दशमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । २०९

कामं कृष्णमारोहवांश्चेत् ॥ ७ ॥

काममित्यभ्युपगतौ । कृष्णमपि कामं कुर्याद्, आरोहः ककुत् शरीरोच्छ्रायो वा तद्वांश्चेत् ॥ ७ ॥

व्रीहियवमतीभिरद्भिरभिषिञ्चति शिरस्तोऽध्या- भसदः ॥ ८ ॥

तमेवंभूतं पुङ्गवं शिरस्तोऽधि शिरस्त आरभ्य आभ- सदः भसदिति पुच्छप्रदेशाभिधानं गुह्याभिधानमित्यन्ये आ तस्मादभिषिञ्चति ॥ ८ ॥

रुद्राय महादेवाय जुष्टो वर्धस्वेति ॥ ९ ॥

एष मन्त्रः । ततस्तं शूलेनाङ्कयित्वोत्सृजति यावत् (सं?) पन्नदद् भवति । अन्ये तु रुद्रायेत्यादिनोत्सृजन्ति तू- ष्णीमभिषिञ्चन्ति । उत्सृजेदित्यनुक्तमपि गम्यते उत्तरत्र दर्श- नात् 'इष्ट्वान्यमुत्सृजति नानुत्सृष्टः स्यादि'ति ॥ ९ ॥

तं पन्नदतं वृषीभूतं वा यज्ञियस्यां दिश्यसन्द- र्शने ग्रामादूर्ध्वमर्धरात्रादुदित इत्येके वैद्यं चरित्रवन्तं ब्राह्मणमुपवेश्य सपलाशामाईंशाखां यूपं निखाय व- तत्त्यौ कुशरज्जू वा रशने अन्यतरया यूपं परिवीयान्य- तरयार्धशिरसि पशुं बद्ध्वा यूपे रशनायां वा नियुनक्ति यस्मै नमस्तस्मै त्वा जुष्टं नियुनज्मीति ॥ १० ॥

तं शूलगवं पन्नदतं पन्नाः पतिता दन्ता यस्य तम् । “यदा वै पशोर्दन्ताः पद्यन्तेऽथ स मेध्यो भवती”ति ब्राह्मणम्।

१. 'वा नि' ग. पाठः.

११० आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

“योऽपन्नदन्मलं तत्पशूनामिति विज्ञायते” इत्यापस्तम्बः। वृषी- भूतं सेचनसमर्थम् एवंभूतं वा यज्ञियस्यां दिशि यज्ञार्हायाम् आविन्दितस्यामितिवच्छान्दसः स्यादागमः। ग्रामाद् बहिर्यत्र स्थिता ग्रामं न पश्यन्ति ग्रामे वा स्थित्वा यं न पश्यन्ति तस्मि- न्नसन्दर्शने देशे ऊर्ध्वमर्धरात्रादस्मिन् काले। उदित इत्येके एक आचार्या उदित इत्याहुः। तदा वैद्यं चरित्रवन्तं य एतां विद्या- मधीते यश्चैतत् कर्मानुष्ठितवान् तमेवं ब्राह्मणमुपवेश्य आज्य- भागान्ते शामित्रायतनाद्याग्निं दूतमित्येतदन्तं कृत्वा सपलाशां सपर्णीम् आर्द्रा चासौ शाखा च तामार्द्रशाखां यूपस्य पला- शादेः सम्बन्धिनीं यूपं निखाय द्वे व्रतत्यौ लते पशुबन्धनक्षमे कुशनिर्मिते वा रज्जू रशने करोति। तयोरन्यतरया यूपं परिव्य- यति। अन्यतरया अर्धशिरसि शिरस एकस्मिन् पार्श्वे पशुं- बद्ध्वा यूपे रशनायां वा तं पशुं नियुनक्ति यस्मै नम इति मन्त्रेण। रुद्रदेवत्योऽयं पशुः। तथाच रुद्राय जुष्टो वर्ध- स्वे'ति उत्सर्जनमन्त्रः। हराय कृपायित्यादिभिश्च द्वादशभि- र्देवनामभिर्होमः। तस्मादयमपि मन्त्रस्तद्देवत्य एव। लक्षण- तश्चैतद्देवत्यत्वम्। इदं हि देवस्य लक्षणं यस्मै नम इति । तथाच शिशुमारब्राह्मणे श्रूयते — “यस्मै नमस्तच्छिरो धर्मो मूर्धानं ब्रह्मोत्तराहनुर्यज्ञो धरे”त्यादि। अत्र हि देवतान्तराणां स्वशब्देनोक्तत्वाद् यस्मै नम इति देवस्यैव लक्षणतो नि- र्देशः॥ १० ॥

