युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

१२६ युक्तिकल्पतरौ— धारणे तस्य सम्भूतिरायुश्चैव विनश्यति । शर्करामिश्रितमिति तद्विज्ञेयं सशर्करम् ॥ १४ ॥ तस्मिन् धृते दरिद्रत्वं देशत्यागश्च जायते । भेद-संशयहृत्त्रासस्तेन दंष्ट्रिभयम्भवेत् ॥ १५ ॥ भिन्नं भिन्नमिति प्राहुर्भार्य्यापुत्र-विनाशनम् । मृत्तिका यस्य गर्भस्था लक्ष्यते रत्नकोविदैः ॥ १६ ॥ मृत्तिकागर्भकं नाम त्वग्दोष-जनकम्भवेत् । दृशत् प्रलक्ष्यते गर्भे अश्मगर्भं विनाशकृत्(हृत्) ॥ १७ ॥ चित्रवर्ण इवाभाति चित्रकः कुलनाशनः ॥ १८ ॥ तथा च,— अभ्रक-पटलच्छाया त्रासचित्रक एव च । मृदश्मगर्भरौक्षाणि महानीलेषु दूषणम् ॥ १८ ॥ अथच्छाया,— नौलोरसमप्रभासा वैष्णवीपुष्यसन्निभा । नवनी-पुष्पसंकाशा नीलेन्दीवर-सन्निभा ॥ २० ॥ अतसीपुष्पसंक्राशा चाषपक्ष-समच्छविः । कृष्णाद्रि-कर्णिकापुष्प समान-द्युति-धारिणी ॥ २१ ॥ मयूरकण्ठ-सच्छाया शम्भु-कण्ठसमा तथा । विच्छादेह-समाभासा भृङ्गपक्षसम-प्रभा ॥ २२ ॥ इन्द्रनीले धृते शुद्धे शौरिरेषः प्रसीदति । आयुः कुलं यशो बुद्धिलक्ष्मी-शोभा च वर्द्धते ॥ २३ ॥ धार्य्यमानस्य ये दृष्टाः पद्मरागमणेर्गुणाः । धारणादीन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानवः ॥ २४ ॥ अथ परीक्षा [ इन्द्रनीलस्य ] । काचोत्पलकरवीर स्फटिकाद्या इह बुधैः स वैदूर्य्याः ।

मरकतयुक्तिः । १२७ कथिता विजातय इमे सदृशा मणिरिन्द्रनीलेन ॥ २५ ॥ गुरुभावकठिन-भावावितेषां नित्यमेव विज्ञेयौ । काचाद् यथावदुत्तर-विवर्द्धमानौ विशेषेण ॥ २६ ॥ इन्द्रनीलो यदा कश्चिद्विभर्त्त्याताम्रवर्णताम् । रक्तणैयौ तथा ताम्रौ करवीरौत्पलावभौ ॥ २७ ॥ यावन्तञ्च क्रमेदग्निं पद्मरागः प्रयोगतः । इन्द्रनीलमणिस्तस्मात् क्रमेत सुमहत्तरम् ॥ २८ ॥ तदाकर-समुद्भूतो मत्तभृङ्ग-सम-द्युतिः । दीप्तिच्छाया-समाविष्टो भ्रामरो मणिरुच्यते ॥ २६ ॥ आरक्तता सदा तत्र तदा टोट्टिभसंज्ञितः । तस्य धारणमात्रेण गर्भिणी स्त्री प्रसूयते ॥ ३० ॥ अथ मूल्यम्,— यत्पद्मरागस्य महागुणस्य, मूल्यम्भवेन्माष(स)-समुन्त्रि(त्थि)तस्य । तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य ; सुवर्णसंख्या तुलितस्य मूल्यम् ॥ ३१ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ इन्द्रनील परीक्षा ॥ अथ मरकत परीक्षा । गरुड़पुराणे,— दानवाधिपतेः पित्तमादाय भुजगाधिपः । द्विधा कुर्व्वन्निव व्योम-सत्वरं वासुकिर्ययौ ॥ ३२ ॥ (स तदा स्व-शिरोरत्न-प्रभादीप्ते नभोऽम्बुधौ ।

१२८ युक्तिकल्पतरौ— राजतः स महानेकः खण्डसेतुरिवावभौ) ॥ ३३ ॥ ततः पक्ष-निपातेन संहरन्नपि रोदसी। गरुत्मान् पन्नगेन्द्रस्य प्रहत्तुंमुपचक्रमे ॥ ३४ ॥ सहसैव सुमोच तत्फणीन्द्रः, सुरसाद्युक्त तुरस्कपादपायाम् । नलिकावनगन्ध-वासितायां; वरमाणिक्यगिरेरुपत्यकायाम् ॥ ३५ ॥ तस्य प्रपात समनन्तर-कालमेव, तद्दरालयमतौत्य रमासमीपे । स्थानं चितेरूपपयोनिधि-तौर लेखम् ; तत् प्रत्यान्मकरता-करताज्जगाम ॥ ३६ ॥ तत्रैव किञ्चित् पततस्तु पित्तात्, उत्पत्य जग्राह ततो गरुत्मान् । मूर्च्छा परीतः सहसैव घोणा-; रन्ध्रद्वयेन प्रमुमोच सर्वम् ॥ ३७ ॥ तन्ना कठोर-शुककण्ठ-शिरोष

