाकारस्य परिशब्दस्य पृथक्कृतिरत्र द्रष्टव्या ॥ ५ असिद्धत्वादिति । द्वित्वे तदसिद्धत्वेन हकारघटितबुद्ध्या द्वित्वेऽभ्यासे शिष्टस्य हकारस्य चुत्वसिद्धिः ॥ ६ औडिढदिति । ननु ढिशब्दद्वित्वेऽपि अभ्यासावयवस्य चुत्वे कर्तव्ये ढत्वस्यासिद्धत्वाद् "औजिढत्" इति स्यादिति चेन्न, द्वित्वे कृते तदाश्रयस्य कार्यान्तरे कर्तव्येऽप्य- सिद्धत्वनिषेधान्नाभ्यासे चुत्वादीत्याशयात् । ७ अन्यथासिद्धिपरत्वादिति । वृत्तिकृता "प्रकृत्यै- काच्" इति सूत्रस्य प्रेयान् प्रेष्ठ इत्याद्युदाहरणमदायि, तत्र चान्तरेणापि प्रकृतिभावं प्रस्थाद्यादेशविधायक- शास्त्रस्य "असिद्धवदत्र-" इत्यनेनासिद्धत्वात्, प्रस्थादावकारोच्चारणाच्च लोपाभावः साधितो भाष्ये, स्रग्विन्- स्रजिष्ठ इत्यादावपि लोपापवाद

! Look at the characters: "इ", "ष्ठ", "नो" -> "इष्ठनोऽभावे"! Yes, "केवलाद्गुणवचनत्वेनिष्ठनोऽभावे" or "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". It is "केवलाद्गुणवचनत्वेनेष्ठनोऽभावे". "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो विधाने मतुपो लुगुत्तरं “टेः” इत्यस्याप्राप्तौ" Wait, is that "ब्रह्मवच्छब्दादेवेष्ठनो"? Yes: ब्रह्मवत्-शब्दाद् एव इष्ठनो विधाने.

Line 21 (Footnote 1 cont. & Footnote 2): “नस्तद्धिते” इत्यस्यैव प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति दिक् ॥ २ नेत्येके इति । इदमत्राकूतम् टिलोपेनासो लोपे Wait, "टिलोपेनासो लोपे"? "टिलोपेनाऽसो लोपे" or "टिलोपेनासो लोपे"? In print: "टिलोपेनासो लोपे" (अस्-लोपे! अस-भागस्य लोपे).

Line 22 (Footnote 2 cont. & Footnote 3 & Footnote 4): सम्प्रसारणाप्राप्तेऽङ्गवृत्तपरिभाषोपन्यासो वृथा तस्या असत्त्वाच्चेति ॥ ३

तिङन्ते कण्ड्वादिप्रकरणम् । ( ३८९ ) वर्षयति । प्रियं प्रापयति । स्थिरं स्थापयति । स्फिरं स्फारयति । उरुं वरयति । वारयति ॥ बहुलं बंहयति । गुरुं गरयति । तृप्रं त्रापयति । दीर्घं द्राघयति । वृन्दारकं वृन्दयति ॥ इति नामधातुप्रकरणम् । अथ कण्ड्वादिप्रकरणम् । कण्ड्वादिभ्यो यक् ।३।१।२७ ॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात् स्वार्थे ॥ धातुभ्यः किम् । प्रातिपदिकेभ्यो मा भूत् । द्विधा हि कण्ड्वादयः । धातवः प्रातिपदिकानि च ॥ कण्डूञ् गात्रविघर्षणे ॥ कण्डूयति । कण्डूयते ॥ १ ॥ मन्तु अपराधे ॥ रोष इत्येके । मन्तूयति ॥ चन्द्रस्तु ञितमाह । मन्तूयते ॥ २ ॥ वल्गु पूजामाधुर्ययोः ॥ वल्गूयति ॥ ३ ॥ असू उपतापे ॥ असू असूञ् इत्येके ॥ अस्यति । असूयति । असूयते ॥ ५ ॥ लेट् लोट् धौर्त्ये पूर्वभावे स्वप्ने च ॥ दीप्तावित्येके । लेटयति । लेटिता । लोटयति । लोटिता ॥७॥ लेला दीप्तौ ॥ ८ ॥ इरस् इरज् इरञ् ईर्ष्यायाम् ॥ इरस्यति । इरज्यति । 'हलि चेति दीर्घः । ईर्यति । ईर्यते ॥ ११ ॥ उषस् प्रभातीभावे ॥ १२ ॥ वेद् धौर्त्ये स्वप्ने च ॥ १३ ॥ मेधा आशुग्रहणे ॥ मेधायति ॥ १४ ॥ कुषुभ क्षेपे ॥ कुषुभ्यति ॥ १५ ॥ मगध परिवेष्टने ॥ नीचदास्य इत्यन्ये ॥ १६ ॥ तन्तम् पम्पस् दुःखे ॥ १८ ॥ सुख दुःख तत्क्रियायाम् ॥ सुखयति । दुःखयति । सुखं दुःखं चानुभवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ सपर पूजायाम् ॥ २१ ॥ अरर आराकर्मणि ॥ २२ ॥ भिषज् चिकित्सायाम् ॥ २३ ॥ भिषण्ज् उपसेवायाम् ॥ २४ ॥ इषुध शरधारणे ॥ २५ ॥ चरण वरण गतौ ॥ २७ ॥ चुरण चौर्ये ॥ २८ ॥ तुरण त्वरायाम् ॥ २९ ॥ भुरण धारणपो- षणयोः ॥ ३० ॥ गद्गद वाक्स्खलने ॥ ३१ ॥ एला केला खेला विलासे ॥ इले- त्यन्ये ॥ लेखा स्खलने च ॥ अदन्तोऽयमित्यन्ये । लेखयति ॥ ३६ ॥ लिट अल्पकृ- त्सनयोः । लिटयति ॥ ३७ ॥ लाढ जीवने ॥ ३८ ॥ हृणीङ् रोषणे लज्जायां च ॥ ३९ ॥ महीङ् पूजायाम् ॥ महीयते । पूजां लभत इत्यर्थः ॥ ४० ॥ रेखा श्लाघासादनयोः ॥ ४१ ॥ द्रुवस् परितापपरिचरणयोः ॥ ४२ ॥ तिरस् अन्तर्धौ ॥ ४३ ॥ अगद् नीरोगत्वे ॥ ४४ ॥ उरस् बलार्थः । उरस्यति । बलवान् भवतीत्यर्थः ॥ ४५ ॥ तरण गतौ ॥ १ द्विधा इति । यकः कित्त्वं धातुत्वे नियामकम्, तद्धि गुणनिषेधाय क्रियते, धातुत्वाभावे गुणा- प्रवृत्त्या तद्वैय्यर्थ्यं स्पष्टमेव । “कण्डूञ्” इति दीर्घान्तपाठश्च प्रातिपदिकत्वसद्भावे मानम्, सति हि धातु- त्वमात्रे “अकृत्सार्व-” इति दीर्घेणैव कार्यनिष्पत्त्या दीर्घान्तपाठो विफल एव स्यादिति भावः ॥ तथा- चाहुर्भाष्यकाराः-“धातुप्रकरणाद्धातुः कस्य चासञ्जनादपि । आह चायमिमं दीर्घे मन्ये धातुर्विभाषि तः” इति ॥ २ “अरर” इति । आरा=प्रतोदः, तत्करणकं कर्म आराकर्म तस्मिन् ॥

