अणुभाष्य (महाप्रभु वल्लभाचार्य - शुद्धाद्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य प्रकाश टीका सहित)

ायो जीवाद् गमनं" - wait, look before "गमनं": Is that "जीवाद् गमनं" or "जीवादागमनं"? In line 18: "जीवाद् गमनं" - there is a clear space between 'द्' and 'ग'! Wait, could the second one be "जीवाद् उद्गमने"? No, wait! Look at the second word: "जीवाद्" then... wait, look at the letters: Is it "जीवाद्भवे न"? Wait, what if it is "जीवाद् भूयः"? Wait, let's look closely at the letters in line 18: "त" "सै" (तस्मै) "प्रा" "णा" "नां" (प्राणानां) Then: "जी" "वा" "द्" - wait, is it "जीवाद्"? Look at the next characters: 'भू' 'त' 'ये' or 'ने'? Wait! Look at the letter before 'ने' (or 'ते'): Wait, could it be "जीवाद्भिन्नं"? No. Let's look at the glyphs: Letter 1: ज with ी (जी) Letter 2: व with ा (वा) Letter 3: द् with halant? No, 'द्' Letter 4: 'भू'? Letter 5: 'त'? Letter 6: 'ने

८०२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० १ अ० १३ सू० ४२ नैवंविद् । सिद्धवद्वचनान्न ज्ञानविधिः । वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च । भाष्यप्रकाशः । पापिनां शासनार्थं नियुक्ताः । ग्रामण्यो, ग्रामनायकाः । प्रतिकल्पन्ते, उद्युज्य लोपयोगाय प्रतीक्षन्ते । भूतानि शरीरान्तरारम्भणायेश्वरेण नियुक्तानि । ननु जीवब्रह्मणोरुभयोरपि तत्र गमने कथं ब्रह्मण एव सन्मानमित्यत आहुः एवंविदमित्यादि । नैवंविदिति संसारिण उपक्रान्त- त्वादेवंवित्पदे परामृश्यमाणे जीवत्वेन न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । ननु प्राज्ञान्नारोहान्तज्ञान- वन्तमनूय, तस्मिन् ब्रह्मायातीति ज्ञानकथनात् पूर्वोक्तकर्मफलविदः संसारिणो जीवस्यैवेदं सन्मानं, न ब्रह्मण इति चेत् तत्राहुः सिद्धवदित्यादि । अत्र किमेवं ज्ञानं विधीयते, उतानूद्यते । नाद्यः ।

निकटे समायान्ति । यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवतीति, पूर्वोक्तमरणावस्थाया उपसंहारे सारणम् । अतः परं शारीरप्राणप्रसारणमाहुः स यत्रेत्यादि । स यत्रायं शारीर आत्मा लिङ्गविशिष्टो जीवः । अबल्यं नीत्य, पूर्वोक्तोपतापादिना नैर्बल्यं नितरां प्राप्य । संमोहमिव न्येति, मरणा- वस्थायामधिकं मोहं प्राप्नोति । तदा तूत्क्रमणस्य कर्तुमशक्यत्वात् तदुपायं भगवान्नेव करोति । यथाक्रमोऽयं परलोकस्थान इत्यादिना पूर्वं तथोक्तत्वात् । तदिदानीं सविस्तरं वदामीति ज्ञापनायाथैनमेते प्राणा इत्यथशब्दः । नच प्राणाः स्वत एवायान्तीति शङ्क्यम् । जडत्वात् । अतो जीवे संमुग्धे भगवत्प्रेरिता एवायान्तीत्याशयेनाहुः अथैनमित्यादि श्रुतौ । अथेति भगवत्प्रेरणोत्तरम् । प्राणा वागादयः । स इति जीवः । तेजोमात्रा इति प्रज्ञांशभूतानि करणानि । समभ्याददान इति । उपसंहरन् । अवक्रामति । अन्यतश्चैतन्यमुपसंहृत्य हृदयेऽभि- व्यनक्ति । चाक्षुष इति । चक्षुषि भवः सूर्यांशः । पराङ् न पर्यावर्तत इति । स्वकार्यरहितो भवति । अरूपज्ञ इति जीवस्तथा भवति । तत्र हेतुः । एकीभवतीति । लिङ्गात्मना करणग्रामे वागादय इति टीकाकृद्व्याख्यानम् । तत्समायन्तीत्यनेन वागादीनामन्ययमुलभमानं विरुणद्धि अतः प्राणा वायवः । यद्वा प्राणा वागादयः एत एवाग्रे भगवत्प्रेरणया जीवे समायान्तीति । यत्रैतदिति एतद् ग्रन्थ । ऊर्ध्वोच्छ्वासीति । इ आश्चर्ये उपसमिति भाष्योक्तस्य ग्रन्थोेपसंहारेणाहेतुत्वोपसंहारा- रत्वोपपादनान्ते वक्तव्यत्वम् । स यत्रेति । स यत्रायं शारीरः आत्मा अबल्यं नीत्य संमोहमिव न्येतीति श्रुतिः । अत्रात्मा भगवान् न जीवे मोहोधिक इति भाष्यादित्याहुः लिङ्गेति । तथेति तदापीत्यर्थः । परात्तु तच्छ्रुतेरिति न्यायात् । अथैनमिति अथैनमेते प्राणाः अभिसमायन्ति स एतास्तेजोमात्राः समभ्याददानो हृदयमेवान्ववक्रामति इति पूर्वश्रुतिशेषश्रुतिः । कार्त्स्न्येऽथशब्दः । अनन्तरार्थे वा भगवत्प्रेरणानन्तरमित्यर्थः । भगवत्प्रेरणोत्तरमिति यावत् । प्रज्ञेति तेजांसि प्रज्ञांश- भूतानि प्रज्ञाया अवयवोत्त्वात् । मात्राः करणानि मात्राशब्दस्य प्रमाणवाचकत्वात् । मीयन्ते विषया याभिस्तास्तेजोमात्राश्चक्षुरादिकरणानि टीकाव्युत्पत्तिरेषा अथवा सविस्तारकः । वि गन्ता स्तुञ् आच्छादने वा व्याङ्गुः षद अपवारणे चु. प. से. वर ईप्सायां चुरादि. प. से वारकः ईप्साकर्ता देहे सहाकर्तृत्वं व्याधुर्मभवतः सकाशादवस्थायामित्युक्तम् । अप इत्यसार्थः कर्तव्यः अन्यथा मूर्च्छितस्य देहस्यान्यावप्रसङ्गात् । एता इति गद्ययः तेजसो निष्ठानकर्तुः मात्रा मानस चितोश्वतेः कर्म्मः मान्ति चितोऽर्ति कुर्वन्ति मात्राः हुयामेति श्रन् । उपेति । यद्वा सम् गम वैक्लव्ये किम् । वि गन्तुलेन ह्रम्थेन शब्दकर्तृत्वेन वर्तमानो जीवः अभि अश्ये अमयाय नाभ्यासे प्राज्ञाय ददानः हृदयमेव हृदयमेति । अनु अन प्राणने अनिति बाहुलकात्कः । अव रक्षणादौ वाति वातं वा डः नवं अव न गच्छति हृदयमेतीत्युक्तम् । तत्र विशेषः क्रामति अदस्यपादपोर्विक्षेपं करोति सर्वतः पाणिपा- दान्तस्त्वां वो जीबोऽप्यंशतः सर्वतः पाणिपादान्त इति । चाक्षुष इति स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ्पर्यावर्ततेऽथारूपज्ञो भवति एकीभवति न पश्यतीत्याहुरिति श्रुतिः । चक्षुषि व्यक्तवार्त्तरि ॐकारे परूङ् व्यात्तवां वापि । पश्यन् चक्षुर्भवतीति श्रुतेः सूर्यांशः सूर्यस्यांशश्चागं अपः । करणग्रामो लिङ्गदेहः । आबुरित्यनेन चक्षुरसोऽद्यपि । स तु 'तमेवैततंकारेण भवतीति