मरकतयुक्तिः । १२९ सर्वमन्त्रौषधिगणैर्यन्नशक्यं चिकित्षितुम् । महाहि-दंष्ट्राप्रभवं विषं तत्तेन शाम्यति ॥ ४१ ॥ अन्यमप्याकरे यच्च यद्दोषैरपवर्ज्जितम् । जायते तत्पवित्राणामुत्तमं परिकीर्त्तितम् ॥ ४२ ॥ अत्यन्तहरिद्वर्णं कोमलमर्चिर्विभेद जटिलञ्च । काञ्चनचूर्णैर्नान्तःपूर्णमिव लक्ष्यते यच्च ॥ ४३ ॥ युक्तं संस्थानगुणैः समरागं गौरवेण विहीनम् । सवितुः करसंस्पर्शात् क्रूरयति सर्वाश्रयं दीप्त्या ॥ ४४ ॥ हित्वा च हरितभावं यस्यान्र्तविनिहिता भवेद्दीप्तिः । अचिरप्रभा प्रभाहत नवशाद्वल-सन्निभा भाति ॥ ४५ ॥ यच्च मनसः प्रसादं विदधाति विरोचितमतिमात्रम् । तन्मरकतं महागुणमिति रत्न-विदां मनोवृत्तिः ॥ ४६ ॥ यस्तु भास्करसंस्पर्शाद्धस्त-न्यस्तो महामणिः । रञ्जयेदात्म-पादैस्तु महामरकतं हि तत् ॥ ४७ ॥ चतुर्द्धा जातिभेदस्तु महामरकते मणौ । छायाभेदेन विज्ञेयो चतुर्व्वर्ण(र्गं)स्य लक्षणैः ॥ ४८ । अथ मरकतमणेश्छाया । भवेदष्टविधा छाया मणेर्मरकतस्य च । बर्हि-पुच्छसमाभासा चाष-पक्ष-समापरा ॥ ४९ ॥ हरित्-काच-निभा चान्या तथा शैवाल-सन्निभा । खद्योत-पृष्ठ-संकाशा वालकौरसमा तथा ॥ ५० ॥ नवशाद्वलसच्छाया शिरीष-कुसुमोपमा । एवमष्टौ समाख्याताश्छाया मरकताश्रयाः ॥ ५१ ॥ छायाभिर्युक्तामेताभिः श्रेष्ठं मरकतम्भवेत् । १७

१३• युक्तिकल्पतरौ— पद्मरागगतः स्वच्छो जलविन्दुर्यथा भवेत् । तथा मरकतच्छाया श्यामला हरितामला ॥ ५२ ॥ अथ दोष-गुणाः । दोषाः सप्त भवन्त्यस्य गुणाः पञ्चविधा स्मृताः । अस्निग्धं रूक्षमित्युक्तं व्याधिस्तस्य धृते भवेत् ॥ ५३ ॥ विस्फोटः स्यात् सपिड़के तत्र शस्त्रहतिर्भवेत् । स पाषाणे भवेदिष्टनाशो मरकते धृते ॥ ५४ ॥ विच्छायं मलिनं प्राहुर्वार्य्यते नतु धार्य्यते । शर्करं कर्करायुक्तं पुत्रशोक-प्रदं धृतम् ॥ ५५ ॥ जरठं (१) कान्तिहीनन्तु दंष्ट्रिवाङ्गिभयावहम् । कल्माषवर्णं धवलं ततो मृत्यु-भयम्भवेत् । इति दोषाः समाख्याता वर्ण्यन्तेऽथ महागुणाः ॥ ५६ ॥ अथ गुणाः । निर्मलं कथितं स्वच्छं गुरु स्याद् गुरुतायुतम् । स्निग्धं रूक्षविनिर्मुक्त मरजस्कमरेणुकम् ॥ ५७ ॥ सुरागं रागबहुलं मणेः पञ्चगुणा मताः । एतैर्युक्तं मरकतं सर्व्वपाप भयापहम् ॥ ५८ ॥ गजवाजि-रथान्दत्त्वा विप्रेभ्यो विस्तराब्धि मे । तत्फलं समवाप्नोति शुद्धे मरकते धृते ॥ ५९ ॥ धनधान्यादि-करणे तथा सैन्य-क्रियाविधौ ॥ ६० ॥ विषरोगोपशमने कर्म्मस्थैर्य्यर्णशेषु च । शस्यते मुनिभिर्यस्मादयं मरकतो मणिः ॥ ६१ ॥ (१) जठरं इति (ख) पुस्तक पाठः ।