( ३९० ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- ॥ ४६ ॥ पयस् प्रस्रुतौ ॥ ४७ ॥ संभूयस् प्रभूतभावे ॥ ४८ ॥ अम्बर सम्बर संव- रणे ॥ ९० ॥ आकृतिगणोऽयम् ॥ इति कण्ड्वादिप्रकरणम् । अथ प्रत्ययमालाप्रकरणम् । कण्डूयतेः सन् ॥ 'सन्यङोरिति प्रथमस्यैकाचो द्वित्वे प्राप्ते-॥ कण्ड्वादेस्तृतीयस्येति वाच्यम् * ॥ कण्डूयियिषति ॥ क्यजन्तात्सन् ॥ यथेष्टं नामधातुषु * ॥ आद्यानां त्रयाणा- मन्यतमस्य द्वित्वमित्यर्थः । अजादेस्त्वाद्येतरस्य पुपुत्रीयिषति । पुत्रीत्रीयिषति । पुत्रीयियि- षति । अशिश्रीयिषति । अशीयियिषति । नदराणां संयुक्तानामचः परस्यैव द्वित्वनिषेधः । इन्द्रीयतेः सन् । द्वीशब्दयिशब्दयोरन्यतरस्य द्वित्वम् । इन्दिद्रीयिषति । इन्द्रीयियिषति । [L11

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । ( ३९१ )

ब्भे ॥ न गतिहिंसार्थेभ्यः ।१।३।१५ ॥ व्यतिगच्छन्ति । व्यतिघ्नन्ति ॥ प्रतिषेधे हसा- दीनामुपसंख्यानम् * ॥ हसादयो हसप्रकाराः शब्दक्रियाः । व्यतिहसन्ति । व्यतिजल्पन्ति । हरतेरप्रतिषेधः * ॥ संप्रहरन्ते राजानः ॥ इतरेतरान्योन्योपपदाच्च ।१।३।१६ ॥ परस्परोपपदाच्चेति वक्तव्यम् * ॥ इतरेतरस्यान्योन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति ॥ नेर्विशः ।१।३।१७ ॥ निविशते ॥ परिव्यवेभ्यः क्रियः ।१।३।१८ ॥ अकर्त्रभिप्रायार्थ- मिदम् ॥ परिक्रीणीते । विक्रीणीते । अवक्रीणीते ॥ विपराभ्यां जेः ।१।३।१९ ॥ विजयते । पराजयते ॥ आङो दोऽनास्यविहरणे ।१।३।२० ॥ आङ्पूर्वाद्ददातेर्मुखविकसनादन्य- त्रार्थे वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ अनास्येति किम् ? मुखं व्याददाति ॥ आस्यग्रहणमविवक्षितम् । विपादिकां व्याददाति । 'पादस्फोटो विपादिका' । नदी कूलं व्याददाति ॥ पराङ्गकर्मकान्न निषेधः * ॥ व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च ।१।३।२१ ॥ चादाङः । अनुक्रीडते । संक्रीडते । परिक्रीडते । आक्रीडते । अनोः कर्मप्रवचनीयान्न । उपसर्गेण समा साहचर्यात् । माणवकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः । 'तृतीयार्थे' इत्यनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ॥ संमोऽकूजने * ॥ संक्रीडते । कूजने तु संक्रीडति चक्रम् ॥ आगमेः क्षमायाम् * ॥ ण्यन्तस्येदं ग्रहणम् । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्ठा इत्यर्थः॥ शिक्षेर्जिज्ञासायाम् * ॥ धनुषि शिक्षते । धनुर्विषये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः॥ आशिषि नाथः * ॥ आशिष्येवेति नियमार्थं वार्तिकमित्युक्तम् ।