८०४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ४ पा० २ अ० ११ सू० १७ भाष्यप्रकाशः । मिश्रीभवति । तदा पार्श्वस्थान्न पश्यतीत्याहुस्तद्विदः । एवमग्रेऽपि सर्वत्र । एवमुपसंहृते करणग्रामे निष्क्रमणसाधनीभूतं व्यापारमाह तस्येत्यादिना । हृदयस्याग्रं, हृदयच्छिद्रनाडीमुखं प्रद्योतते भगवज्ज्योतिषा लग्न इव तदानीं प्रकाशयुक्तं तिष्ठति । प्राण इति मुख्यः प्राणः । प्राणा इति वागादयः । अनूत्क्रामन्तीति । मुख्यप्राणगमनोत्तरं सहैकीभूय गच्छन्ति । संज्ञानमिति । पूर्वोक्तप्रद्योतादेरेकत्वेन ज्ञातां बुद्धिम् । अन्ववक्रामतीति । अश्ववच्चामारोहति । सविज्ञानो रश्मिः । श्रुतेर्मतम्' आविर्भावतिरोभावशालिनो ब्रह्मणः इच्छातः मोक्तृकर्मक्षये तिरोभावाच्च पश्यतीति । सर्व- त्रेति । एकीभवति न जिघ्रतीत्याहुः, एकीभवति न रसयतीत्याहुः, एकीभवति

An exact, line-by-line transcription into Unicode Devanagari matching the printed page:

भाष्यप्रकाशः । भवति, गमनार्थं विशेषज्ञानवान् भवति, । तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते पूर्वप्रज्ञा चेति । विद्या सदसद्विषयकं ज्ञानम् । कर्मादृष्टरूपं लिङ्गगतिरूपं च । यद्वा, विद्या उपासनात्मकं ज्ञानम् । कर्म यज्ञादिरूपम् । यथाक्रतुरस्मिन् लोक इत्यादिश्रुतेः पूर्वप्रज्ञा, संस्कारात्मना वर्तमानं ज्ञानम् । समन्वारभेते अनुगच्छतः । जलायुका जलौका । निहत्येत्यस्य व्याख्यानमविद्यां गमयित्वेति । रश्मिः । गन्तव्यम् । अन्ववक्रामति उद्धृच्छति इति तव मनीषितं तदसंगतम् । आक्रममाक्रामतीति श्रुतावाक्र- मस्य गन्तव्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतो हृदयस्याग्रे प्रद्योतितोऽणुमात्रहृदयजीवो निःसरतीत्युक्तम् । इदं निःसरणं संसारिणस्तस्य कर्मवैशिष्ट्यादित्याहुः तमिति । तं जीवम् । विद्यापदेन पञ्चपर्वविद्या [L1

८०६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० १ अ० ११ सू० ४२ भाष्यप्रकाशः । अज्ञानं प्रापयित्वा, निश्चेष्टं कृत्वेत्यर्थः । पेशस्कारी अमरीविशेषः । पेशसो रूपस्य मात्रामपा- दायापच्छिद्यान्यं खण्डकीटार्थं नवतरं रूपं तनुत एवमयं पुरुष इदं स्थूलशरीरं निहत्या तस्माद् रूपाद् वासनया तदंशं गृहीत्वेति यावत् । त्यक्ते पूर्वशरीरे वासनया कथं तदंशग्रहणमित्यत रश्मिः । 'देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवशः । देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः ॥ व्रजन् तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकैवं देही कर्मगतिं गतः' ॥ इति वाक्याभ्यां स्फुटीकुतामाहुः तथ्यथेति । ततत्र दृष्टान्तः जलायुष्का इत्यत्र वर्णलोपः । हन हिंसागत्योस्तत्र गत्यर्थो हनिरित्याह श्रुतिरित्याशयेनाहुः ठ्याख्यानमिति । अज्ञानं ज्ञानाभावं विषयत्वेन ज्ञानं शरीरे तत्रैव विषयत्वेन ज्ञानाभावं गमयित्वा शरीरमदृष्ट्वेति यावत् । यद्वा निश्चेष्टं कृत्वेत्यर्थः । अन्यमाक्रमं देहं आक्रम्यते इत्याक्रमो देहः आत्मानं पाद्व्यतिरिक्तं उपसंहरति जीवो भगवत्कर्तृत्वविशिष्टः । आक्रम्यारम्भकानाह तथ्यथेति तत् तत्र देहारम्भकविचारे पेशस्कारीति मूर्धन्यषकारः आन्त्यत्रिकप्रयोगानुरोधात् । अमरीति श्रीभागवते सप्तमस्कन्धे— 'कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यान्तरमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम्' ॥ इत्यत्र तथा व्याख्यानात् पूर्वं पिषू संचूर्णने रु. प. अ. रूपमुक्त्वा पिंश इत्यस्य रूपमाहुः पेशास इति । पिंश अवयवे तु. प. से. असुन् अवयवकर्तृ रूपस् । रूपत्वं मूर्तत्वं तच्च परिच्छिन्नपरि- माणवत्वं तन्निष्ठसावयवानुकूलव्यापारस्य विवक्षितत्वात् । मात्रां लेशमपच्छिद्य आशुः सकाशाद् अप- द्वैधीकृत्वावयवावयवित्वे द्विधा धीविषयं कृत्त्वार्थाद् दत्त्वा ऽन्यं खण्डेत्यादि । निहत्येति अविद्यां गमयित्वा । माया मिदा सा खस्माल्लिङ्गाच्च शरीरेगा तया जन्यो भेदः पञ्चसु महाभूतेषु पञ्चधाविभक्त- देहेऽविद्यापदवाच्यः तदुक्तम् । 'भिन्ने पञ्चात्मके देहे गते पञ्चसु पञ्चधा' इति पिण्डोपनिषदि । तया च जगदन्तर्गतदेहस्यात्मत्वात् अविद्याप्रापणं कृत्वाऽऽत्मरूपपञ्चमहाभूतांशस्य ग्रहणं प्राप्तं तदाहुः तस्मादिति यावदित्यथौ शरीरं क्षेत्रं तच्च— 'महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः' ॥ इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्' ॥ इति गीतात्रयोदशे उदाहृतम् । श्रुताबन्यमित्यादि । रूपं मूर्तं पित्र्यं पितृभ्यो हित

