भारतकोश
संग्रह पर लौटें

अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

Abhijnanashakuntalam of Kalidasa Hindi

महाकवि कालिदास द्वारा

स्रोत: Abhijnanashakuntalam with Sandarbhadipika Tika & Hindi Translation (उद्गम)

DevanagariHindipublished262 पृष्ठ

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 235

इहायं सत्त्वानां प्रसभादमनात्सर्वदमनः
पुनर्यास्यत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात् ।। 7-33 ।।

राजा-भगवत्कृतसंस्कारेऽस्मिन्सर्वमाशंसे।

अदितिः-इमाए दुहिदिआए मणोरधसम्पत्तीए कण्णो वि दाव विण्णादत्थो करीअदु। मेणआ उण इध मं परिअरन्ती संणिहिदा जेव चिट्ठदि। (अनया दुहितुः मनोरथसम्पत्त्या कण्वः अपि तावत् विज्ञातार्थः क्रियताम्। मेनका पुनः इह मां परिचरन्ती सन्निहिता एव तिष्ठति।)

शकुन्तला-(स्वगतम्) मम मणोरधो वाहरिदो भअवदीए। (मम मनोरथः व्याहृतः भगवत्या।)

मारीचः-तपः प्रभावात्सर्वमिदं प्रत्यक्षं तत्रभवतः कण्वस्य। (विचिन्त्य) तथाप्यसौ दुहितुः सपुत्रायाः पत्या परिग्रहप्रियमस्माभिः श्रावयितव्यः। कः कोऽत्र भोः।

प्रविश्य शिष्यः-भगवन्, अयमस्मि।

मारीचः-गालव, मद्धचनादिदानीमेव विहायसा गत्वा तत्रभवते कण्ववाय प्रियमावेदय यथा पुत्रवती शकुन्तला दुर्वाससः शापनिवृत्तौ स्मृतिमतो दुष्यन्तेन गृहीतेति।

शिष्यः-यथाज्ञापयति भगवान्। (इति निष्क्रान्तः)

मारीचः-(राजानं प्रति) वत्स, त्वमपि सापत्यदारः सख्युराखण्डलस्य रथमास्थाय स्वां राजधानीं प्रतिष्ठस्व।

राजा-यथाज्ञापयति भगवान्।

मारीचः-सम्प्रति हि-

तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजासु
त्वमपि विततयज्ञो वज्रिणं प्रीणयालम्।
युगशतपरिवृत्तैरेवमन्योन्यकृत्यै -
र्नयतमुभयलोकानुग्रहश्लाघनीयौ ।। 7-34 ।।

राजा-भगवन्, यथाशक्ति श्रेयसि प्रयतिष्ये।

मारीचः-वत्स, किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि।


तव० ।। (7-34) बिडौजा इन्द्रः प्राज्यं प्रचुरम्। किं ते भूय इति निर्वहणाङ्ग काव्यसंहारोऽयम्। तदुक्तं वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यत इति।।

236 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-भगवन्, अतः परमपि प्रियमस्ति। तथाप्येतदस्तु।

प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः
सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम्।
ममापि च क्षपयतु नीललोहितः
पुनर्भवं परिगतशक्तिरात्मभूः ।। 7-35 ।।

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)

।। इति सप्तमोऽङ्कः ।।


पुन० ।। (7-35) श्रुतिमतां वेदविदां महीयतां पूजिता भवतु। प्रसन्नेति यावत् नीललोहितः शिखः(वः) आत्मनाम्भावेन परिगता आश्रिता शक्तिः सकलभुवनशासनानुग्रहक्षमं सामर्थ्यं यस्तु नित्यशक्तिरित्यर्थः। यद्वा परिगतशक्तिः सगौरीकः आगमे शक्तिपदेन गौर्याविधानात्। आत्मभूरिति क्वचित् पाठः। प्रशस्ति (?) सामर्थ्यकम् इदं तदुक्तं.......भूपतेः शान्तिरस्तु प्रशस्तिरित्यभिधीयते इति।।

इति महामहोपाध्याय-श्रीविष्णुपण्डित-तनुजन्म
श्रीचन्द्रशेखर-चक्रवर्तिकृतावभिज्ञानशकुन्तलटीकायां
[ज्ञान]सन्दर्भदीपिकायां⁹⁴ सप्तमाङ्कविवरणं समाप्तम्।।

श्रीहरये नमः।। श्रीरामाय नमः।।
शकाब्दाः 1728 ।। ॐ गङ्गायै नमः ।।⁹⁵
।। शुभं भूयात् ।।