१ नेर्विश इति । ननु "न्यविशत" इत्यादौ "पूर्वं धातुः साधनेन युज्यते" इति न्यायेन साधनद्यो- तके लकारे तस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् "तिप्तस्झि-" इति सूत्रेण सामान्यत आदेशे उपसर्गयोगे- ऽपि कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद् विकरणे विकरणान्ताङ्गस्याटि कृते तस्य समुदायभक्ततया धातोर्नेः परत्वा- सम्भवादात्मनेपदं न स्याद् 'उदः स्थात्' इत्यत्र पूर्वसवर्णवदिति चेन्न, "उपसर्गनियमे अङ्ग्व्यवाये उपसंख्या- नम्" इति वार्तिकोक्त्या दोषाभावात्, "नेः" इत्यस्य षष्ठीत्वेन शङ्कानवकाशाच्च । षष्ठीपक्षे च "नेरर्थ- सम्बन्धिनस्तद्द्योत्यार्थकस्य विशेः" इत्यर्थः । एवं "परिव्यवेभ्यः-" इत्यादावपि षष्ठ्यर्थेऽवसेया पञ्चमी । "उदः स्था-" इत्यत्र 'उदः' इति तु पञ्चम्येव व्याख्यानादिति नैव दोषः॥ द्योतकन्यादीनां ग्रहणेन न्यादी- नामुपसर्गाणामेव ग्रहणम्, तेन 'मधूनि विशन्ति भ्रमराः' इत्यादौ न ॥ २ विपराभ्यामिति । विशब्देन साहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणम्, तेन "परा जयति सेना" इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थकेन पराशब्देन योगे न । "पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्परसाहचर्यादुपसर्गग्रहणं व्याख्येयम्" इति कैयटः ॥ ३ आङो द इति । अकर्त्रभिप्रायेऽप्यात्मनेपदार्थमिदम् ॥ आस्यग्रहणमिति । विहर- णशब्दस्य क्रीडापादविहरणाद्यर्थत्वाभावबोधनपूर्वकं विकासार्थमात्रे तात्पर्यग्राहकमास्यग्रहणमिति भावः ॥ ४ विद्यामादत्ते इति । गृह्णातीत्यर्थः ॥ ५ मुखं व्याददातीति । विस्तारयतीत्यर्थः ॥ ६ अत्र भाष्ये "स्वाङ्गकर्मकाच्च" इत्युक्तम्, तस्य "स्वाङ्गकर्मकादेव प्रतिषेधः" इत्यर्थः, तदभिप्रेत्याह-पराङ्ग- कर्मकान्न निषेध इति ॥ ७ समोऽकूजने इति । कूजनमव्यक्तशब्दः ॥ ८ ण्यन्तस्येति । भाष्ये "माणवक आगमयस्व तावत्" इति ण्यन्तस्यैवोदाहृतत्वादिति भावः । क्षमा प्रतीक्षा । मा त्वरिष्ठा इति । सहस्व कञ्चित्कालमित्यर्थः ॥ ९ शिक्षेरिति । सन्नन्तस्य शकेर्ग्रहणम्, नतु 'शिक्ष विद्योपादाने' इत्यस्य, अनुदात्तेत्त्वादेव सिद्धेः ॥ १० इदं वार्तिकं सूत्रेषु कैश्चित्प्रक्षिप्तम् ॥ ११ निमार्थमिति । नचैता- दृशनियमस्वीकारेऽस्यानुदात्तेत्त्वं व्यर्थमिति वाच्यम्, युजर्थे तत्सत्त्वात् । "अनुदात्तेतश्च हलादेः"नाथन इति ॥

( ३९२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- सर्पिषो नाथते । स्यादित्याशास्ते इत्यर्थः । कथं तर्हि 'नाथसे किमु पतिं न भूभृतामिति ? नाथसे इति पाठ्यम् ॥ हरतेर्गतौ ताच्छील्ये * ॥ गतं प्रकारः । पैतृकमश्वा अनुहरन्ते । मातृकं गावः ॥ पितुर्मातुश्च गतं प्रकारं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः ॥ ताच्छील्ये किम् । मातुर- नूहरति ॥ किरतेर्हर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् * ॥ हर्षादयो विषयाः । तत्र हर्षो विक्षेपस्य कारणम् । इतरे फले ॥ अपाच्चतुष्पाच्छकुनिष्वालेखने । ६।१।१४२ ॥ अपात्किरतेः सुट् स्यात् । सुडपि हर्षादिष्वेव वक्तव्यः* ॥ अपस्करते वृषो हृष्टः । कुक्कुटो भक्षार्थी । श्वा आश्रयार्थी च ॥ हर्षादिष्विति किम् । अपकिरति कुसुमम् । इह तड्सुटौ न । हर्षादिमात्रविवक्षायां यद्यपि तङ् प्राप्तस्तथापि सुडभावानेष्यत इत्याहु

करणे ॥ १।३।२५ ॥ १आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुपतिष्ठते ॥ मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपति- ष्ठति यौवनेन ॥ २उपाद्देवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिष्विति वाच्यम् * ॥ ३आदित्यमु- पतिष्ठते । कथं तर्हि '४स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती ? ५देवतात्वारोपात् । ६नृपस्य देवतांशत्वाद्वा । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । रथिकानुपतिष्ठते । मित्रीकरोती- त्यर्थः । पन्थाः स्रुघ्नमुपतिष्ठते । प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ ७वा लिप्सायामिति वक्तव्यम् * ॥ भिक्षुकः प्रभुमुपतिष्ठते उपतिष्ठति वा । लिप्सया उपगच्छतीत्यर्थः ॥ ८अकर्मकाच्च ॥ १।३।२६ ॥ उपा- त्तिष्ठतेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् ॥ भोजनकाले उपतिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थः ॥ उद्विभ्यां तपः ॥ १।३।२७ ॥ अकर्मकाद