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ८०७ भाष्यप्रकाशः । उपपादयति । स वा अयमात्मेत्यादिना । तथाच सर्वमयत्वेन नानावासनाशासित्वाद् या वासना रश्मिः । इति । मानुष्यं मनुष्यलोकभोगयोग्यम् । राजसानां 'मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः' इति । अन्येभ्य इति षष्ठ्यर्थे चतुर्थी । अन्येषां भूतानां प्रेततिर्यगादीनां संबन्धि शरीरं कुरुते इति प्रत्येकं संबध्यते । उपपादयतीति श्रुतिः कर्त्री । श्रुतयः प्रतिपादयन्तीति वा । श्रुतिलिखापितम् । स वा अयमिति । अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयो वाङ्मयः प्राणमयश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमय आकाशमयो वायुम- यस्तेजोमय आपोमयः पृथिवीमयः क्रोधमयोऽक्रोधमयो हर्षमयो धर्ममयोऽधर्ममयः सर्वमयस्तद्यदे- दंमयोऽदोमय इति यथाकारी यथाचारी तथा भवति साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेनेति श्रुतयः । अत्र ब्रह्मेत्यन्तेनासङ्गः । स्वरूपमुक्तम् । आध्यासिकं रूपमाहुः विज्ञानमय इत्यादिना । जीवस्याविकृतत्वात् । प्राचुर्ये मयद्विकारे । विज्ञानं बुद्धिस्तत्प्रचुरः मया जानन्तीति बुद्धेरध्यासः । अहं मन्य इति इति मनोऽध्यासः । मया वक्तव्यार्थो ज्ञात इति वागध्यासः । अहं देहं धारयामीति प्राणाध्यासः । पश्यामीति चक्षुषः । शृणोमीति श्रोत्रस्य एतावत्पर्यन्तं सहैव गतानां बुद्ध्यादीनामनुवादः मात्रापादानामतः परमाकाशमय इत्यादीनां पञ्चमहाभूतानामुच्यते यथाकर्तुं शीलमस्यास्तीति यथाकारी यथाचरितुं शीलमस्यास्तीति यथाचारी यथातथाशब्दौ व्याकरोति साध्वीति अग्रे स्पष्टम् । तदुक्तम् । शरीरं निहत्य पञ्चसु महाभूतेषु पृथग्था समपित्वा— 'त्र्यहं वसति तोयेषु त्र्यहं वसति चाग्निषु । त्र्यहमाकाशगो भूत्वा दिनमेकं तु वायुगः' ॥ तस्यैतस्य जीवस्य पिण्डदानेन संभवः । तथापि पिण्डोपनिषदि त्र्यहं वसतीति पूर्वोक्तमुक्त्वा पठ्यते— प्रथमेन तु पिण्डेन कालातान्तस्य संभवः । द्वितीयेन तु पिण्डेन मांसत्वक्शोणितोद्भवः ॥ तृतीयेन तु पिण्डेन मतिस्त्वस्याभिजायते । चतुर्थेन तु पिण्डेन अस्थि मज्जा प्रजायते ॥ पञ्चमेन तु पिण्डेन हस्ताङ्गुल्यः शिरोमुखम् । षष्ठेन तु पिण्डेन हृत्कण्ठतालु जायते । सप्तमेन तु पिण्डेन दीर्घमायुः प्रजायते ॥ अष्टमेन तु पिण्डेन वाचं पुष्यति वीर्यवान् । नवमेन तु पिण्डेन सर्वेन्द्रियसमाहितः ॥ दशमेन तु पिण्डेन भावानां प्लवनं तथा । पिण्डपिण्डे शरीरस्य पिण्डदानेन संभवः पिण्डदानेन संभवः ॥ इतीत्यत्र संघातातसंघातस्य शरीरस्य संघातदानेन द्विरुक्त्या मर्यादाप्रवाहयोः संभवः । पिडि संघाते भ्वादिः आ. से. । चरितुं शीलमस्येति चारी जास्मा तेषु । कलातः बुद्धितः । कुवनांगमः प्रसन्नस्त्वात् । वीर्यवान् ऋध्यति । पिण्डपिण्डे । पिण्डाद् पिण्डस्य उसः से । अचेति लक्तदेशान्तभावा- १०२ ब्र० सू० १० 807

raṇyaka or Kaṭha? Look at the letters: "प" (pa) "त्रा" (trā) or "श्रा" (śrā) or "प्रा" (prā)? Look at "पत्रापक्षम्बनादवम्": Wait, is it "परात्परं"? Wait, look at: प - त्रा - प - क्ष - म्ब - ना - द - व - म् ? Wait, could it be: "पञ्चाग्निविद्या"? No. Let's look at the letters in L33:

1. "सार्ध इति ।"
2. "ये" (ye)
3. "धा" (dhā) or "चा" (cā)
4. "तु" (tu)
5. "ब" (ba)
6. "न्धा" (ndhā) or "न्ध्या" (ndhyā)
7. "य" (ya)
8. "मा" (mā)
9. "र्थे" (rthe)
10. "इति" (iti)
11. "प" (pa)
12. "त्रा" (trā) or "त्ता"?
13. "प" (pa) or "ष"?
14. "क्ष" (kṣa) or "क्ष्म"?
15. "म्ब" (mba) or "न्व"?

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ८०९ भाष्यप्रकाशः। इति । अर्थस्तु, स जीवः, तत् सह । तृतीयाया लुक् । तेन ब्रह्मणा प्राणेन सह । तदेव एति इति प्राप्नोति । तत् किमित्यत आह । अस्य जीवस्य लिङ्गं लिङ्गशरीरे प्रधानभूतं मनः । कर्मणा पूर्वकृतेन कर्मणा यत्र यस्मिन्नर्थे निषक्तं नितरां सक्तमिति । शेषं स्फुटम् । तथा च पूर्वत्र भगवच्चरित्रं यदि प्रतिपाद्यं न स्यात् तदा श्लोके तत्सहेति न वदेत् । भगवदन्यारूढत्वोक्तिश्च पौर्वत्रिकी मुधा स्यादतस्तथेत्यर्थः । अतः पूर्वोक्तमर्यादाकामयमानस्य मोक्षोपायं गूढतया वदन् मुच्यमानावस्थां सुषुप्तिसमानत्वेन शिष्टतयाह । अथाकामयमान इत्यादि, सम्राडित्यन्तेन । तत्र मोक्षावस्थायाः प्रकरणेन प्रतीयमानत्वात् सुषुप्त्यवस्थां व्याकुर्वन्ति अकामयमानस्येत्यादि । अकामयमानस्य जीवस्य भगवत्सम्बन्धि यत् स्वरूपं, तद्वा अथैतदात्मकाममाप्तकाममकाम- रश्मिः। प्रकटार्थप्रत्यूढा इति तदिच्छानुसार्यर्थमाहुः अर्थस्त्विति तद्ब्रह्मैवेतीति संबन्धः सन् सद्ब्रह्मेति भाष्यात् विशेषणमत्र सतदिति पाठमङ्गीकुर्वाणाः । स जीव इति । तदेव एतीति व्याख्यातम् । तत्किमिति । तत्पदार्थो भाष्ये ब्रह्मोक्तं मुख्ये कार्यसंप्रत्ययेन सामान्यस्तत्पदार्थः किमिति प्रश्नः । प्रधानभूतमित्यर्थो लिङ्गस्येन्द्रियनायकत्वात् । तथेति भगवच्चरित्रत्वम् । अग्रिमग्रन्थमवतारयांबभूवुः । अत इति अस्य ग्रन्थस्यानन्तरं पूर्वोक्तात् अस्मै लोकाय कर्मणे इति गतागतमयात् । वदन् वेदः । शिष्टेति सुषुप्तिशिष्टतया । अथेति अथाकामयमानो योऽकामो निष्काम आत्मकाम आप्तकामो भवति न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति । तदेष श्लोको भवति । 'यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते' ॥ इति । तद्यथाऽहि निर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं ९शरीर९शेतेऽथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञः आत्मा ब्रह्मैव लोक एव सम्राट् इति श्रुतिः । व्याकुर्वन्तीति सुषुप्तिपक्षेण व्याकुर्वन्ति स्म अकामेति । अथैति भाष्यसार्थः । प्राणस्थितीति न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ति इति श्रुतेः । भगवत इति । भगवत्कर्तृकत्वस्य जीवे सत्त्वात् । भगवतः सकाशाज्जीवस्य निर्गमने । अर्थेति तथा च इत्यव्ययः । समवनीयन्ते इत्यत्रेति भावः । श्लोकेति तत्तस्मिन्मुक्ते मोक्षतत्साधनैर्ये अत्रास्मिन्नेव शरीरे । अत्रेदं वक्तव्यम् । एतच्छ्लोकीयस्यास्यैवाकामयमानस्येत्यादिना प्रकाशे व्याख्यानं तदसङ्गतं पाञ्चालत्वादिति । अतोत्र प्रभो भाति तस्मात्सार्धश्लोकादारभ्य व्याख्यान्तरं रच्यते तदेवेत्यादि । तदेव ब्रह्मैव सन् सद् ब्रह्मेति भाष्यात् । तदवस्थायामन्येषामसत्त्वात् । असङ्गोह्ययमिति श्रुतेः । तदिति ब्रह्मकर्मणा सहासावकामयमानस्य मनो यत्र नितरां सक्तं तल्लिङ्गमेति । कर्मणोन्तमवसानं प्राप्य । अयं भगवान् न च जीवः । कर्ता कर्मसंबद्धश्चेति भाष्यम् । एष उ एव साधु कर्म कारयतीति पराणुदच्छ्रुतेरित्यत्र कर्तृत्वं कृतित्वं स्वातन्त्र्यं वा कर्तृत्वम् । 'स्वतन्त्रः कर्ता' इति सूत्रात् । श्लोके तद्ब्रह्मेत्यादि भाष्यं व्याकृतम् । एवम्- 'निर्विण्णानां ज्ञानयोगः कर्मयोगस्तु कामिनाम् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः' ॥ इति । 809