मरकतयुक्तिः । १३१ तथा च,— स्वच्छता गुरुता कान्तिः स्निग्धत्वं पित्तकारणम् । हरिन्निराञ्जकत्वञ्च सप्त मारकते गुणाः ॥ ६२ ॥ अथ कृत्रिमाकृत्रिम-परीक्षा । कृत्रिमत्वं सहजत्वं दृश्यते सूरिभिः क्वचित् । घर्षयेत् प्रस्तरे व्यङ्गं काचस्तस्माद्विपद्यते ॥ ६३ ॥ लेखयेल्लोहशृङ्गेण चूर्णेनाथ विलेपयेत् । सहजः कान्तिमाप्नोति कृत्रिमो मलिनायते ॥ ६४ ॥ भल्लातः (कः) पुत्रिका काचस्तद्वर्णमनुयोगतः । मणेर्मरकतस्यैते लक्षणीया विजातयः ॥ ६५ ॥ क्षौमेण वाससा घृष्टा दीप्तिं त्यजति पुत्रिका । लाघवेनैव काचस्य शक्या कर्तुं विभावना ॥ ६६ ॥ अथ मरकतमूल्यम् । तथा च गारुड़े,— तुलया पद्मरागस्य यन्मूल्यमुपजायते । लभ्यतेऽभ्यधिकन्तस्मात् गुणैर्मरकतं स्मृतम् ॥ ६७ ॥ यथा च पद्मरागाणां दोषैर्मूल्यं प्रहीयते । ततोऽस्मिन्नपि सा हानिर्दोषैर्मरकते भवेत् ॥ ६८ ॥ तथाच,— गुणपिण्डसमायुक्तो हरितश्यामभास्करे । मूल्यं द्वादशकं प्रोक्तं जातिभेदेन सूरिभिः ॥ ६९ ॥ यवैकेन शतं पञ्च सहस्रं द्वितये यवे । त्रिभिश्चैव सहस्रे द्वे चतुर्भिंश्च चतुर्गुणम् ॥ ७० ॥

Digitized By Siddhanta eGangotri Gyaan Kosha १३२ युक्तिकल्पतरौ— अष्टानां मुख्यरत्नानां लक्षणानि निरूप्य च । वक्ष्यन्ते चान्यरत्नानां लक्षणानि यथाक्रमम् * ॥ ७१ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ मरकत † परीक्षा ॥ ——— अथ पुष्पराग परीक्षा । पतिता या हिमाद्रौ हि त्वचस्तस्य सुरद्विषः । प्रादुर्भवन्ति ताभ्यस्तु पुष्परागा महागुणाः ७२ ॥ शणपुष्पसमः कान्त्या स्वच्छभावः सुचिक्कणः । पुत्रधनप्रदः पुण्यः पुष्परागमणिर्धृतः ॥ ७३ ॥ दैत्यधातु समुद्भूतः पुष्परागमणिर्द्विधा । पद्मरागाकरे कश्चित् कश्चित्ताच्र्योपलाकरे ॥ ७४ ॥ ईषत्पीतच्छविच्छाया स्वच्छं कान्त्या मनोहरम् । पुष्परागमिति प्रोक्तं रङ्गसोम महीभुजा ॥ ७५ ॥ ब्रह्मादि जातिभेदेन तद्विज्ञेयं चतुर्विधम् । छाया चतुर्विधा तस्य सिता पीतासितासिता ॥ ७६ ॥ मूल्यं वैदूर्य्यमणेरिव गदितं ह्यस्य रत्नशास्त्रविद्भिः । धारणफलञ्च तद्वत् किन्तु स्त्रीणां सुतप्रदो भवति ॥ ७७ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ पुष्परागपरीक्षा ॥ ———

• श्लोकोऽयं (ख) पुस्तकेऽधिकः दृश्यते । † अन्यत्तु गारुड़-शुक्रनीति-मानसोल्लास-अगस्तिमत-राजनिर्घण्ट मणिपरीक्षास्ववगन्त- व्यम् । अस्य नाम मरकत-राजनील-गरुडाङ्कित-रौहिणेय-सौपर्ण-गरुड़ोद्गीर्ण-बुधरत्न-'पान्ना' इत्यभिधीयते कोषेषु । CC-0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar.