त्यध्याहारो वा । ल्यब्लोपे पञ्चमीति तु ल्यबन्तं विनैव तदर्थावगतिर्यत्र तद्विषयकम् । भेत्तुमित्यादि तुमुन्नन्ताध्याहारो वा । समीपमेत्येति वा ॥ आत्मनेपदेष्वन्यतरस्याम् । २।४।४४ ॥ हनो वधादेशो वा लुङि आत्मनेपदेषु परेषु ॥ अवधिष्ट । अवधिषाताम् ॥ हनः सिच् । १।२।१४ ॥ कित्स्यात् ॥ अनुनासिकलोपः । आहत । आहसाताम् । आहसत ॥ यमो गन्धने । १।२।१६ ॥ सिच् कित्स्यात् ॥ गन्धनं सूचनं परदोषाविष्करणम् । उदा- यते ॥ गन्धने किम् ? उदायंस्त पादम् । आकृष्टवानित्यर्थः ॥ समो गम्यृच्छिभ्याम् । १।३।२९ ॥ अकर्मकाभ्यामित्येव ॥ संगच्छते ॥ वा गमः । १।२।१३ ॥ गमः परौ झलादी लिङ्‌सिचौ वा कितौ स्तः ॥ संगसीष्ट । संगंसीष्ट । समगत । समगंस्त । समृच्छि- ष्यते । अकर्मकाभ्यां किम् ? ग्रामं संगच्छति ॥ विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम् * ॥ वेत्तेरेवं ग्रहणम् । संवित्ते । संविदाते ॥ वेत्तेर्विभाषा । ७।१।७ ॥ वेत्तेः परस्य झादेशस्या- तो रुडागमो वा स्यात् ॥ संविद्रते । संविदते । संविद्रताम् । संविदताम् । समविद्रत । समविदत । संपृच्छते । संस्वरते ॥ ऋतिश्रुदृशिभ्यश्चेति वक्तव्यम् * ॥ ऋतीति द्वयोर्ग्र- हणम् । अङ्विधौ त्वियर्तेरेवेत्युक्तम् । मा समृत् । मा समृषाताम् । मा समृषतेति । समार्त । समार्षाताम् । समार्षतेति च भ्वादेः । इयर्तेस्तु मा समरत । मा समरेताम् । मा समरन्त । समारत । समारेताम् । समारन्तेति च । संशृणुते । संपश्यते । अकर्मकादित्येव । अत एव ‘रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे’ इति मुरारिप्रयोगः प्रामादिक इत्याहुः । अध्याहारो वा ‘इति कथयद्‍भ्यः’ इति ॥ अथास्मिन्नकर्मकाधिकारे हनिगम्यादीनां कथमकर्मकतेति चेत् शृणु- धातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धेरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया ॥ १ ॥ १ ननु “प्राप्य” इत्यध्याहारे “ल्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च” इति पञ्चमीप्रसङ्गस्तत्राह- ल्यब्लोप इति । ल्यबन्तं विनैवेति । “ल्यबर्थो दृश्यते यत्र ल्यबन्तं नैव दृश्यते । तदेव हि ल्यब्लोपित्वं ज्ञातव्यं च सदा बुधैः ॥” इति शिष्टोक्तेरिति भावः । “उच्चारितः शब्दः प्रत्यायको नानुच्चारितः” इति भाष्योक्तेः कथन्तदर्थावगतिरिति तु न शङ्क्यम्, वाक्ये वाक्यैकदेशप्रयोगन्यायेन अत्र शब्दाध्याहारात् ॥ २ ननु शब्दाध्याहारेऽपि लोपोऽप्रयोगोऽस्त्येवेतीदम- युक्तमिति मन्यमान आह-भेत्तुमित्यादिति । तुमुन्नन्तघटितवाक्यैकदेशोऽयमित्यर्थः ॥ ३ अकर्म- कत्वेन समाधाय साङ्गकर्मत्वेन समाधातुमाह-समीपमिति । विषमविलोचनस्य समीपमेत्य आगत्य स्ववक्ष आजघ्ने इत्यन्वय इति भावः ॥ ४ “अकर्मकाच्च” इत्यनुवर्तमानं द्विवचनान्तानुरोधेन द्विवचनान्तत्वेन विपरिणम्यते इत्याशयेनाह-अकर्मकाभ्यामित्येवेति ॥ ५ संगच्छते इति । सङ्गतं भवतीत्यर्थः ॥ ६ वेत्तेरेवेति । “संवित्ते” इति भाष्यीयोदाहरणदर्शनमूलकाद् “वेत्तेर्विभाषा” इति झादेशानुवादेन रुडागमविधानदर्शनमूलकाच्च व्याख्यानादिति भावः ॥ ७ द्वयोरिति । साहचर्यानाश्रयणमूलकाद् व्याख्यानादिति भावः । तदाश्रयणे तु श्रुदृशसाहचर्याल्लुग्विकरणस्यैव भवेद् ग्रहणमिति बोध्यम् ॥ ८ धातो- रिति । सकर्मकधातोरपि क्रिया अकर्मिका भवति, कुत इत्याकाङ्क्षायां चतुर्भिर्हेतुभिरकर्मकत्वं साधयति- धातोरिति । अर्थान्तरे अन्योर्थोऽर्थान्तरम्, तत्र वृत्तेः वर्तनात् । यदा प्रकृतमर्थं विहाय नानार्थत्वाद्- न्यस्मिन्नर्थे धातुर्वर्तते तदा स धातुरकर्मक इति भावः ॥ पुनः कर्मणो धात्वर्थेनोपसंग्रहादकर्मकः किमित्या- काङ्क्षा यत्र धात्वर्थेनैव पूर्येत तत्र नैराकाङ्क्ष्येण कर्मणोऽनुपस्थितौ धातुरकर्मक इति भावः ॥ कर्मणो यत्र-

- yes, there is a mark or१`! Let's find all the footnote numbers in the text: Footnotes at the bottom: १ निवृत्तमिति । (Line 23) २ निसमुपविभ्यो ह्व इति । (Line 24) ३ चाणूरमाह्वयते इति । (Line 26) ४ आह्वयतीति । (Line 26) ५ गन्धनं हिंसेति । (Line 27) ६ एधो दकस्येति । (Line 30) ७ एषु किं कटं करोतीति । (Line 31) ८ वेरिति । (Line 34)

Now let's find where 4, 5, 6, 7, 8 are in the main text!

• Footnote 4: पुत्रमाह्वयति (Line 6). Look above ह्वयति: there is a superscript ४!
• Footnote 5: गन्धनं हिंसा (Line 7). Look above गन्धनं: there is a superscript ५!
• Footnote 6: एधो दकस्योपकुरुते (Line 9-10). Look at एधो दक- (end of Line 9): there is a superscript ६!
• Footnote 7: `एषु किम् ? कट

विकरोति कामः ॥ अकर्मकाच्च ।१।३।३५॥ वेः कृञः इत्येव । छात्रा विकुर्वते । विकारं लभन्ते इत्यर्थः ॥ संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः ।१।३। ३६ ॥ अत्रोत्सञ्जनज्ञानविगणनव्यया नयतेर्वाच्याः । इतरे प्रयोगोपाधयः । तथा हि । शास्त्रे नयते । शास्त्रस्थं सिद्धान्तं शिष्येभ्यः प्रापयतीत्यर्थः । तेन च शिष्यसंमाननं फलितम् । उत्सञ्जने । दण्डमुन्नयते । उत्क्षिप्तीत्यर्थः । माणवकमुपनयते । विधिना आत्म- समीपं प्रापयतीत्यर्थः । उपनयनपूर्वकेणाध्यापनेन हि उपनेतरि आचार्यत्वं क्रियते । ज्ञाने । तत्त्वं नयते । निश्चिनोतीत्यर्थः । कर्मकारानुपनयते । भृतिदानेन स्वसमीपं प्रापयतीत्यर्थः । विगणनमृणादेर्निर्यातनम् । करं विनयते । राज्ञे देयं भागं परिशोधयतीत्यर्थः । शतं विनयते । धर्मार्थं विनियुङ्क्त इत्यर्थः ॥ कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि ।१।३।३७॥ नियः कर्तृस्थे कर्मणि यदात्मनेपदं प्राप्तं तच्छरीरावयवभिन्ने एव स्यात् ॥ सूत्रे शरीरशब्देन तदवयवो लक्ष्यते । क्रोधं विनयते । अपगमयति । तत्फलस्य चित्तप्रसादस्य कर्तृगतत्वात्स्वरितञित इत्येव सिद्धे नियमार्थमिदम् । तेनेह न । गण्डं विनयति । कथं तर्हि 'विगणय्य नयन्ति पौरुषमिति ? कर्तृगामित्वाविवक्षायां भविष्यति ॥ वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः ।१।३।३८॥ वृत्तिरप्रति- बन्धः । ऋचि क्रमते बुद्धिः । न प्रतिहन्यत इत्यर्थः ॥ सर्ग उत्साहः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहते इत्यर्थः ॥ क्रमन्तेऽस्मिन् शास्त्राणि । स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ उपपराभ्याम् । १।३।३९॥ वृत्त्यादिष्वित्येवात्रेव क्रमेर्न तूपसर्गान्तरपूर्वात् ॥ उपक्रमते । पराक्रमते । नेह- संक्रामति ॥ आङ उद्गमने ।१।३।४०॥ आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः ॥ ज्योति- रुद्गमन इति वाच्यम् * ॥ नेह-आक्रामति धूमो हर्म्यतलात् ॥ वेः पादविहरणे । १।३।४१॥ साधु विक्रमते वाजी ॥ पादविहरणे किम् ? विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवति । स्फुटतीत्यर्थः ॥ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१।३।४२॥ समर्थौ तुल्यार्थौ । शकन्ध्वादि-