६१० श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० ३ पा० ३ अ० १३ सू० ४२ भगवन्निर्गमने हि प्राणानां निर्गमनात् तस्य चेच्छाधीनत्वात् तदभावे इन्द्रियाणि सुषुप्तौ तत्रैव समवलीयन्ते । ब्रह्मैव सन् कूटस्थः सन् । अपिः समु- भाष्यप्रकाशः। स्वरूपमिति सुषुप्तिस्थले पूर्वमुक्तम् तत्राञ्जलित्यर्थमनुवदति । तत्र हेतुः भगवन्निर्गमन इत्यादि । भगवन्निर्गमन इति । भगवतः सकाशाज्जीवस्य निर्गमने । तस्येति निर्गमनस्य समवली- यन्ते इति समवनीयन्त इति श्रौतपदसार्थक्यनम् । अस्मिन् पक्षे, ब्रह्मैव सन्नित्यस्यार्थमाहुः ब्रह्मैवेत्यादि । ब्रह्माप्येतीत्यत्र ब्रह्मेति प्रथमान्तम्, एतीत्यस्य कर्तृ । एतीति प्रादुर्भवतीत्यर्थः । रश्मिः। वाक्योक्तकामिनां कर्मयोगः कथितः अन्यद्वयं वक्तुमतः परमथाकामयमान इत्यस्य सार्थमाहुः 'भगवत

or ू. It has a circle and vertical line... wait, is it 'बन्ध' broken? No, 'नि' is clear. Wait, could it be "निघ्नः"? Amarakosha says: "निघ्नस्तु परवन्मूर्खे" etc., but why here? Wait, what if it says "सिनीते षिञ्"? Wait! Is it "षि" and "ञ्"? Look at line 21: "सिनीते" then षि ञ्! YES! षि and ञ्! Look at it: It's NOT नि! The left stroke has the loop of ष! It is षि! And the next character has the horizontal bar and curve of ञ् (with virama or halanta)! षिञ्! Look at: "सिनीते षिञ्" And line 22 starts with: "बन्धने क्या. उ. अ."! "षिञ् बन्धने क्र्यादि उभयपदी अनिट्"! WOW, that is 100% BRILLIANT and completely obvious in grammar! "षिञ् बन्धने क्या. उ. अ."! That is the EXACT Dhatupatha citation! षिञ् बन्धने (क्र्यादि, उभयपदी, अनिट्)! And next: "सिन्वाते सादिरपि उ. अ." -> "षिणु

८१२ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२

मुक्तिः फलम् । उत्क्रमण एव ब्राह्मणस्याप्युक्तत्वात् । तथ्येति सुषुप्तशरीरम् । अनस्थिक इत्यादि, सम्राडित्यन्तमुपसंहारः । भाष्यप्रकाशः। तेनासंप्रज्ञातसमाधिरपि न वक्तुं शक्यः । मुख्यं प्रकरणं ब्रह्मणोऽवान्तरं चोत्क्रमणस्येति स्वतः स्वरूपावस्थानरूपा सद्योमुक्तिरपि न फलत्वेन वक्तुं शक्या । तत्र हेतुः उत्क्रमण इत्यादि । ऊर्ध्वोच्छ्वासीभवतीत्युत्क्रमण एवोपक्रान्ते शारीरब्राह्मणस्योक्तत्वात् । तथाच तदनादृत्य रश्मिः। त्यागायोगाच्छास्त्रान्तरीयस्य ग्रहणे बाधकाभावात् । न च संप्रज्ञातसमाधेः सिद्धिहेतुत्वेनामोक्ष- फलकत्वात् अप्रतिषिद्धमनुमतं भवतीति न्यायासंचारात्कुतः प्राप्तिरिति शङ्क्यम् । योऽकाम इति श्रुतावकामादिपदानां तात्पर्यार्थस्याप्यङ्गीकारात् । तत्र च भक्तिनिवेशेन निर्गुणब्रह्माविर्भावमात्रेणा- निर्वाहाद्भाष्यप्राप्तं समाधिमुररीकृत्य भक्तेः समाधेयत्वात् । शास्त्रान्तरीयसिद्धिफलकत्वमात्रत्यागात् । एकादशे पञ्चदशाध्याये । 'निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः । परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते' ॥ इति वाक्ये सिद्धीनामकथनात् । प्रत्युत परमानन्दपदेन भक्तेरनुग्रहजन्यायाः सत्त्वोद्रेकिड्ढ- न्पन्दनोक्तदिशा निर्गुणसगुणयोरभेदसिद्धत्वेनाकामादिपदतात्पर्ये भक्तिहेतूक्तदिशानुग्रहेण भक्त्या भक्तमनोरथपूरकरूपफलकत्वसंभवेन सिद्धिफलकत्वासंभवात् । अप्रज्ञातसमाधेः मोक्षफलकत्वेन मत्तान्तरीयत्वं लक्षणं तु सम्यक् संशयविपर्ययानध्यवसायरहितत्वेन न ज्ञायते प्रकर्षेण विशेषरूपेण सोपासकरूपेण ज्ञायते भाव्यस्वरूपं येन स संप्रज्ञातसमाधिर्भावनाविशेषः । भावना हि भाव्यस्य विषयान्तरपरिहारेण चेतसि पुनः पुनर्निवेशनं तथा च सांख्यप्रवचनसूत्रवृत्तौ 'समाधिसुषुप्ति- मोक्षेषु ब्रह्मरूपतः' इति । ब्रह्मप्रेति भाष्यं विवृण्वन्ति स्म मुख्यमिति । स्वत इति । ईश्वरविचारित- स्वरूपावस्थानरूपसद्योमुक्तेर्यद्यपि सत्त्वं तथापि जीवविचारितसद्योमुक्तिः सांख्ययोगाभ्यां बालबोधे उक्ता सा स्वतः स्वीयसाधनैः परतः सद्योमुक्तिर्विष्णुशिवाभ्यां ताभ्यां फलदानोक्तेः तद्धीश्वरविचारित- सद्योमुक्तौ स्वतस्त्वपरतस्त्वयोः विवक्षां कृत्वा परतः सद्योमुक्तिर्नास्ति सत्त्वतमोगुणावैशिष्ट्यात् । ब्रह्मप्रकरणाच्च स्वतोपि किं तु ब्रह्मणः सकाशात् । सापि न प्राज्ञत्वेन सुषुप्तिसाक्षित्वमात्रकार्य- कारित्वेन मुक्तिदत्वाभावात् । स्वतः स्वरूपावस्थानरूपा सद्योमुक्तिरपि न फलत्वेन वक्तुं शक्येत्यर्थः । अपिपदेन परतः स्वरूपावस्थानरूपा सद्योमुक्तिः । ननु तर्हि मा भूतादीश्वरविचारितमुक्तौ स्वतस्त्व- परतस्त्वे मास्तु ब्रह्मप्रकरणस्य हेतुत्वं प्रसङ्गात् सद्योमुक्तिरस्तु इत्याशङ्क्य अन्यं हेतुमाहुरित्याहुः तत्रेति । हेतुः अन्यो हेतुः ऊर्ध्वमिति ज्योतिर्ब्राह्मणं समाप्येति शेषः । ऊर्ध्वोच्छ्वासीभवतीति ज्योतिर्ब्राह्मणं समाप्यशारीरब्राह्मणे उपक्रान्ते उत्क्रमणे तमुत्क्रामन्तमित्याद्युक्तोत्क्रमणे एव शारीरब्राह्मणी ब्राह्मणश्च 'यश्च जानाति ब्राह्मणः' तस्योक्तत्वात् । ब्राह्मणोक्तिस्तु संज्ञानमेवान्ववक्रामति स एष ज्ञः सविज्ञानो भवतीति श्रुतिवाक्याभ्याम् । तथा च जीवब्रह्मणोः कर्मकर्तृव्यपदेशात् ऐक्याभावाच्च असञ्जातसद्योमुक्तिः फलत्वेनेति भावः । भाष्यार्थस्तु उत्क्रमण एव ज्ञादिपदोक्तस्य ब्राह्मणस्य अपिपदेन जीवस्य चोक्तत्वादिति अत्र क्रममुक्तिः सूच्यते परं तु अत्रैव समवलीयन्त इति श्रुतिविरुद्धा न 812