  1. मातृका 4117 इत्यत्रैव ज्ञानसन्दर्भदीपिकेति नाम पठ्यते।
  2. मातृका 4118 इत्यत्र लेखनकालो नैव लिखितः।।

परिशिष्ट-1

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
1अक्लिष्टबालतरुपल्लव०623210
2अतः समीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्०527188
3अद्यापि नूनं हरकोपवह्नि०33135
4अधरः किसलयरागः कोमल०121108
5अध्याक्रान्ता वसतिरमुना०215130
6अनवरतधनुर्ज्यास्फालन०24124
7अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं०211128
8अनिर्द्योपभोग्यस्य रूपस्य०330148
9अनिशमपि मकरकेतुर्मनसो०35135
10अनुकारिणि पूर्वेषां युक्ति०217131
11अनुमतगमना शकुन्तला सा तरुभि०412167
12अनुयास्यन् मुनितनयां सहसा०129116
13अनेन कस्यापि कुलांकुरेण०719226
14अनेन लीलाभरणेन ते प्रिये०332149
15अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं०72220
16अन्तर्हिते शशिनि सैव कुमुद्वती०43159
17अपयास्यति मे शोकः कथं०423173
18अपराधमिमं ततः सहिष्ये यदि०324145
19अप्यौत्सुक्ये महति दयित०327147
20अभिजनवतो भर्तुः श्लाघ्ये०421172
21अभिमुखे मयि संवृतमीक्षितं०212128
22अभ्यक्तमिव स्नातः शुचिर०512180
23अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा०39136

238 \hfill चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
24अमी वेदीं परितः क्लृप्तधिष्ण्याः०410166
25अयं स ते तिष्ठति संगमोत्सुको०316141
26अयं स ते श्यामलतामनोहरं०335150
27अयं स यस्मात् प्रणयावधीरणा०317141
28अयमगविवरेभ्यश्चातकैर्नि०77221
29अरिहसि मे चुअङ्कुर दिण्णो०63198
30अर्थो हि कन्या परकीय एव०424174
31अर्धपीतस्तनं मातुरमर्दमक्लिष्ट०714224
32अशिशिरतरैरन्तस्तापैर्विवर्ण०315140
33असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा०122110
34अस्मात् परं बत यथास्मृति०628214
35अस्मान् साधु विचिन्त्य संयमध०419170
36अस्यास्तुंगमिव स्तनद्वयमिदं०616207
37अहन्यहन्‍यात्मन एव ताव०632217
38अहिणवमहुलोहभाविओ०58177
39आ जन्मनः शाठ्यमशिक्षितो०528188
40आ परितोषाद् विदुषां न साधु०1297
41आअम्बहरिअवेण्टं ऊससिअं विअ०62197
42आखण्डलसमो भर्ता जयन्त०728233
43आचार इत्यधिकृतेन मया०51175
44आमूलशुद्धसंततिकुलमेतत्०629215
45आलक्ष्यदन्तमुकुलान०717226
46इतः प्रत्यादिष्टा स्वजनमनुगन्तुं०610203
47इदं किलाव्याजमनोहरं वपु०117106
48इदमनन्यपरायणमन्यथा०322144
49इदमप्युपकृतिपक्षे सुरभि मुखं०337152
50इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्ट०520184
51इदमुपहितसूक्ष्मग्रन्थिना०118106
52उत्पक्ष्मणोर्नयनयोरुपरुद्धवृत्तिं०417170
53उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनी०326147

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-१ 239

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
54उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फलं०730233
55उन्नमितैकभ्रूलतमाननमस्याः०318142
56उपकृत्य हरेस्तस्या भवाल्लंघु०71220
57उपहितस्मृतिरङ्गुलिमुद्रया०69201
58उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः०710222
59उल्ललइ दब्भकवलं मई०414168
60एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं०613205
61एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना०718226
62एष त्वामभिनवकण्ठशोणितार्थी०633217
63एषा कुसुमनिषण्णा तृषिता०622210
64औत्सुक्यमात्रमवसादयति०55176
65कः पौरवे वसुमतीं शासति०125111
66कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं०120107
67कथं नु तं कोमलबन्धुरा०614206
68कर्कन्धूनामुपरि तुहिनं रञ्जय०44159
69का कथा बाणसंधाने ज्या०31134
70कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न०534191
71कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु०21121
72कार्या सैकतलीनहंसमिथुना०620209
73किं कृतकार्यद्वेषाद् धर्मं प्रति०519183
74किं तावद् व्रतिनामुपोढतपसां०510179
75किं शीकरैः क्लमविमर्दिभि०325146
76कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां०515181
77कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता०531189
78कुल्याम्भोभिः पवनचपलैः०114103
79कृतं न कर्णार्पितबन्धनं०621209
80कृतः शरव्यं हरिणा तवासुरा०635218
81कृतावमर्गामनुमन्यमानः०521184
82कृत्ययोर्भिन्नदेशत्वाद्०218132
83कृष्णसारे ददच्चक्षुस्त्वयि०16100