१ विकरोतीति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ २ सम्माननेति । नयतेर्ण्यन्तत्वात् परगा- मिक्रियाफलविवक्षायामात्मनेपदार्थं वचनम् ॥ ३ प्रयोगोपाधय इति । शब्दानां यथायोगं समभिव्याहृतत्वेनोच्चारणं प्रयोगः । उप समीपवर्तिनि आदधाति संक्रामयति स्वीयं धर्ममित्युपाधिः । एवञ्च प्रयोगनियामक इत्यर्थः ॥ तत्र सम्माननं पूजनम् । उत्सञ्जनमुत्क्षेपणम् । आचार्यकरण- माचार्यक्रिया । ज्ञानं प्रमेयनिश्चयः । भृतिर्वेतनम् । व्ययो धर्मादिषु विनियोगः ॥ ४ कर्तृस्थे चाशरीर इति । शीर्यते इति शरीरम् । प्रतिक्षणं क्षीयमाणं देहं शरीरम् ॥ शरीरशब्देनेति । शरीरतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्वेन शरीरस्य तत्स्थत्वासम्भवः अवयवानान्तु सम्बन्धविशेषेण तत्स्थत्वसम्भव इति भावः ॥ ५ गण्डमिति । "गण्डः पृष्ठगुडे कुब्जे" इति विश्वः ॥ ६ उत्साह इति । उत्साह- श्चित्तवृत्तिविशेषः, तद्विषयकविलक्षणज्ञानजन्यसुखविशेषो वा ॥ ७ उद्गमन इति । ऊर्ध्वदेशसंयोगानु- कूलव्यापारः । कथं तर्हि "नभः समाक्रामति चन्द्रमाः क्रमात्" इति । उच्यते । व्याप्तिविशिष्टे क्रमिर्वर्तते । नोद्गमने ॥ ८ वेः पादेति । पादविहरणं पादविक्षेपः॥ धातूनामनेकार्थत्वं बोधयितुं सूत्रे पादविहरणं इत्युक्तम् ॥ ९ प्रोपाभ्यामिति । समस्तुल्योऽर्थो ययोरिति विग्रहे शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् ॥

तिङन्ते आत्मनेपदप्रकरणम् । (३९७) त्वात्पररूपम् । प्रारम्भेऽनयोस्तुल्यार्थता । प्रक्रमते । उपक्रमते ॥ समर्थाभ्यां किम् ? प्रक्रामति गच्छतीत्यर्थः । उपक्रामति । आगच्छतीत्यर्थः ॥ अनुपसर्गाद्वा ॥१।३।४३ ॥ क्रामति । क्रमते । अप्राप्तविभाषेयम् ॥ वृत्त्यादौ तु नित्यमेव ॥ अपह्नवे ज्ञः ॥१।३।४४ ॥ शतमप- जानीते । अपलपतीत्यर्थः ॥ अकर्मकाच्च ॥१।३।४५ ॥ सर्पिषो जानीते । सर्पिषा उपायेन प्रवर्तते इत्यर्थः ॥ संप्रतिभ्यामनाध्याने ॥१।३।४६ ॥ शतं संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः । शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः । ‘अनाध्याने’ इति योगो विभज्यते । तत्सामर्थ्याद् ‘अकर्मकाच्च’ इति प्राप्तिरपि वार्यते । मातरं मातुर्वा संजानाति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी ॥ भासनोपसंभाषाज्ञानयत्न