अकामत्वमात्रेण रूपेण उत्क्रान्तिशून्या सद्योमुक्तिरपि न वक्तुं शक्येत्यर्थः । अतः सुषुप्तिप्रक- रणाभावेऽप्यकामत्त्वादिना सौषुप्तिकलिङ्गेन, तद्यथाऽहिनिर्व्वयनीत्यग्रिमवाक्येऽपि शेत इति शय- नलिङ्गेन चावान्तरमुत्क्रमणप्रकरणं बाधित्वा सुषुप्तिरेव जनकेन ज्ञातव्या । तदा तु न वदिष्यत इति मदभीष्टसिद्धिः । अथ लिङ्गस्य मुख्यत्वेनासाधारणत्वात् तदनादृत्य प्रकरणबलेन ज्ञास्यति तदा तु सकृतवरदानानुरोधाद् विशिष्य वक्तव्यमित्याशयेन, अथायमनस्थिकोऽशरीरः प्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैव लोक एव सम्राडित्यन्तं क्लिष्टवचनमुपसंहारः । अत्र श्रुतावनस्थिक इति स्थूल- शरीरराहित्यम् । तच्च जीवन्मुक्तस्य सुषुप्तस्य चाभिमानाभावात् तुल्यम् । प्राज्ञ आत्मेति सुषुप्ति- विवक्षिता । शांकरा असंसारिपरत्वेन शारीरब्राह्मणं व्याकुर्वन्ति तं निषेधन्ति स्म अत इति । तद्य- थेति भाष्यं व्याचक्रुः तद्यथेति । तद्यथेति श्रुत्यर्थस्तु तत् तत्र दृष्टान्तः यथाऽहिर्नागः तस्य निर्व्वयनी सा निर्लीयते यस्यां सा निर्व्वयनी अहित्वक् तथा च परोक्षवाद इति भावः । निलयनीत्यस्य निर्व्वयनीति ल्‍यूयते इति लूः देहः क्किप् । निर्गता लुवो निर्लू रहितत्वक् निर्लूरयनी निर्व्वयनी । स्त्रीत्वविवक्षायां ङीप् वल्मीके तत्स्थाने मृता सर्पदेहत्यक्ता शयीत खमं कुर्वति । मृता मृतः प्रत्यक्षा प्रत्यक्षः सुबोर्धादेशः । खमस्तु माया । सदसती मायां कुर्वीत । इदं१शरीरं सुषुप्तशरीरम् । शेते इत्यन्वयो भाष्ये । एवेति जीवन्मुक्तत्याद्यवस्था व्यवच्छिद्यतेष्यः । न तु संप्रज्ञातसमाधिम् । तस्य तात्पर्यार्थ- विषयत्वेनाभिधेयार्थे प्रसक्त्यभावात् । तदा त्विति स मेने न वदिष्य इतीति श्रुतिः । स याज्ञवल्क्यो न वदिष्य इति मेने । यद्वाऽनेन राज्ञा सहाहं वदिष्ये स च मे वदिष्यत इति पुरुषव्यत्ययेनान्वयः । पूर्वार्थे मम याज्ञवल्क्यस्याभिप्रायसिद्धिः । राज्ञोधिकाराभावाच्च वदिष्य इति मेने याज्ञवल्क्यः स इति । अनस्थिक इत्यादिभाष्यमवतारयामासुः । द्वितीयमर्थमङ्गीकृत्य अथेति । तदनेति सुषुप्तिमिधेयामनादृत्य तात्पर्यार्थविषयभूतं संप्रज्ञातसमाधिं प्रकरणं म्रक्षणस्तद्वलेन ज्ञास्यतीत्यर्थः । सकृतेति । स्वेन याज्ञवल्क्येन कृतो यो वरदानानुरोधस्तस्मात् । स ह कामप्रश्नमेव वव्रे तं हास्मै ददाविति श्रुतिरत्र स राजा तं कामप्रश्नं वरमस्मै राज्ञे याज्ञवल्क्यो ददौ इति वरदानं तस्यानुरोधात् । अथायमिति अथायं संप्रज्ञातसमाधिस्यः शेते इति पूर्वेणान्वयः । अनस्थिक इत्याद्युपसंहारः अनस्थिक इत्यादि सम्राडित्यन्तमुपसंहार इति भाष्यात् । क्लिष्टेति संप्रज्ञातसमाधि- रूपमुक्तिसुषुप्तिरूपयोः संश्लिष्टवचनं यथा भवति तथोपसंहारः समाप्तिः । क्लिष्टमुच्यतेऽनेनेति क्लिष्टवचनं वा । जीवन्मुक्तरूपं संप्रज्ञातसमाधियुक्तस्य लक्षकं जीवन्मुक्तयाद्यवस्थानां भाष्ये प्रत्याख्यानात् । श्रुत्यर्थस्तु अथ तदनन्तरं अयं संप्रज्ञातसमाधिस्थः शेते इत्यन्वयः । उपसंजहार । अनस्थिक इति । अनस्थिकः सर्पवत् तत्र निर्ममाहंकृतित्वात् अशरीरश्च तत एव । प्राज्ञः सुषुप्तिसाक्षी आत्मा परमात्मा । अत्र संप्रज्ञातसमाधेर्निवेशादात्मपदात् जीवांशमादायाह मुक्तिपक्षे । ब्रह्मैवेति जीवो ब्रह्मैव । सुषुप्तिपक्षे लोकत्वमक्षरत्वम्, जीवो लोकोऽक्षर एव ह सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्य इति । अत्र पूर्वं शरीरं शेते इति शरीरस्य खमानुकूलव्यापारवत्त्वमुक्तं तत्र खमो माया माया तु सदसती तत्र कः सदंशः कोऽसदंश इति विचारः । अनस्थिकोऽशरीर इत्यत्र [हेतुगर्भं विशेषणमन-