कर्केतनमणियुक्तिः । १२३ अथ कर्केतन-मणि परीक्षा । तथा च गारुड़े,— वायुर्नखान् दैत्यपतेर्गृहीत्वा चिक्षेप सम्पद्य वनेषु हृष्टः । ततः प्रसूतं पवनोपपन्नं कर्केतनं पूज्यतमं पृथिव्याम् ॥ ७८ ॥ वर्णेन तद्रुधिरसोममधु प्रकाश- माताम्रपीत दहनोज्ज्वलितं विभाति । नीलं पुनः खलु सितं परुषं विभिन्नम् ; व्याध्यादिदोषहरणेन न तद्विभाति ॥ ७६ ॥ स्निग्धा विशुद्धाः समरागिणश्च, आपीतवर्णा गुरवो विचित्राः । त्रासव्रण-व्याधि विवर्जिताश्च ; कर्केतनास्ते परमाः पवित्राः ॥८०॥ पट्टेन काञ्चनमयेन तु वेष्टयित्वा, हस्ते गलेऽथ धृतमेतदतिप्रकाशम् । रोग प्रणाशनकरं कलिनाशनञ्च ; आयुस्करं कुलकरञ्च सुखप्रदञ्च ॥ ८१ ॥ एवंविधं बहुगुणं मणिमावहन्ति, कर्केतनं शुभमलङ्कृतये नरा ये । ते पूजिता बहुधना बहुवान्धवाश्च ; नित्योञ्ज्वला प्रमुदिता अपि ये भवन्ति ॥ ८२ ॥ एके पिनह्य बिभ्रताकुल-नीलभासः, प्रम्लानरागलुलिताः कलुषा विरूपाः । तेजोऽति दीप्ति कुलपुष्टि विहीनवर्णाः ; कर्केतनस्य सदृशं वपुरुद्वहन्ति ॥ ८३ ॥ कर्केतनं यदि परीक्षितवर्णरूपं, प्रत्यग्रभास्कर दिवाकर सुप्रकाशम् ।

१३४ युक्तिकल्पतरो— तस्योत्तमस्य मणिशास्त्रविदा महिम्ना ; तुल्यन्तु मूल्यमुदितं तुलितस्य कार्य्यम् ॥८४॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ कर्केतनपरीक्षा ॥ अथ भीष्ममणि परीक्षा । तथा च गरुड़पुराणे,— हिमवत्युत्तरे देशे वीर्य्यं पतितं सुरद्विषस्तस्य । सम्प्राप्तमुत्तमानामाकरतां भीष्मरत्नानाम् ॥ ८५ ॥ तथा च,— कलिङ्गे मगधे चैव मलये च हिमाद्रये । भीष्मरत्न समुत्पातस्तस्य लक्षणमुच्यते ॥ ८६ ॥ शुक्लाः शङ्खाजनिभाः श्योनाकसन्निभाः प्रभावन्तः । प्रभवन्ति ततस्तरुणा वज्रनिभा भीष्मपाषाणाः ॥ ८७ ॥ हिमाद्रि प्रतिवद्धं शुद्धमपि अद्धया विधत्ते यः । भीष्ममणिं ग्रीवादिषु स सम्पदं सर्वदा लभते ॥ ८८ ॥ गुणयुक्तस्य तस्यैव धारणान्मुनिपुङ्गव । विषाणि तानि नश्यन्ति सर्व्वान्येव महीतले ॥ ८९ ॥ विषमा नो बाधन्ते ये तमरख्यनिवासिनः समीपेऽपि । द्वीपिद्वक्शरभकुञ्जरसिंहव्याघ्रादयो हिंस्राः ॥ ९० ॥ तस्योत्कवलित क्षतितो भवन्ति भयं न चापि समुपस्थितम् । भीष्ममणिर्गु णयुक्तः सम्यक् सम्प्राप्ताङ्गुलित्रितयः । पितृतर्पणे पितॄणां तृप्तिर्व्वहुवार्षिकी भवति ॥ ९१ ॥ शाम्यन्युद्भूतान्यपि सर्पाण्डजाखुवृश्चिकविषाणि ।

? No. Is it 'वृकोयरूपै-'? It is literally printed as 'वृकोयरूपै-'! Wait, could it be 'वृकोत्थरूपै-'? No, it's just 'य' (or 'क'?). Look closely at the print: It is 'वृ', then 'को', then 'य', then 'रू', then 'पै', then '-'. So it is printed: "वृकोयरूपै-" (or "वृकोक"? No, looks like "वृकोयरूपै-"). Wait, could it be 'वृकोलरूपै-'? No, 'ल' has two arches. Let's transcribe it exactly as printed: "वृकोयरूपै-" (we can note it if needed, but the user requested: "Transcribe all text on ... page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Sanskrit sutras, shlokas, military maneuvers, archery techniques, naval vessel diagrams, political discourses, Hindi translation, and commentary. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line.")