किम् ? संगिरति ग्रासम् ॥ उदश्चरः सकर्मकात् । १।३।५३ ॥ धर्ममुच्चरते । उल्लङ्घ्य गच्छतीत्यर्थः । सकर्मकात्किम् । बाष्पमुच्चरति । उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः ॥ समस्तृतीया- युक्तात् । १।३।५४ ॥ रथेन संचरते ॥ दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे । १।३।५५ ॥ संपूर्वा- द्दाणस्तृतीयान्तेन युक्तादुक्तं स्यात् तृतीया चेच्चतुर्थ्यर्थे । दास्या¹ संयच्छते । पूर्वसूत्रे ‘ सम् ’² इति षष्ठी । तेन सूत्रद्वयमिदं व्यवहितेऽपि प्रवर्तते । रथेन समुदाचरते । दास्या संप्रयच्छते ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । १।३।५६ ॥ स्वकरणं स्वीकारः । भार्यामुपयच्छते ॥ विभाषो- पयमने । १।२।१६ ॥ यमः सिच् किद्वा स्याद्विवाहे । रामः सीतामुपायत उपायंस्त वा । उदवोढेत्यर्थः । बन्धनाङ्गे उपयमे तु पूर्वविप्रतिषेधान्नित्यं कित्त्वम् ॥ ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः । १।३।५७ ॥ सन्नन्तानामेषां प्राग्वत् ॥ धर्मं जिज्ञासते । शुश्रूषते । सुस्मूर्षते । दिदृक्षते ॥ नानोर्ज्ञः । १।३।५८ ॥ पुत्रमनुजिज्ञासति । पूर्वसूत्रस्यैवायं निषेधः । अनन्तर- स्येति न्यायात् । तेनेह न–सर्पिषोऽनुजिज्ञासते । सर्पिषा प्रवर्तितुमिच्छतीत्यर्थः । ‘ पूर्ववत्सनः ’ इति तङ् । ‘अकर्मकाच्चेति केवलाद्विधानात् ॥ प्रत्याङ्भ्यां श्रुवः । १।३।५९ ॥ आभ्यां सन्नन्ताच्छ्रुव उक्तं न स्यात् । प्रतिशुश्रूषति । आशुश्रूषति ॥ कर्मप्रवचनीयात्³स्यादेव– देवदत्तं प्रतिशुश्रूषते ॥ शदेः शितः । १।३।६० ॥ म्रियतेर्लुङ्लिङोश्च । १।३।६१ ॥ व्याख्यातम् ॥ पूर्ववत्सनः । १।३।६२ ॥ सनः पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्नन्तादात्मने- पदं स्यात् । एदिधिषते । शिशयिषते । निविविक्षते ॥ पूर्ववत्किम् । बुभूषति ॥ शदेरित्यादि- सूत्रद्वये सनो नेत्यनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेनेह न–शिशत्सति⁴ । मुमूर्षति ॥ आम्प्रत्ययवत्कृञोऽनुप्रयोगस्य । १।३।६३ ॥ एधांचक्रे ॥ प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । १।३।६४ ॥ प्रयुङ्क्ते । उपयुङ्क्ते ॥ स्व⁵राद्यन्तोपसर्गादिति वक्तव्यम् * ॥ उद्युङ्क्ते । नियुङ्क्ते ॥ अयज्ञपात्रेषु किम् । द्वन्द्वं⁶ न्यञ्चि पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ समः क्ष्णुवः । १।३।६५ ॥ संक्ष्णुते शस्त्रम् ॥ भुजोऽनवने । १।३।६६ ॥ ओदनं भुङ्क्ते । अभ्यवहरतीत्यर्थः । बुभुजे पृथिवीपालः पृथिवीमेव केवलम् । वृद्धो जनो दुःखशतानि भुङ्क्ते । इहोप⁷भोगो भुजेरर्थः । अनवने किम् । महीं भुनक्ति ॥ णेरणौ यत्कर्म णौ चेत्स कर्तानाध्याने । १।३।६७ ॥

१ दास्या संयच्छते इति । कामुकः संस्तस्यै ददातीत्यर्थः । “ अशिष्टव्यवहारे चतुर्थ्यर्थे तृतीया वक्तव्या ” इति तृतीया ॥ २ “ समः ” इति पञ्चमीनिर्देशाद् व्यवहिते न स्यादिति शङ्कामपाकरोति-पूर्वसूत्र इति । सूत्रद्वयमिति ॥ सर्वस्यास्य प्रकरणस्योपलक्षणमिति ‘शदेः शितः’ इति भाष्ये ध्वनितमिति बोध्यम् ॥ ३ प्रत्यासत्त्या श्रुधात्वर्थविशेषकावेव प्रत्याङौ गृह्येते तौ चोपसर्गाविवे- त्याशयेनाह-कर्मप्रवचनीयात्स्यादेवेति । ते हि सम्बन्धपरिच्छेदका, न क्रियाविशेषका इति स्पष्टमेव ॥ ४ ननु शिशत्सतीत्यादौ शिदादिविषयशदिम्रियत्योरात्मनेपदविधानाच्छिद्विषयसन्नन्तादपि प्राप्नोतीत्यत आह-वाक्यभेदेनेति ॥ ५ स्वराद्यन्तेति । स्वरोऽच् आदिरन्तो वा यस्य, स चासावुपसर्गस्तस्मात् । स्वराद्युपसर्गात् स्वरान्तोपसर्गाच्चेत्यर्थः । सम् निस् निर् दुस् दुर् एतद्भिन्नाः सर्वेऽप्युपसर्गाः संगृहीताः ॥ ६ द्वन्द्वं न्यञ्चीति । न्यञ्चि न्यूब्जीकृतानि, पात्राणि द्वन्द्वं प्रयुनक्तीत्यर्थः ॥ ७ उपभोग इति । विषयसम्बन्धजन्यसुखविशेष उपभोगः ॥