८१४ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १३ सू० ४२ भाष्यप्रकाशः । साक्षिपारमात्मनोर्वाचकमित्यवस्थाद्वयसाधारणम् । तत्र आत्मा इत्यनेन जीवात्मानमनूद्य, ब्रह्मैव लोक एवेति विधीयते । तत्र मुक्तिपक्षे जीवस्य ब्रह्मत्वविधानम् । सुषुप्तिपक्षे लोकत्वविधानम् । सम्राडिति राज्ञः संबोधनम् । अतोऽत्र श्लिष्टस्योपसंहार इत्यर्थः । एतेन सुषुप्तिव्याख्याने बीजं प्रदर्शितम् । याज्ञवल्क्यभयानुरोधादिदमेतावत् सुषुप्तिपरत्वेन व्याख्यातम् । अग्रे च वरदानुरोधान्मुक्तिपरत्वेन व्याख्यास्यत इति न कोऽपि क्वापि संदेहः । एतदग्रे, सोऽहं रश्मिः । सिकत्वादशरीर इति] अनस्थिकत्वांशे सती माया अस्थीनामनस्थिकदेहेष्वदर्शनात् । अत्रानस्थिक- पदात्तददर्शनमुक्तं तथा च न विद्यन्तेऽस्थीनि यस्मिन् सोऽस्थिकः । दर्शनविषयत्वेन संप्र

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम् । ८१५

श्लोका अत्र त्रयोदश सर्वनिर्धारकाः । आद्यो ब्रह्मविद्धृतेः । एष इति सुषुप्तौ नाडीत्वात् पञ्चवर्णाः । अन्धन्तम इति द्वाभ्यामनेवंविदो निन्दा । तद्वेव सन्त इति बुद्धिमतां वचनम् । आत्मानमिति वैराग्यम् । यस्यानुवित्तैरिति नव- भाष्यप्रकाशः । भगवते सहस्रं ददामीति जनकवाक्यम् । तत्र न पुनर्मोक्षप्रश्नः । तेन एवं क्लिष्टप्रयो- गेऽपि जनकेन लिङ्गस्य साधारण्यं प्रकरणस्योत्क्रमगोचरत्वादसाधारण्यं चावगत्य, अथा- कामयमान इति निष्कामप्रकरणं मतान्तराद् विविक्तत्वेन सिद्धान्ते निवेश्य तत्र सद्यो- मुक्त्यवस्थामवधार्य, ब्रह्माप्येतीत्यत्र ब्रह्मपदं च द्वितीयान्तमवगत्य, तत्रास्य ब्रह्मभूतस्य लयं चावगत्य, श्लोकमप्येतदवस्थाप्रतिपादकत्वेनावगत्य, अहिनिर्वयनीदृष्टान्तं मृतशरीरपरमेवावगत्य, अप्राज्ञ आत्मा ब्रह्मैवेत्यस्य प्राज्ञत्वादयमात्मा ब्रह्मैव सन् लोक एव ब्रह्मापीतो ब्रह्मलोकात्मको भवतीति निश्चितवान् । तेन जाग्रद्दशायां हृदयस्थसर्वकामप्रमोको मोक्षसाधनत्वेनावधारित इति बोधितम् । तदा याज्ञवल्क्योऽपि तस्य सम्यग्बोधनाय सर्वं सिद्धान्तमाह तद्विष्ण्वन्ति श्लोका इत्यादिना । अत्र त्रयोदशेति । एकोपक्रमगतास्त्रयोदश । आद्यो ब्रह्मविद्धृतेरिति ब्रह्मविदः सद्योमुक्तिमुक्त्वा ततो न्यूनाधिकारिणो ब्रह्मविदः क्रममुक्तेर्बोधकः, 'अणुः पन्था' इति श्लोकः । तस्मिन् शुक्रमिति श्लोकस्तु निष्क्रमणमार्गबोधक इत्याहुः एष इत्यादि । बुद्धिमतां वचन- रश्मिः । तस्यैव सुषुप्तिसद्योमुक्तिसंप्रज्ञातसमाध्यवस्थासूचकस्य लिङ्गस्य । असाधारण्यमिति । सुषुप्तिसंप्रज्ञा- तसमाधिसद्योमुक्तिषु साधारण्यभावः । उत्क्रमणाभावात् । उत्क्रम्य तोयादिवासे तु साधारण्यम् । सद्येति सद्योमुक्तिर्न मूलत्वेन । द्वितीयान्तमिति ननु ब्रह्मैव सन् कूटस्थः सन् ब्रह्माविर्भवतीति भाष्यव्याख्यानात् कथमेवमिति चेन्न ब्रह्मपदं च प्रथमान्तमवधार्येति पूर्वेणान्वयः । आविर्भाव- मिलेवमाविर्भवतीति भाष्यस्य आविर्भावं करोतीत्यर्थं कृत्वाध्याहार्याविर्भावपदं द्वितीयान्तमित्यर्थः । तत्रास्येति तत्रापि पदसमुदिते जीवेऽस परमैश्वर्यकर्त्राश्रयस्य कूटस्थब्रह्मभूतस्य ब्रह्मणो लयं श्लेषं चावगतेत्यर्थः । श्लोकमपीति अमृतपदं मुख्यवृत्तम् । 'भगवानवे हि फलं स यथाविर्भवेद्भुवि' इति निरोधलक्षणग्रन्थात् । अयमिति । यथायं शेते इत्यत्रायमित्युक्तः । एवेति उपसंहारव्यवच्छेदक एवशब्दः । उपसंहारेन्वान्वयायाहुः प्राज्ञेति । ब्रह्मैव कूटस्थः सन् ज्ञान्युपासः सन् लोकोक्षर एष एव आत्मैव । कीदृश इत्यत आह ब्रह्मापीति ब्रह्मा अपि । अपि पदार्थे जीवे इतः प्राप्तः । नपुंसकस्य पुंस्त्वेन निर्देशोऽवताररूपसंग्रहाय 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' इति वाक्यात् । अत्र संप्रज्ञातसमाधिर- प्यूह्यः । भावार्थमाहुः ब्रह्मेति । ब्रह्मकर्तृकलोकात्मनि मनसि यस जीवस्स तथोक्तः । इति बोधितमिति जनकेन मोक्षार्थिना कर्त्रा पुनर्मोक्षप्रश्नाभावेन कारणेन मया बुद्धमिति बोधितम् । अन्यथा न दद्यादिति सहस्रं मोक्षार्थित्वादतः संप्रज्ञातसमाधेर्मोक्षत्वं व्यज्यते तदुक्तम् । 'यं लब्ध्वाप्यवमन्येत समाधिः परिकीर्तितः' इत्यमृतबिन्दूपनिषदो गीता चात्मसंयमयोगाध्यायस्था । 'यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति' ॥ इत्युपक्रम्य, 'स निश्चयेन योक्तव्यो योगो निर्विण्णचेतसा' इति । सर्वमिति वरदानाद्युरोधात्सर्वं सिद्धान्तम् । एकोपेति एकश्वासावुपक्रमश्वारम्भस्ताम्