*   Wait, what about Hindi translation and commentary?
    The prompt says:
    "Transcribe all text on ancient Indian Warfare / Statecraft / Dhanurveda / Maritime Science / Rajanitishastra page line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Sanskrit sutras, shlokas, military

१३६ युक्तिकल्पतरौ— मृत्युप्रदास्तु विदुषा परिवर्ज्जनीया- मूल्यं पलस्य कथितञ्च शतानि पञ्च ॥ ९८ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ पुलकमणि-परीक्षा । —— अथ रुधिराख्यपरीक्षा । हुतभुग्रूपमादाय दानवस्य यथेप्सितम् । नर्म्मदायां निचिक्षेप किञ्चिद्धोनादि भूतले ॥ ९९ ॥ तत्रेन्द्र गोपकलितं शुकवक्त्रवर्णं, संस्थानतः प्रकटपीलुसमानमात्रम् । नाना प्रकारविहितं रुधिराख्यरत्न- मुद्धृत्य तस्य खलु सर्व्वसमानमेव ॥ १०० ॥ मध्येन्दुपाण्डुरमतीव विशुद्धवर्णं, तच्चेन्द्रनीलसदृशं पटलं तुले स्यात् । सौख्यर्य्यभूत्यजननं कथितं तदेव, पक्वञ्च तत् किल भवेत् सुरवज्रवर्णम् ॥ १ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ रुधिराख्यपरीक्षा । —— अथ स्फटिक लक्षणम् । तथा च गारुड़े,— कावेर-विन्ध्य-यवन-चीन-नेपाल भूमिषु । लाङ्गली व्यकिरन्मेदो दानवस्य प्रयत्नतः ॥ २ ॥ आकाशशुद्धं तैलाख्यमुत्पन्नं स्फटिकं ततः । मृणालशङ्ख-धवलं किञ्चित् वर्णान्तरान्वितम् ॥ ३ ॥

स्फटिकयुक्तिः । १३७ न तत्तुल्यं हि रत्नानामथवा पापनाशनम् । संस्कृतं शिल्पिना सद्यो मूल्यं किञ्चिन्नभेत्ततः ॥ ४ ॥ तथा च,— हिमालये सिंहले च विन्ध्याटवौतटे तथा । स्फटिकं जायते चैव नानारूपं समप्रभम् ॥ ५ ॥ हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्फटिकं तद् द्विधा भवेत् । सूर्य्यकान्तञ्च तत्रैकं चन्द्रकान्तं तथापरम् ॥ ६ ॥ सूर्य्यांश्रु-स्पर्शमात्रेण वह्निं वमति यत् क्षणात् । सूर्य्यकान्तं तदाख्यातं स्फटिकं रत्नवेदिभिः ॥ ७ ॥ पूर्णेन्दुकरसंस्पर्शात् अमृतं स्रवति क्षणात् । चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुर्लभं तत् कलौ युगे ॥ ८ ॥ अशोक पल्लवच्छायं दाड़िमीबीज सन्निभम् । विन्ध्याटवौतटे देशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥ ९ ॥ सिंहले जायते कृष्णामाकरे गन्धशैलके । पद्मरागभवे स्थाने द्विविधं (१) स्फटिकं भवेत् ॥ १० ॥ अत्यन्तनिर्मलं स्वच्छं स्रवतीव जलं शुचि । ज्योतिर्ज्वलनमाश्लिष्टं मुक्ताज्योतीरसं द्विज ॥ ११ ॥ तदेव लोहिताकारं राजावर्त्तमुदाहृतम् । आनीलं तत्तु पाषाणं प्रोक्तं राजमयं शुभम् ॥ १२ ॥ ब्रह्मसूत्रमयं यत्तु प्रोक्तं ब्रह्ममयं द्विज ॥ १३ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ स्फटिकपरीक्षा । ( १ ) विविधम् इति (क) पुस्तक पाठः । १८

" or "अरुष्कवर्णाः"? Look at the first letter of L14: Is it 'अ'? Yes. Next letter: It has a loop with a tail down: 'रु'? Wait! Look at: अ - रु - ष् - क - व - र् - ण - ा - ः? Or: अ - ब् - ज - क - ? Wait! Look at 'रु': In L5: 'खरपिञ्जरम्' has 'र'. In L9: 'व्रणो' has 'व्र'. Look at L14: Letter 1: अ Letter 2: रु or ब्ब? Wait, look at the bottom: it has a hook to the right like 'रु'! Wait, does it have a 'ष' with 'क'? Yes! 'ष्क'! It is definitely 'ष्क' (ष + क)! Wait, what precedes 'ष्क'? 'रु'! So "अरुष्कवर्णाः"? Wait, what is "अरुष्क"? Arushka = marking nut (Semecarpus anacardium), or does it mean something else? Wait, could it be "अरुष्कवर्णाः"? Wait, what about "अर्क"? No, it has two syllables before 'ष्क': अ - रु - ष्क - व - र्णा - ः. Wait, could it be "अब्ज"? No, that's not 'ब्ज