240 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
84केयमवगुण्ठनवती नातिपरि०514181
85क्व वयं क्व परोक्षमन्मथो मृग०219133
86क्षणात्प्रबोधमायाति लंघ्यते०52175
87क्षामक्षामकपोलमानन०312138
88क्षौमं केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा०47164
89खणचुम्बिआइँ भमरेहिँ उअह०1498
90गच्छति पुरः शरीरं धावति०134119
91गान्धर्वेण विवाहेन बह्व्यो थ०328148
92गाहन्तां महिषा निपानसलिलं०26125
93ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु०17100
94चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि०124110
95चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षत०336151
96चित्ते निवेश्य परिकल्पित०210127
97चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका०64198
98जाने तपसो वीर्यं सा बाला०32134
99ज्वलति चलितेन्धनो ग्निर्विप्रकृत०637219
100णावेक्खिओ गुरुअणो इमीअ०517182
101तदाशु कृतसंधानं प्रतिसंहर०111102
102तदेषा भवतः पत्नी त्यज वैनं०529188
103तपति तनुगात्रि मदनस्त्वाम्०320143
104तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मि०34135
105तव भवतु बिडौजाः प्राज्यवृष्टि०734235
106तव सुचरितमङ्गुरीय नूनं०612204
107तवास्मि गीतरागेण हारिणा०1599
108तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता०339154
109तस्याग्रभागाद् गृहनीलकण्ठै०631216
110तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्ध०133118
111तुज्झ ण आणे हिअअं मम०319142
112तुज्झे ज्जेव प्रमाणं जाणध०526187
113तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटप०132118

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 241

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः ।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
114त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां०76221
115त्वं दूरमपि गच्छन्ती हृदयं०329148
116तन्मतिः केवला तावत् प्रतिपाल०638219
117त्वमर्हतां प्राग्रहरः स्मृतो०516182
118दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत०213129
119दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव०624211
120दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी०729233
121दीर्घापाङ्गविसारिनेत्र०615206
122दुःषन्तेनाहितं तेजो दधानां०46162
123धर्म्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः०112102
124न खलु न खलु बाणः संनिपात्यो०110101
125न तिर्यगवलोकितं भवति चक्षु०524187
126न नमयितुमधिज्यमुत्सहिष्ये०23123
127नियमयसि विमार्गप्रस्थिता०57177
128निराकृतनिमेषाभिर्नेत्रपंक्ति०28126
129नीवाराः शुककोटरार्भकमुख०113103
130नैतच्चित्रं यदयमुदधि०216130
131परिग्रहबहुत्वे पि द्वे प्रतिष्ठे०323144
132पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं०411166
133पादन्यासं क्षितिधरगुरोर्मूर्ध्नि०45159
134पिपासाक्षामकण्ठेन याचितं०333149
135पुडइणिवत्तन्तरिअं वाहरिओ०418170
136पुत्रस्य ते रणशिरस्ययम०726232
137पृष्ट्य जनेन समदुःखसुखेन०313139
138प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा०53175
139प्रजागरात् खिलीभूत०625211
140प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधि०66200
141प्रथमं साराङ्गाक्ष्या प्रियया०67200
142प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो०716225
143प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः०735236