१०१ ब्र० सू० २० 815

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का देवनागरी में पंक्ति-दर-पंक्ति लिप्यन्तरण (transcription) है:

८१६ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [ अ० १ पा० ३ अ० ११ सू० ४२ रश्मिः । गतास्तदुपक्रमसामीप्यं गताः सर्वसिद्धान्तनिर्धारकाः वरदानानुरोधान्नाज्ञवल्क्येनोक्ताः इति होवाच याज्ञवल्क्य इति वक्ष्यमाणश्रुतेः । अत्रात्मवदथाकामयमान इत्यादिना ज्ञानसाध्या सुषुप्तिः कारिकायां संप्रज्ञातसमाधिः सूचिता न जीवस्य सद्योमुक्तिः फलमिति भाष्ये सद्योमुक्तिः फलत्वेन न विवक्षितेति सूचितमतः परं ब्राह्मणद्वयार्थस्य निर्धारणं चकार । पूर्वोक्तपित्यादिरूपदेहार्थं श्लोकानुदाजहार । तदप्येते श्लोका इति तत्तस्मिन्नात्मकामस्य ब्रह्मविदः सद्योमुक्तिः तात्पर्यार्थे संप्रज्ञातसमाधिर्भक्तस्य सुषुप्तिर्जीवस्य ज्ञानिन इत्येवं ब्राह्मणद्वयं तन्निर्धारकाः श्लोका भवन्ति । तस्यार्थं श्लोकं कर्ममार्गस्य तदेव सक्तदिति श्लोकेन 'गतागतं कामकामा लभन्ते' इत्युक्तत्वात् भक्तज्ञानवाचकमह्मवित्पदघटितं किं च हिरण्यगर्भस्य कर्मठस्य ब्रह्मवित्त्वमुक्तत्वात् अकामयमानो विधिरतः कर्मठेष्ठ विधिमात्रबोधक- ब्रह्मवित्पदघटितं विवृण्वन्ति स्म ब्रह्मविद् इति संज्ञानमेवान्ववक्रामति स एष ज्ञ इत्युक्तः सद्योमुक्तस्तस्य । न्यूनाधिकारित्वं ब्रह्मव्यसनाभावेन द्वितीयस्कन्धोक्तं 'यदि प्रयास्यन्नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद्विहारम्' इत्यादिभिर्लोकदिदृक्षुत्वमुक्तम्येति लिङ्गात्क्रममुक्तिः 'अणुः पन्थाः विततः पुराणे मा५स्पृष्टोऽनुवित्तोमयैव । तेन धीरा अपि यन्ति ब्रह्मविदः उत्क्रम्य स्वर्गं लोकमितो विमुक्ताः' इति श्लोकः अणुः सूक्ष्मः भगवत्कृपारूपः पन्थाः मार्गों वितरो विततः कर्मज्ञानभक्तिरूपेण विस्तृतः पुराणः प्राचीनः 'मार्गास्त्रयो मया प्रोक्ताः नृणाम्' इति वाक्यात् । पुरा अणोर्जीवस्य वा । मां याज्ञवल्क्यं स्पृष्टः संबद्धः संबन्धानन्तरं मयैव वित्तो ज्ञातः तेन शरणमारभ्य आ सर्वात्मभावम् । धीराः विद्वांसः आवृत्तचक्षुष्काः प्रत्यगात्मेक्षकाः अपियन्ति अप्ययं सुषुप्तिं कुर्वन्ति । अत्रैव सद्योमुक्तिं फलमिच्छां पूर्वोक्तरीत्या प्राप्नुवन्ति ब्रह्मविदो लोकमोशकामा ब्रह्मादयो भक्ताः लोकमात्म- सुखामिन्नमक्षरं 'प्रभुत्वेन हरेः स्फूतौं लोकत्वेन तदुद्भवः' इत्युक्तं यन्ति भगवत्सेवोपयोगिदेहाना- मक्षरत्वात् । ज्ञानिनो ब्रह्मवित्पदवाच्याः स्वर्गमात्मसुखं यन्ति । 'आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च' इति सूत्रात् । इतो देहात् विमुक्ताः अकामो निष्काम इत्यस्य सूचितार्थे क्रियमाणे भक्ता लभ्यन्ते तेषां भक्तिभिः प्रसन्ने हरौ भाष्यसूचितसंप्रज्ञातसमाधिः श्रुत्युक्तसमाधिलक्षणात् । ननु पूर्वं लोकः पश्चात्समाधिः पूर्व समाधिः पश्चाल्लोको वा मोक्षाय प्रभातु । मैवं, योगं युञ्जानस्य समाधेः पूर्वप्रज्ञायामन्तर्भावात् तं विद्याकर्मणी समारेभेते पूर्वप्रज्ञा चेति श्रुत्या सहगमनात् । तत्र साधन- दशायां तनुवित्तजसेवामानसीसेवोक्तसमाधिरूपा यदि फलरूपा सत्यन्यफलत्वेन न ग्राह्यति । तदा कर्मनिर्हारिणी कर्मपदवाच्योक्तश्रुतौ विद्या तु 'ज्ञानी चेद्भजते' इति वाक्यात् ज्ञानं माहात्म्यज्ञानमैक्यज्ञानं सर्वभूतेषु भगवज्ज्ञानं भक्तेषु भगवद्गत्वेन ज्ञानं तत्सेवा चेति । तत्र सत्वे भक्तजीवस्यापि ज्ञाने संप्रज्ञातस्यानन्ते समाधेरिति बोध्यम् । किं पुनः 'रसो वै सः' इति श्रुतेः सर्वा भक्तिरससामग्री संकर्षणात्मकवेदात्मकानन्तरूपेति सर्वं रसस्वरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तम् । तस्य प्राप्त्यात्र मार्गे संप्रज्ञातसमाधेर्मोक्षत्वात् । फलानुरोधेन सर्वा साधनसामग्री कल्प्या । तदुक्तं षष्ठाध्याये गीतायाः । 'युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति' ॥ इति । न चायं योगः आत्मसंयमयोगाध्यायस्थत्वात् । तदुक्तम् । 'मदर्येऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च' इत्येकादशस्कन्धे । मत्संस्था मम संस्था भक्तिर्यत्र तनुवित्तजरूपा साधनत्वेन ताम् । तत्संस्थास्यामृतत्वोपदेशादिति शाण्डिल्यसूत्रे संस्थापदस्य भक्तिवाचकत्वात् । तयोपसंहारे । 816

'? Could it be 'मू'? A 'म' with dirgha 'ू'? If it's 'म', does it have a loop? Wait, look at 'का': a 'क' has a loop on the left AND a curve on the right. Wait, does this letter have a curve on the right? YES, the right side hangs down like 'क'. Wait, what if it's 'मूर्च्छाकर्तृ'? No, 'म' doesn't have a right hook. Wait, what about "काङ्क्षाकर्तृ"? Let's look at: क (ka) ा (aa) ङ्क्ष (nksha) ा (aa) Yes, ङ् + ष = ङ्क्ष, with aa matra = काङ्क्षा! Wait, or is it "काङ्क्षाकर्तृ"? Let's check the letters: क ा ङ् (with dot/virama) क्ष ा Yes, look at the conjunct: it has the top shelf of 'ङ' with dot, and 'ष' below, or is it just 'ङ्क्ष'? It looks extremely like 'ङ्क्षा'! "काङ्क्षाकर्तृ वा ।"