अस्त्रयुक्तिः । १३८ वृत्तत्वं स्निग्धताच्छत्वं शङ्खस्येति गुणत्रयम् । आवर्त्तं भङ्गदोषो हि हेम-योगाद्विनश्यति ॥ २० ॥ ब्रह्मादि-जातिभेदेन स पुनस्तु चतुर्विधः ॥ २१ ॥ तद्यथा,― ये स्निग्धमसृणाकारा मृदवो लघवस्तथा । ब्राह्मणाः प्रस्तरा ज्ञेयाः सर्व्वकर्मसु शोभनाः ॥ २२ ॥ ये दृढाङ्गाः सुगुरवः तथांशांश-विभागिनः । अश्मानः क्षत्रिया ज्ञेयाः कर्कशाङ्गास्तथैव च ॥ २३ ॥ मृदवो गुरवो ये तु ये स्नेहेनेव रचिताः । ते वैश्याः सु(स्व)विभक्तांशा युज्यन्ते सर्व्वकर्मसु ॥ २४ ॥ ये कर्करावृताङ्गाश्च कर्करा ये प्रतिष्ठिताः । येऽत्यन्तगुरवः स्निग्धाः ते शूद्राः प्रस्तराधमाः ॥ २५ ॥ इति प्रोक्तमशेषेण सम्यक् पाषाण-लक्षणम् ।

१४० युक्तिकल्पतरौ— परशुश्चक्रशूले च परिघश्चैवमादयः । अस्त्रभेदाः समुद्दिष्टाः श्रीमद्भोजमहीभुजा ॥ २९ ॥ वात्यस्तु,— अस्त्रन्तु द्विविधं प्रोक्तं निम्र्मायं मायिकं तथा । खङ्गादिकन्तु (२) निम्र्मायं मायिकं दहनादिकम् ॥ ३० ॥ दहनोऽथ जलं काष्ठं लोष्ट्रं शब्दादयस्तथा । तप्ततैलादिकञ्चैव मायिकस्यास्त्रमुच्यते ॥ ३१ ॥ खङ्गादीनान्तु गणना पूर्व्वमेव निदर्शिता । अस्त्रात्मनैव निर्दिष्टः कवचादिरपोष्यते ॥ ३२ ॥ तल्लक्षणं संग्रहेण प्रवक्ष्यामि निबोधत । काष्ठं चर्म च सकलं त्रयमेतत्तु दुस्तरम् ॥ ३३ ॥ यथोत्तरं गुणयुतं यथापूर्व्वन्तु निन्दितम् । शरीर-वेवकलन्तु लघुत्वं दृढता तथा ॥ ३४ ॥ दुर्भेद्यत्वे तु कथितः कवचे गुणसंग्रहः । सच्छिद्रताऽतिगुरुता तनुता सुखभेद्यता ॥ ३५ ॥ कवचानां विनिर्दिष्टः समासाद्दोषसंग्रहः । अत्र वर्णो विनिर्दिष्टः क्रमादेवं चतुर्विधः ॥ ३६ ॥ सितोरक्तस्तथापीतः कृष्णो ब्रह्मादिषु क्रमात् । केचित् कुर्व्वन्ति कुशलाः कवचं धातुसम्भवम् । कनकं रजतं ताम्रं लौहस्तेषु यथाक्रमम् ॥ ३७ ॥ अथ खङ्गपरीक्षा । अङ्गं रूपं तथा जातिर्नेत्रारिष्टेति भूमिका । ध्वनिर्मानमिति प्रोक्तं खङ्गज्ञानाष्टकं शुभम् ॥ ३८ ॥ (२) खड्गादिकार्य्यं इति (ग) पुस्तकपाठः

अस्त्रयुक्तिः । १४१ अभिन्ने दृश्यते यादृग् विभिद्य घटिते तथा। यदेव दृश्यते चिह्नं तदङ्गं संप्रचक्षते ॥ ३९ ॥ नील कृष्णादिकं खड्गे रूपमित्यभिधीयते । तेनैव यत्प्रतीतं स्यात् तज्ज्ञाभिरिति (३) गद्यते ॥ ४० ॥ अङ्गातिरिक्तं यज्जाति स्तन्माहात्म्योपसूचकम् । तन्नेत्रमिति जानीयात् खड्गे खड्गविशारदाः ॥ ४१ ॥ अङ्गातिरिक्तं खड्गादि यच्छुद्रत्वापसूचकम् । तदरिष्टमिति प्राहुर्भूमि रङ्गादि-धारणम् ॥ ४२ ॥ यः खड्गे जायते शब्दो नखदण्डादिनाहते । स ध्वनिस्तुलना मानं ज्ञानमष्टविधन्त्विदम् ॥ ४३ ॥ पञ्चाद्या निपुणैः खड्गे सम्भाव्यन्तेऽपि कृत्रिमाः । अन्यावकृत्रिमौ ज्ञेयौ तावेव सहजाविति ॥ ४४ ॥ शतमङ्गानि चत्वारि रूपाणि जातयस्तथा । विंशन्नेत्राणि जानीयादरिष्टानि तथैव च ॥ ४५ ॥ भूमिश्च द्विविधा ज्ञेया ध्वनिरष्टविधो मतः । मानन्तु द्विविधं प्रोक्तमित्येषां संग्रहो मतः ॥ ४६ ॥ अथ खड्गस्य शताङ्गगणना । लौहार्णवे,— रूप्यस्वर्णगजोरुवुकमदन(४)-स्थूलाङ्ग कृष्णारुणः श्वेताम्भोज गदातिमानन (५)कलाग्रन्थिस्थिरा तैत्तिराः। मालाजोवक षटपदोर्ध्ममरिच व्यालाश्ववर्हाञ्जन- ( ३ ) तज्जातिरिति (क) पुस्तक पाठः । ( ४ ) रोप्यस्वर्णागजोरुदमन इति (ख) पुस्तकपाठः । ( ५ ) गदातिलानलक्षा इति (ग) पुस्तकपाठः ।