242 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
144प्रागेव जरसा कम्पः सविशेषेण०630216
145प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता०712223
146प्राहूर्द्वादशधा स्थितस्य मुनयो०727232
147बाष्पेन प्रतिषिद्धे पि जयशब्दे०723230
148भव हृदय साभिलाषं संप्रति०128116
149भवनेषु सुधासितेषु पूर्वं क्षिति०720227
150भवन्ति नम्रास्तरवः फलोद्गमै०513180
151भानुः सकृद्युक्ततुरंग एव०54176
152भूत्वा चिराय सदिगन्तमही०422172
153मणिबन्धनगलितमिदं संक्रान्तो०331149
154मनोरथाय नाशंसे किं बाहो०713224
155मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ०525187
156महतस्तेजसो बीजं बालो यं०715225
157महाभागः कामं नरपतिरभिन्न०511180
158मानुषीभ्यः कथं नु स्यादस्य०126115
159मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्व०18100
160मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना०68201
161मुहुरङ्गुलिसंवृत्ताधरोष्ठं०338153
162मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति०532189
163मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्यु०25124
164मोहान्मया सुतनु पूर्वं०725231
165यतो यतः षट्चरणो भिवर्तते०123110
166यथा गजे साधुसमक्षरूपे०731233
167यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा०19101
168यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा०530189
169यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां०214129
170यद्यत्साधु न चित्रे स्मिन्०617207
171ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता०49166
172यस्य त्वया व्रणविरोहरणम्०416169
173या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं०1195

अभिज्ञानशकुन्तलम् परिशिष्ट-1 243

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
174यात्येकतो स्ताशिखरं पतिरोषधी०42159
175यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं०48165
176येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः०626213
177यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं०634218
178रथेनानुद्धातस्तिमितगतिना०733234
179रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिः०65199
180रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च०59178
181रम्यान्तरः कमलिनीहरितैः सरोभि०413167
182रहः प्रत्यासत्तिं यदि सुवदना०340154
183ललितोप्सरोभवं किल मुनेरपत्यं०29127
184वल्मीकार्धनिमग्नमूर्तिरुरग्०711223
185वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाम०721229
186वाचं न मिश्रयति यद्यपि०131118
187विचिन्तयन्ती यम् अनन्यमानसा०41156
188विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां75221
189वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनङ्ग०36135
190वैखानसं किमनया व्रतमाप्र०127115
191व्यपदेशमाविलयितुं समीहसे०522185
192शक्योरविन्दसुरभिः कणवाही०38136
193शमप्रधानेषु तपोवनेषु गूढं०27125
194शशिकरविशदान्यास्तथा०311137
195शहये किल ये वि णिन्दिदे०61193
196शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति०115104
197शापादसि प्रतिहता स्मृतिलोप०732234
198शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रम०116105
199शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखी०420171
200शैलानामवरोहतीव शिखराद्०78222
201संकल्पितं प्रथममेव मया०415168
202संदष्टकुसुमशयनान्याशु०321143
203संमीलन्ति न तावद् बन्धनकोशा०37136

244 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

सं०चन्द्रशेखरेण निर्दिष्टाः श्लोकाः।।अङ्कःक्रमःपृष्ठांकः
204संरोपिते प्यात्मनि धर्मपत्नी०627214
205सख्यस्ते स किल शतक्रतोरवध्य०636218
206सतीमपि ज्ञातिकुलैकसंश्रयां०518183
207सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि०119107
208सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि०533190
209साक्षात् प्रियामुपगतामपहाय०618207
210सायंतने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते०341154
211सिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि०74220
212सुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं०73220
213सुतनु हृदयात् प्रत्यादेशव्यलीक०724230
214सुभगसलिलावगाहाः पाटलिंसंसर्ग०1397
215स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिल०310137
216स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वम्०523187
217स्निग्धं वीक्षितमन्यतो पि नयने०22121
218स्मर एव तापहेतुर्निवापयिता०314139
219स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या०722230
220स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ०130117
221स्वप्नो नु माया नु मतिभ्रमो०611204
222स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे०56176
223स्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव०79222
224स्विन्नांगुलिनिवेशाद् रेखा०619208
225हरकोपाग्निदग्धस्य दैवेनामृत०334150

परिशिष्ट-2

( सन्दर्भदीपिका में निर्दिष्ट ग्रन्थ एवं ग्रन्थकारों की अ-कारादि क्रम से नामावली )