Wait, let's look at L21-26 very carefully: तदेव सन्त इति तदेवसन्तस्तदु तद्भवामो न चेदवेदीन्महती विनष्टि येन विदुरमृतास्तेभवन्त्यथेतरे दुःख- Wait,

८१८ श्रीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाष्यम् । [अ० १ पा० ३ अ० १३ सू० ४२ रश्मिः । 'यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा अस्मिन् संदेहे गहने प्रविष्टः । सविश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव' ॥ भाष्ये यस्यानुवित्तैरिति पाठः । अस्मिन् प्रसिद्धे संदेहे संदिह्यते उपचीयते तेजोबन्नादि- भूतैरिति संदेहः ऋहलोर्ण्यत् । यकारलोपश्चान्दसः । तकारागमः । तस्मिन् किं लक्षणे गहने आध्यात्मिकाद्यनेकार्यसंकीर्णत्वात् दुर्विषये प्रविष्टः आत्मा यस येन ब्राह्मणेनानु ब्रह्मज्ञानमनुवित्तो ज्ञातो भक्त्यापि प्रतिबुद्धः प्रति प्रतिनिधी प्रतिनिधिरूपसर्वात्मभावरूपबोधविषयः । ब्राह्मं चेति रूपविशेषणस्य श्रुतावुक्तेः स सर्वात्मभाववान् भक्तो वा विश्वकृदित्यादि । तस्येश्वरस्य लोकोऽक्षरः 'आत्मा यावत्प्रपञ्चोभूत्तावद्वै रमते हरिः' इति 'सोन्तःकरणसंबन्धि तिरोधत्ते हरिश्च स

भाष्यप्रकाश-रश्मि-परिवृंहितम्। ८१९ भिन्नैङ्गस्तुतिः। तद्विज्ञानं च। पुनरेतदेव स्पष्टतयोपदिशति । स वा अयमात्मे- भाष्यप्रकाशः। मिति । सद्योमुक्तिभाजां ज्ञानवतां ब्रह्मभावेन ब्रह्मप्राप्तिवचनम् । शेषं स्फुटम् । शेषसार्धमाहुः पुनरित्यादि । अत्रैतद् बोध्यम् । यस्यानुवित्त इत्यस्योत्तरार्धे, स विश्वकृदित्यादिना यत् सर्वकर्तृत्वमुक्तं तत् स वा एष आत्मा सर्वस्य वशीत्यारभ्य, सेतुर्विधरण इत्यन्तेन स्पष्टीकृतम् । तस्य लोक इत्युक्तं लोकाधिपत्यं च, एषां लोकानामसंभेदायेत्यनेन । यत् पुनः पूर्वार्धे, यस्या- नुवित्त इत्यादिनेोक्तम्, अग्रिमश्लोकेषु तत् तमेतं वेदानुवचनेनेत्यारभ्य आन्तं स्फुटीकृतमिति । रश्मिः। द्युलोरसतः सकाशात्सुलभसन्तं प्राप्नोति यः पूजादिकर्ता नानाभेद इव पश्यति किं तु 'अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम्' पश्यति । अनु कर्मज्ञानभक्तीरनुद्रष्टव्यम् । पूजादि- कर्तृद्गुरोश्चात् विभक्तमिवेत्युक्तार्थः । तदाधायकगुणा विभक्तसादृश्यादयस्तद्दर्शनमस्ति विज्ञानं च— 'विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः'। 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः । नानुध्यायाद् बहून् शब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्'॥ इति । विगतं रजो धर्माधर्मादिलक्षणं यस्मात् स विरजः महान् परिमाणतः । धीरो धीमान् धीर्धार- णावती बुद्धिः तया विज्ञाय मोक्षेतरत्वेन ज्ञात्वा भक्तिविषयत्वेन विज्ञाय 'भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वाधीः' इति वाक्यात् । एवं शास्त्रोक्तज्ञानविषयं कृत्वा प्रज्ञां सिद्धान्तमुक्तावल्युक्त- संरापनेन प्रत्यचं कुर्वीतित्यर्थः । विग्लापनं साकारसानन्दमूर्तेस्तत्तन्मूर्तिष्वनादरकर्तृ । बहुष्वादरो न संभवतीति सुबोधिन्थाः । एतावान् भाष्ये विज्ञानपदार्थः स्तुतिश्च अत्र द्वौ श्लोकौ सार्धौ यतः पठितावतोष्टा श्लोकाः । प्राणस्येनेत्र श्लोकद्वयमिति नवमिरिति भाष्यम् । अत्र्यमित्यन्त एकः मनसेति द्वितीयः । आप्तत्वात् । पुनरिति भाष्यमवतारयामासुः शेषेति । कथमुपदिशतीत्यत आहुः अत्रेति 'स वा एष आत्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किं च स न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना कनीयानेष भूताधिपतिरेष लोकेश्वर एष लोकपालः स सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाय' अत्र भगवत्स्तुतिर्विज्ञानं चैकत्रोच्यते । उत्कर्षा- धायकगुणवर्णनं स्पष्टं शाब्दं विज्ञानं च वशमस्यास्तीति वशी । साधुना वेदविहितेन । असाधुना वेदनिषिद्धेन सर्वस्य वश्यादिकं स विश्वकृदित्यादिना सर्वकर्तृत्वमुक्तम्, तन्निर्धार्यमित्येकवाक्यता । उत्पत्तिस्थितिप्रलयानां परस्परनिर्वाहकत्वम् । स भगवान् सेतुः सिनोति बध्नातीति सेतुः । रूपप्रपञ्च- करणात् । वर्णाश्रमादिव्यवस्थाविधारकः अत उक्तं स्पष्टीकृतमिति । तस्य लोक इति तस्य भगवतो लोकोऽक्षरः इति प्राप्तं लोकाधिपत्यम् । किमर्थं लोकाधिपत्यमित्याकाङ्क्षायामाह एषां भूरादिप्रब्रह्मलोकान्ता- नामाधिदैविकानामसंभेदायासांकार्याय एकवर्णता माभूदिति । तमेतमिति 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चैतमेवं विदित्वा मुनिर्भवत्येतमेव प्रवाजिनो लोकमभीप्सन्तः प्रव्रजन्ति एतद्धस्म वै पूर्वे ब्राह्मणाः अनूचानाः विद्वांसः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोयमात्माऽयं लोक इति ते ह स्म तु पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षुचर्यां चरन्ति या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा उभे ह्येते एष यवतः । स एष नेति नेत्यात्माऽग्राह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गोऽसितो न सज्यते 819

न बध्यते इत्यतः पापमकरवमित्यतः कल्याणमकरवमित्युभे शेषे ततत्यश्रुतः साध्वसाधुनी नैनं कृता- कृते तपतो नास्य केनचन कर्मणा लोको मीयते तदेतदृचाभ्युक्तम् एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् तस्यैव स्यात् पदवित्तं विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेने'ति । तस्मादेवं विच्छान्तो दान्तः उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत् सर्वमेवं पश्यति सर्वोस्यात्मा भवति सर्वस्यात्मा भवति सर्वं पाप्मानं तरति नैनं पाप्मा तरति सर्वं पाप्मानं तपति नैनं पाप्मा तपति विजरो विजिघत्सोऽपिपासो ब्राह्मणो भवति य एवं वेद स वा एष महानज आत्मा अन्नादो वसुदानः स यो हैवमेतं महान्तमजमात्मानमन्नादं वसुदानं वेद विन्दते वसु स वा एष महानज आत्माऽजरोऽ- मृतोऽमयोऽमृतो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभय १४ हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद इ