युक्लिकल्पतरौ— चेत्रे (६) क्षुद्रकमक्षिका तुषयव-ब्रीहिद्युमा सर्षपाः ॥ ४७ ॥ सिंही तण्डुलगोशिरः (७) शिवनखग्राह्यस्थि केशोपल- द्रोणौ काककपाल पत्रतुवरौ विम्बीफलौसर्षपाः । नीलोरक्तवचा रसोन सुमना जिह्वा(ङ्गै)स(ग्र)मोरोहित- प्रोष्ठी मारिषमार्कवायुर(८)तडिन्मेषाद्रि गुञ्जाशिवाः ॥४८॥ दूर्व्वाविल्वमसूर टृण्टुक शटीमार्जारिका केतकी मूर्व्वावज्रकलाय चम्पकवना(ला)न्यग्रोधवंशासनाः । ज्येष्ठोजालपिपीलिकानलरजः कुष्माण्डरोमस्पृही- कर्कन्धुर्व्वकुलारसाल महिषस्वच्छत्तु वक्रा इति ॥ ४६ ॥ प्रोक्तालोहविशारदेन मुनिना खड्गस्य भेदाः क्रमात् ॥५०॥ अथ तस्य चत्वारि रूपाणि । नीलः कृष्णः पिषङ्गश्च धूम्रश्चेति चतुर्विधः । वर्णप्रकर्षः खड्गानां कथितो मुनिपुङ्गवैः ॥ ५१ ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति चतुर्विधः । जातिभेदो विनिर्द्दिष्टः खड्गानां मुनिपुङ्गवैः ॥ ५२ ॥ अथ त्रिंशन्नेत्राणि । चक्रं पद्मं तथा (गदा) खङ्गो (शङ्को) डमरुर्धनुरङ्कुशः । छत्रं पताका वीणा च मत्स्यलिङ्गध्वजेन्द्रवः ॥ ५३ ॥ कुम्भः शूलश्च शार्दूलः सिंहः सिंहासनं गजः । हंसो मयूरजिह्वा च दशनः खङ्ग एव च ॥ ५४ ॥ (६) क्षौद्र इति (क) पुस्तक पाठः । (७) गोशिराश्विव इति (ख) पुस्तक पाठः । (८) मार्कवा-खुर इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १४३ पुत्रिका चामरः शैलः पुष्पमाला भुजङ्गमः । त्रिंशदेतानि नेत्राणि खङ्गानां कथितानि वै ॥ ५५ ॥ अथ त्रिंशदरिष्टानि । क्षुद्रं (१) काकपदं रेखा भेको मूषिक एव च । विडालः शर्करा नीली मशको भृङ्गसूचके ॥ ५६ ॥ त्रिविन्दुः (२) कालिका पावी (दारौ) कपोतः काक एव च । खर्परः शकली क्रोड़ी कुणपुत्रकजालिके ॥ ५७ ॥ करालकङ्कखर्जूर शृङ्गपुच्छ खनित्रकम् । लाङ्गलं शूर्पं वडिशो मुनिना तत्त्ववेदिना ॥ ५८ ॥ प्रोक्तान्येतान्यरिष्टानि खङ्गानां त्रिंशदेव हि । दिव्य भौमविभागेन भूमिस्तु द्विविधा भवेत् ॥ ५९ ॥ हंसकांस्याभ्रढक्कानां काकतन्त्री खराश्मनाम् । ध्नयोऽष्टविधाः प्रोक्ता नागार्जुन-मुनेर्मताः ॥ ६० ॥ उत्तमाधम भेदेन मानन्तद्द्विविधं भवेत् । इति प्रोक्तानि सूत्राणि खङ्गानां ज्ञानहेतवे ॥ ६१॥ एतानि तत्त्वतो ज्ञात्वा भवेन्नृपति-पूजितः ॥ ६२ ॥ इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ खड्गपरीक्षायां सूत्राध्यायः । तत्र प्रथमोऽङ्गानां लक्षणानि निबोधतः ॥ लौहद्वीपे,— रौप्यपत्रसमा भूमिरङ्गं श्वेतं प्रतीयते । अङ्गं तत्तु महामूल्यं रूप्यवज्रमुशन्ति तम् ॥ ६३ ॥ (१) छत्रं इति (क) पुस्तक पाठः । (२) त्रिविदुः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