  1. अद्भुतसागरः-(1)-15
  2. अनन्तार्णवः-(2)-3
  3. अमरः-(1)-4, 7, 8, 12, (2)-2, 8, 12, (3)-6, 15, 25, (4)-9, (5)-9, 14, 19, 28, (7)-11,
  4. अमरटीका-(6)-30,
  5. आगमः-(7)-35,
  6. कविकण्ठहारः-(1)-25,
  7. कविकल्पलतिका-(3)-5,
  8. कालिदासः-(1)-1,
  9. काव्यमीमांसकः-(1)-6,
  10. कोषः-(1)-16, 20, (2)-10, (3)-24, (5)-21,
  11. गुरवः-(1)-10,
  12. चतुर्भुजमिश्रः-(1)-1,
  13. तीरभुक्तीयग्रन्थः-(1)-20,
  14. त्रिकाण्डशेषः-(4)-6,
  15. त्रिलोचनमिश्रः-(1)-1, 23, 24, (3)-5, (6)-33,
  16. दर्पणकारः (विश्वनाथः)-(3)-38, (5)-4,
  17. दाक्षिणात्यग्रन्थः-(1)-20, (6)-16,
  18. दुर्गटीका-(2)-15,
  19. देशी-(4)-18, (5)-19,
  20. नव्याः-(1)-1, 14,
  21. नाट्यलोचनः-(1)-23, 24, (3)-5, (6)-33,
  22. पाणिनिसूत्रम्-(1)-15, (2)-1 से पूर्व,
  23. पुराणपुस्तकम्-(5)-24,

246 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

  1. प्राकृतसूत्रम्-(1)-2, 15, 20, (3)-19, 37, (4)-13, (6)-2, 32, (7)-20,
  2. प्राचीनपुस्तकम्-(5)-20,
  3. प्राज्ञः (महिमभट्टः)-(2)-6,
  4. भरतः-(1)-1, 4, 5, 16, 21, 23, 24, (2)-1, 3, 13, (3)-1, 2, 10, 11, 14, 19, 20, 35, (4)-5, (5)-1, (6)-2,
  5. भर्तृहरिमिश्रः-(1)-1,
  6. मनुः-(1)-14, (3)-28, (5)-14,
  7. मेदिनी-(1)-10, 12, 16, (2)-11, (3)-25, 30, (6)-29,
  8. वामदेवमिश्रः-(1)-1,
  9. विदेशीयपुस्तकम्-(1)-14, 17, (4)-20, (6)-14, 20, (7)-5,
  10. व्याकरणम्-(5)-14, 30,
  11. व्याडिः-(1)-1,
  12. शङ्करः-(1)-1, 3, 4, 5, 9, 9, 10, 14, 15, 15, 16,17, 17, 20, 21, 21, 23, 24, 24, 24, 25, 25, 27, (2)-1, 3, 4, 4, 4, 5, 6, 7, 7, 7, 10, 11, 14, 17,17, (3)-5, 8, 20, 23, 28, 33, 36,37,37,37, 40, (4) 1, 1, 2, 3, 5, 5, 6, 6, 7,14,18,19, (5)-5,5,9,10, 11, 17,18, 20, 23, (6)-1, 2, 2, 6, 11, 15, 27, 34, (7)-6, 8, 11, 13, 14, 15, 20, 20,
  13. शाश्वतः-(1)-12, 12, 14, 26, (3)-9, 23, (4)-15, 20,
  14. सामुद्रिकः-(7) -15,
  15. साहसांकः-(1)-1,
  16. साहित्यदर्पणः-(2)-4,
  17. साहित्यरत्नाकरः-(1)-20, 23, (यज्ञनारायण दीक्षितः)
  18. हारावली-(4)-18, (6) 1.

सन्दर्भ ग्रन्थ-सूचि:

A Reconstruction of the Abhijnanaśakuntalam, Ed. Prof. Dileep Kumar Kanjilal, Sanskrit College, Calcutta, 1980

Abhijnanaśakuntala, (The purer Devanagari Text), Ed. Prof. P.N. Patankar, Pub. Shiralkar&Co., Poona, 1902

Abhijnana Śakuntalam, Ed. Sharad Ranjan Rai, Calcutta, 1908

Abhijnana Śakuntalam, Ed. S.K. Belvalkar, Pub. Sahity Akademi, New Delhi, 1965

Die Kac'mirer Śakuntala–Handschrift, Ed. Karl Burkhard, Published in SITZUNGSBERICHTE Der Philosophisch & Historiischen Classe, Wein, Germany, 1884

Kalidāsa's Śakuntala, Ed. Richard Pischel, Harvard University Press, Cambridge, 1876, (Second Edition in 1922.

Patankar, P.N. (1902), TheAbhijnanaśakuntala, Poona: Shiralkar & Co, Boodhwar Peith, Poona.

Pischel, R. (1876] (Seond edition & 1922), Kalidāsa's Śakuntala, an Ancient Hindu Drama, Cambridge: Harvard University Press.