ण्यन्तादात्मनेपदं स्यादणौ या क्रिया सैव चेण् ण्यन्तेनोच्येत अणौ यत्कर्म कारकं स चेण्णौ कर्ता स्यादनाध्याने ॥ ' णिचश्चेति सिद्धेऽकर्त्रभिप्रायार्थमिदम् । कर्त्रभिप्राये तु 'विभाषोपपदेति विकल्पे ' अणावकर्मकादिति परस्मैपदे च परत्वात्प्राप्ते पूर्वविप्रतिषेधेनेदमेवे- ष्यते ॥ कर्तृस्थभावकाः कर्तृस्थक्रियाश्चोदाहरणम् । तथा हि । पश्यन्ति भवं भक्ताः । चाक्षु- षज्ञानविषयं कुर्वन्तीत्यर्थः । प्रेरणांशत्यागे-पश्यति भवः । विषयो भवतीत्यर्थः । ततो हेतु- मण्णिच् । दर्शयन्ति भवं भक्ताः । पश्यन्तीत्यर्थः । पुनरर्थस्याविवक्षायां दर्शयते भवः । इह प्रथमतृतीययोस्स्थयोर्द्वितीयचतुर्थ्योश्च तुल्योऽर्थः । तत्र तृतीयकक्षायां न तङ् । क्रियासाम्येऽप्यणौ कर्मकारकस्य णौ कर्तृत्वाभावात् ॥ चतुर्थ्यां तु तङ् । द्वितीयामादाय क्रियासाम्यात् । प्रथमायां कर्मणो भवस्येह कर्तृत्वाच्च । एवमारोहयते हस्तीत्यप्युदाहरणम् । आरोहन्ति हस्तिनं हस्तिपकाः । न्यग्भावयन्तीत्यर्थः । तत आरोहति हस्ती । न्यग्भवतीत्यर्थः । ततो णिच् । आरोहयन्ति । आरोहन्तीत्यर्थः । तत आरोहयते । न्यग्भवतीत्यर्थः ॥ यद्वा पश्यन्त्यारोहन्तीति प्रथमकक्षा प्राग्वत् । ततः कर्मण एव हेतुत्वारोपाण्णिच् । दर्शयति भवः । आरोहयति हस्ती । पश्यत आरोहतश्च प्रेरयतीत्यर्थः । ततो णिज्भ्यां तत्प्रकृतिभ्यां च उपा- त्तयोर्द्वयोरपि प्रेषणयोस्त्यागे । दर्शयते । आरोहयते । इत्युदाहरणम् ॥ अर्थः प्राग्वत् । अस्मिन् पक्षे द्वितीयकक्षायां न तङ् । समानक्रियत्वाभावान्णिजर्थस्याधिक्यात् । अनाध्याने किम् । स्मरति वनगुल्मं कोकिलः । स्मरयति वनगुल्मः । उत्कण्ठापूर्वकस्मृतौ विषयो भवतीत्यर्थः ॥ भीस्म्योर्हेतुभये । १।३।६८॥ व्याख्यातम् ॥ गृधिवञ्च्योः प्रलम्भने ।१।३।६९॥ प्रतारणेऽर्थे ण्यन्ताभ्यामाभ्यां प्राग्वत् । माणवकं गर्धयते वञ्चयते वा । प्रलम्भने किम् । श्वानं गर्धयति । अभिकाङ्क्षामस्योत्पादयतीत्यर्थः । अहिं वञ्चयति । वर्जयतीर्थः ॥ लियः संमाननशालीनीकरणयोश्च ।१। ३। ७०॥ व्याख्यातम् ॥ मिथ्योपपदात्कृञो- ऽभ्यासे ।१।३।७१॥ णेरित्येव । पदं मिथ्या कारयते । स्वरादिदुष्टमसकृदुच्चारयतीत्यर्थः । मिथ्योपपदात्किम् । पदं सुष्ठु कारयति ॥ अभ्यासे किम् ? सकृत्पदं मिथ्या कारयति ॥ स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले ।१।३।७२॥ यजते । सुनुते ॥ कर्त्रभिप्राये किम् । १ पूर्वविप्रतिषेधेनेति । अत्र च मानं दर्शयते राजेति भाष्योदाहरणम् ॥ २ “कर्मवत्क- र्मणा-” इत्यनेन गतार्थत्वशङ्कां निरस्यति-कर्तृस्थभावका इति । अपरिस्पन्दसाधनसाध्यो भावः । सपरिस्पन्दसाधनसाध्या क्रिया ॥ ३ पश्यन्तीत्यादिना निवृत्तप्रेषणप्रक्रियां व्युत्पाद्य अद्ध्यारोपितप्रेषणप्र- क्रियामाह-यद्वेति । हेतुत्वारोपादिति । अत्रापि सौकर्यविवक्षैव बीजम्, प्रेषणांशत्यागेन प्रेषणान्त- रारोपेणापि सौकर्यप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादिति भावः ॥ ४ अर्थः प्राग्वदिति । उदाहरणभूतयोश्चरमक्क- क्षयोः पक्षद्वयेन प्रेषणांशभानाभावादिति भावः ॥ ५ आधिक्यादिति । अस्मिन् पक्षे “णौ चेत्सा क्रिया” इत्यनेनाधिक्यमात्रं व्यवच्छिद्यते नतु न्यूनत्वमपि, अन्यथा तृतीयकक्षायामपि न स्यात्, प्रकृत्युपात्तप्रेषणांशत्यागेन न्यूनताध्रौव्यादिति भावः । इति संक्षेपः ॥ ६ गृधिवञ्चोरिति । प्रलम्भनं विसंवादनं मिथ्याफलाह्वानम् ॥ ७ लिय इति । सम्माननं पूजनम् । शालीनीकरणं न्यग्भावनम् ॥ ८ मिथ्योपपदादिति । अभ्यासः पुनःपुनःकरणमावृत्तिः ॥

अग्रन्थे किम् ।-> Wait, look atव्रीहीन्संच्छते: is it व्रीहीन्संच्छतेorव्रीहीन्संच्छते? It's printed व्रीहीन्संच्छते(or with a faintय, let's type व्रीहीन्संच्छते- wait, looking very closely at line 3:व्री ही न् सं य च्छ ते. The यhas its left curve clearly visible, just like inभारमुद्यच्छतेwhereयis belowद. Let's transcribe व्रीहीन्संच्छते? No, standard Sanskrit is व्रीहीन्संच्छते? No, root is यम्, pres. यच्छति. Nobody says संच्छते. In typography, it's संयच्छते. Wait, why does it look a bit compact? Because यandच्छare touching. Look at footnote 2:२ व्रीहीन् संयच्छते इति ।- there isसं, then यconnected toच्छ. It is definitely संयच्छते). Wait, in line 3: अग्रन्थे किम् ।- yes, danda at the end. उद्यच्छति वेदम् । अधिगन्तुमुद्यमं

तिङन्ते भावकर्मप्रकरणम् । (४०१) विरमति ॥ उपाच्च । १ । ३ । ८४ ॥ यज्ञदत्तमुपरमति । उपरमायतीत्यर्थः । अन्तर्भावितण्य- र्थोऽयम् ॥ विभाषाऽकर्मकात् । १।३।८५ ॥ उपाद्रमेरकर्मकात्परस्मैपदं वा ॥ उपरमति उपरमते वा । निवर्तत इत्यर्थः ॥ बुधयुधनशजनेङ्प्रुद्रुस्रुभ्यो णेः । १ । ३ । ८६ ॥ एभ्यो ण्यन्तेभ्यः परस्मैपदं स्यात् ॥ 'णिचश्चेत्यस्यापवादः । बोधयति पद्मम् । योधयति काष्ठानि । नाशयति दुःखम् । जनयति सुखम् । अध्यापयति वेदम् । प्रावयति । प्रापयती- त्यर्थः । द्रावयति । विलापायतीत्यर्थः । स्त्रावयति । स्यन्दयतीत्यर्थः । निगरणचलनार्थे- भ्यश्च ।१।३।८७॥ निगारयति । आशयति । भोजयति । चलयति । कम्पयति ॥ अदेः प्रतिषेधः*॥ आदयते देवद