१४४ युक्तिकल्पतरौ— एष खङ्गवरो दद्याल्लक्ष्मीमायुर्यशोबलम् । स्वर्णरेखावली तन्वी यङ्ग सौ निकषोपमा ॥ ६४ ॥ स्वर्णवज्रमिति प्राहुरायुर्लक्ष्मीर्ज्जोर्य-प्रदम् । गजशुण्डाकृतिर्भूमी कृष्णायामङ्गसम्भवः ॥ ६५ ॥ गजवज्रमिति प्राहुः रक्तस्पर्शं तु तद्दिशेत् । ज्वरादि व्याधिगमनं तस्य प्रक्षालनाम्भसा ॥ ६६ ॥ अपि क्षीणोऽपि भूपालस्तद्वीर्यात् साधयेन्महीम् । एरण्डवीजप्रतीम मङ्गं भूमिः सितेतरा ॥ ६७ ॥ रुवुवज्रमिदं नाम्ना शत्रुदर्प-क्षयङ्करः । एतस्य स्पर्शमात्रेण नरः सम्यग्विमुंच्यते ॥ ६८ ॥ महिषाख्यमिदं वज्रं केचिदाहुर्मनीषिणः । अङ्गं दमद(न)पत्राभं खङ्गे यस्मिन् प्रतीयते ॥ ६९ ॥ विद्याद्दमनवज्रञ्च तज्ज्ञेयं द्विविधं बुधैः । नीला शुभ्रा भवेदङ्ग मिस्तत्रनीला गरीयसी ॥ ७० ॥ तस्मिन् पर्युषितं तोयं गन्धे दमनकोपमम् । तत्प्रभावान्महीपालः कृत्स्नां पृथ्वीं हि साधयेत् ॥ ७१ ॥ शार्ङ्गधरस्य,— एकास्थूलासिता रेखा-भूमिर्नीला दृढ़ा यदि । स्थूलाङ्गमङ्गवज्रं तद्विद्याल्लक्ष्मी यशः प्रदम् ॥ ७२ ॥ एतत् चते (१) भवेच्छ्रेयः स्थूलस्थिरतरस्थितिः । एतं महान्तमपरे वदन्ति खड्गकोविदाः ॥ ७३ ॥ घृष्टायां दृश्यते भूमौ अङ्गञ्च प्रतिबिम्बितम् । अङ्गवज्रं भवेत्तस्य द्विधाभूमिः सितासिता ॥ ७४ ॥ (१) क्षेत्र इति (क) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १४५ लौहप्रदीपेऽपि । निरङ्गं रूप्यपत्राभमोष्ण्मणिनिभञ्च यत् । दुर्लभं तन्महामूल्यं कान्तलौहं प्रचक्षते ॥ ७५ ॥ कृष्णाभूमिर्भवेत् स्वच्छा पीता वज्राङ्गसङ्गता । कृष्णवज्रमिति प्राहुस्तत्तक्षते मोह उच्यते ॥ ७६ ॥ प्रदीपेऽपि, — कृष्णाभूमिं सुवर्णाभमोषच्छुक्लाङ्गसङ्गतम् । डाहुलीवज्रकं (१) विद्यात् कालसंज्ञमथापरे ॥ ७७ ॥ अरुणं सूक्ष्ममूर्द्धच्छेदङ्गं भूमिः सितेतरा । अरुणाख्यमिदं वज्रं शत्रुदर्प-निसूदनम् ॥ ७८ ॥ सूर्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निरूपां वमेच्छिखाम् । तस्य स्पर्शनमात्रेण पद्मकोषः स्फुटेन्निशि ॥ ७९ ॥ दुर्लभं तन्मनुष्याणां भाग्यैः कुत्रापि लभ्यते । तद्योजनसहस्रस्य रिष्टं नाशयति ध्रुवम् ॥ ८० ॥ श्वेतास्तिस्रो यदा रेखा आमूलादुपलभ्यते । श्वेताङ्गमिति तद्विद्याद्यशोलक्ष्मीवल-प्रदम् ॥ ८१ ॥ अम्भोजदलसङ्काशं अङ्गं भूमिः सितेतरा । अम्भोज वज्रं तज्ज्ञेयं कथितं मुनिपुङ्गवैः ॥ ८२ ॥ अङ्गं यस्य गदाकारं भूमिश्चैव सितेतरा । गदावज्रमिदं ब्रूयात् तत्तक्षते शूल-सम्भवः ॥ ८३ ॥ अङ्गं कृष्ण-तिलाकारं भूमिश्चैव सिताऽसिता । तिलवज्रमिदं ज्ञेयं लक्ष्मीवलयशःप्रदम् ॥ ८४ ॥ तत्तक्षते तिलतैलाभा वसा प्रचवतेऽधिकम् ॥ ८५ ॥ ( १ ) कद्रुकं इति (क) पुस्तक पाठः । १६