Sacuntala Annulo Recognita, (Textum Recensionis Devanagaricae Recognovit)] Ed. Carolus Burkhard, Vratislaviae, Impensis J.U. Kerni, Bonnensis, 1872

The Text of Śakuntala, B.K. Thakore, Pub. D.B. Taraporewala sons & Co., Bombay, 1922

अभिज्ञानशकुन्तलम्, (टीकाकार-शङ्कर-नरहरि), सं. श्री रमानाथ झा, प्रका. मिथिला विद्यापीठ, दरभङ्गा, 1957, प्रथम संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-राघव भट्ट), सं.नारायण राम, प्रका. राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान, नई दिल्ली, 2006, द्वितीय संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-काटयवेम), सं. चेलमचेर्ल रंगाचार्य, प्रका. आन्ध्रप्रदेश साहित्य अकादेमी, हैदराबाद, 1982, प्रथम सं.

अभिज्ञानशकुन्तलम्, (टीकाकार-नवकिशोरकर शास्त्री, अनु. रामतेज पाण्डेय, प्रका. चौखम्बा संस्कृत सीरीज, वाराणसी, 1960, चतुर्थ सं.

248 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-घनश्याम), सं. पूनम पंकज रावळ, प्रका. सरस्वती पुस्तक भण्डार, अहमदाबाद, 1997, प्रथम संस्करण।

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-श्रीनिवासाचार्य, सं. गणेश काशीनाथ काळे, प्रका. अज्ञात, मद्रास, 1916, प्रथम संस्करण

अभिज्ञानशाकुन्तलम्, (टीकाकार-अभिराम), सं. जे.के. बालसुब्रह्मण्यम्, प्रका. श्रीवाणीविलास मुद्रणालय, श्रीरङ्गम्, 1917, प्रथम संस्करण।

बेलवालकर, ए. (1965), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, दिल्लीः साहित्य अकादेमी.

बेलवालकर, एस.के. (1962 (वि.सं. 2019), निसर्ग कन्या शकुन्तला (शोध- आलेख). In अ.-श. चतुर्वेदी, कालिदास ग्रन्थावली, (pp. 7×60-), अलीगढः भारत प्रकाशन मन्दिर.

कालिदास-अपनी बात, (भारतीय दृष्टि)। ले. पं.श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, कालिदास संस्थान, वाराणसी, 2004, प्रथम संस्करण।

कालिदास-ग्रन्थावली, सं. पं. श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, प्रका. कालिदास संस्थान, वाराणसी, 1986, द्वितीय संस्करण।

कालिदास-ग्रन्थावली, (भाग-1, 2), अनु. पं. श्री रेवाप्रसाद द्विवेदी, सं. मिथिलाप्रसाद त्रिपाठी,प्रका. कालिदास संस्कृत अकादेमी, उज्जैन, 2009

काञ्जीलाल, द. (1980), अभिज्ञानशकुन्तलम्, कोलकाताः संस्कृत कॉलेज, 1 बंकीम चटर्जी स्ट्रीट, कोलकाता-700073.

काञ्जीलाल, द. (1980), अभिज्ञानशकुन्तलम्, कोलकाताः संस्कृत कॉलेज.

काटयवेम, (1982), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, हैदराबादः आन्ध्रप्रदेश संस्कृत अकादेमी.

नाट्यशास्त्र, सं. बलदेव उपाध्याय, प्रका. चौखम्बा ओरिएन्टालिया, वाराणसी, 1980, चतुर्थ संस्करण।

नवकिशोरकर, (1960), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, वाराणसीः चौखम्बा संस्कृत सिरीझ.

प्राकृत-प्रकाश, सं. अनु. मथुराप्रसाद दीक्षित, प्रका. चौखम्बा संस्कृत सीरीझ, वाराणसी, 1959, चतुर्थ संस्करण।

महाभारत-आदिपर्वन्, सं. वी.एस. सुकथणकर, प्रक. भाण्डारकर ओरिएन्टल रिसर्च इन्स्टीट्युट, पूणें, 1933, प्रथम संस्करण।

रमानाथ झा. (1957). अभिज्ञानशकुन्तलम् (शंकर-नरहरिकृतयोष्टीकयोः समेतम्), दरभंगारू मिथिला विद्यापीठ.

राघवभट्ट. (2006), अभिज्ञानशाकुन्तलम्. दिल्लीः राष्ट्रिय संस्कृत संस्थान.

राय, शरद रञ्जन. (1908), अभिज्ञानशाकुन्तलम्, कोलकाता.