( ४०२ ) सिद्धान्तकौमुद्याम्- धातुत्वेन सकलधातुवाच्या भावार्थकलकारेणानूद्यते । युष्मदस्मद्भ्यां सामानाधिकरण्याभावा- त्प्रथमपुरुषः । तिङ्वाच्यभावनाया ३असत्त्वरूपत्वेन द्वित्वाद्यप्रतीतेर्न द्विवचनादि । किं त्वेकव- चनमेव । तस्यौत्सर्गिकत्वेन संख्यानपेक्षत्वात् । अनभिहिते कर्तरि तृतीया । त्वया मयाऽन्यैश्च भूयते । बभूवे ॥ स्यसिच्चसीयुट्तासिषु भावकर्मणोरुपदेशेऽज्झनग्रहदृशां वा चिण्व- दिट् च । ६ । ४ । ६२ ॥ उपदेशे योऽच् तदन्तानां हनादीनां च चिणीवाङ्गकार्यं वा स्यात्स्यादिषु परेषु भावकर्मणोर्गम्यमानयोः स्यादीनामिडागमश्च ॥ अयमिट् चिण्वद्भावस- न्नियोगशिष्टत्वातदभावे न । इह 'आर्धधातुके' इत्यधिकृतं सीयुटो विशेषणं, नेतरेषामव्यभिचा- रात् । चिण्वद्भावाद्वृद्धिः । भाविता । भविता । भाविष्यते । भविष्यते । भूयताम् । अभूयत । -करणे वा घञ् इति दर्शयितुं पर्यायान्तरेण व्याचष्टे-भावनेति । धातुवाच्यो व्यापारो भावना । उक्तं हि भर्तृहरिणा-व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृञोऽकर्मकता पत्तेर्नहि यत्नोऽर्थ इष्यते ॥ इति ॥ यथा पचतीत्यादावधःसन्तापन-फूत्कार-चुल्ल्युपरिधारण-यत्नादिरूपव्यापारोऽपि धात्वर्थः ॥ उत्पादनेति । फलोत्पत्यनुकूलो व्यापार उत्पादना । फलत्वं च कर्तृप्रत्ययसमभिव्याहारे तद्धात्वर्थविशेषणत्वे सति तद्धात्वर्थ- त्वम् । यथा करोतीति ॥ क्रियेति । साध्यत्वसाधनत्व-एतदन्यतररूपेण प्रतीयमानोऽर्थः क्रिया । अत्रोच्यते- क्रिया द्विविधा साध्या सिद्धा च । तत्र धातुवाच्या क्रिया साध्या । सैवासत्त्वरूपेत्युच्यते । यथा पचति, करो- तीत्यादौ क्रिया साध्या । घञादिप्रत्ययप्रतिपाद्या तु क्रिया सिद्धा । यथा पाक इत्यादिः । तदुक्तम्-“याव- त्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रम- जन्मनाम् । बुद्ध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते ॥” इति । साध्यत्वं च निष्पाद्यत्वमेव ॥ केचित्तु पूर्वापरीभूतावयवत्वसमानाधिकरणं कारकान्वयादियोग्यतावच्छेदकं क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकं च यत् वैजात्यं तद्रूपं साध्यत्वम् । सिद्धत्वं तु क्रियाकाङ्क्षोत्थापकतावच्छेदकं यत् वैजात्यं तद्रूपम् । यथा पाक इत्युक्ते अस्ति भवतीत्यादिक्रियाकाङ्क्षोत्थानात् सिद्धत्वम् । पचतीत्युक्ते तु तदनुत्थानात् साध्यत्वम् । इत्याहुः॥ अत्र सिद्धत्वं च यद्धर्मवत्ताज्ञानात् क्रियान्तराकाङ्क्षोदयः, तादृशज्ञाने प्रकारतयाऽवच्छेदकं यत् तत् । तद्भिन्नत्वं, ज्ञाननिष्ठतादृशाकाङ्क्षोत्थापकत्वाभावावच्छेदकं वा साध्यत्वम् । (वै० सा० द०) ॥ अनेकपर्यायोपादानं चेतनाचेतनवृत्तिफूत्कारयत्नादीनां क्रियात्वं धात्वर्थत्वं च बोधयितुम् ॥ १ धातुत्वेनेति । तद्व्याप्यपचित्वादिनेत्यर्थः । सकलेति । अकर्मकाणामपि फलव्यापाररूपांशद्व- याभिधायकत्वादिति भावः । धातुवाच्येति । करोति, कर्तेत्यादौ तथाक्लृप्तत्वादिति भावः ॥ २ सामानाधिकरण्याभावादिति । समानम्=एकम्, अधिकरणम्=आश्रयः, ययोः, तयोर्भावः इति व्युत्पत्तिः । विभिन्नविभक्तिराहित्ये सति, अभेदेनैकार्थबोधजनकत्वं समानाधिकरणत्वम् । यथा नीलो घटः, परमराज्यम्, महानवमी, इत्यादौ,-नीलपदादिघटपदाद्योरेकधर्मिबोधकपदत्वरूपं समानाधिकरणत्वम् । प्रकृते असत्त्वभूतक्रियायाः सत्त्वार्थकयुष्मदस्मदादिसामानाधिकरण्यासम्भवादिति भावः ॥ ३ असत्त्वरूप- त्वेनेति । असत्त्वं च लिङ्गाद्यनन्वयित्वं सर्वनामपरामर्शायोग्यत्वं वा । सत्त्वलक्षणमाह-भर्तृहरिः-“वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयुज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन विवक्षितः” इति ॥ ४ औत्सर्गिकत्वेनेति । “एकवचनम्” “द्विबहोर्द्विवचनबहुवचने” इति भाष्योपन्यासे “एकवचनम्” इत्यस्यानैमित्तिकत्वेनौत्सर्गि- कत्वं बोध्यम् ॥ वस्तुतस्तु-“एका क्रिया” इति भाष्यात् क्रियायामेकत्वमस्त्येव, तस्य च प्रकृत्यर्थेऽन्वयादे- कवचनम् । द्वित्वादिकं तु स्वोत्तरतिङ्वाच्यकारकगतं तत्रारोप्यते, इति कर्तृकर्मतिङ्सु द्विवचनादि सिध्यति । तस्याप्यन्वयः प्रकृत्यर्थ एव । यथा-हतशायिकाः शय्यन्ते, उष्ट्रासिका आस्यन्ते, इत्यादौ “हतशयनसदृशानि शयनानि” इत्याद्यर्थके उपमाने बहुत्वोपादानसामर्थ्येन उपमेये तिङर्थक्रियारूपे उपमानगतबहुत्वारोपेण बहुवचनं तद्वदिति दिक् ॥