प्रोक्षणादि समानं पशुना ॥ ११ ॥

१. 'न्तं स' ङ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलेापेतम्। २११

पशुकल्पोक्तं प्रोक्षणादिपदार्थजातमविकृतं कर्तव्यम् ॥

विशेषान् वक्ष्यामः ॥ १२ ॥

अत्र ये तु विशेषास्तान् वक्ष्यामः ॥ १२ ॥

पात्र्या पलाशेन वा वपां जुहुयादिति विज्ञा- यते ॥ १३ ॥

पात्र्या मृन्मय्या पलाशेन पर्णेन वा यज्ञियस्य वृक्षस्य वपां जुहुयादिति ब्राह्मणं भवति ॥ १३ ॥

हराय कृपाय शर्वाय शिवाय भवाय महादे- वायोग्राम पशुपतये रुद्राय शङ्करायेशानायाशनये स्वा- हेति ॥ १४ ॥

हरायेत्यादिभिः स्वाहाकारान्तो द्वादशभिर्देवनामभि- र्युक्त एको मन्त्रः वपाया अवदानानां स्थालीपाकस्य च भ- वति ॥ १४ ॥

षड्भिर्वोत्तरैः ॥ १५ ॥

अस्मिन्नेव वा पाठे उत्तरैः षड्भिरुग्रायेत्यादिभिर्जुहु- यात् ॥ १५ ॥

रुद्राय स्वाहेति वा ॥ १६ ॥

अयं वा होममन्त्रः ॥ १६ ॥

चतसृषु चतसृषु कुशसूनासु चतसृषु दिक्षु बलिं हरेद्यास्ते रुद्र! पूर्वस्यां दिशि सेनास्ताभ्य एतं नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीरिति ॥ १७ ॥

२१२ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

प्रधानहोमानन्तरं स्विष्टकृतः प्राक् चतसृषु दिक्षु च- तसृषु चतसृषु कुशसूनासु। वीप्सावचनात् प्रतिदिशं चतस्रः। कुशसूनाः कुशानां पुष्पमय्यः तासु बलिं हरेत्। तत्र पूर्वस्यां दिशि मन्त्रः— यास्ते रुद्र! पूर्वस्यां दिशीति। एवं सर्वासु दिक्षु बलिं हरेदित्यनुषङ्गः ॥ १७ ॥

प्रतिदिशं त्वादेशनम् ॥ १८ ॥

तस्यास्तस्या दिशो नाम त्वादेष्टव्यम्। यास्ते रुद्र! दक्षिणस्यां दिशिं प्रतीच्यां दिशि उदीच्यां दिशि इति ॥ १८ ॥

चतुर्भिः सूक्तैश्चतस्रो दिश उपतिष्ठेत कद्रुद्राय इमा रुद्राय आ ते पितः इमा रुद्राय स्थिरधन्वन् इति ॥ १९ ॥

हृत्वा बलिं कद्रुद्रायेत्यादिभिश्चतुर्भिः सूक्तैश्चतस्रो दिश उपतिष्ठेत। यथासंख्यमित्येके। प्रतिदिशं चतुर्भिरिति वयं चतुर्भिरिति वचनात् सूक्तग्रहणात्। चत्वार्येव हि निर्दि- ष्टानि सूक्तानि च तानि सूक्तं सूक्तादौ हीने पाद इति वच- नात्(?)। तस्माच्चतुर्भिः सूक्तैः प्रतिदिशमुपस्थानं कर्त- व्यम् ॥ १९ ॥

सर्वरुद्रयज्ञेषु दिशामुपस्थानम् ॥ २० ॥

अन्येष्वपि सर्वरुद्रयज्ञेषु आश्वयुजीकर्मादिष्वेतद् दिशामुपस्थानं कर्तव्यम् ॥ २० ॥

तुषान् फलीकरणांश्च पुच्छं चर्म शिरः पादा- वन्वावनुंप्रहरेत् ॥ २१ ॥

दशमः खण्डः ] अनाविलेापेतम् । २१३

स्थालीपाके ये तुषाः ये च फलीकरणाः ये च पशोः पुच्छादयः तत्सर्वमग्नावन्वप्रहरेत् ॥ २१ ॥

भोगं चर्मणा कुर्वीतेति शाम्बव्यः ॥ २२ ॥

शाम्बव्यस्त्वाचार्यो मन्यते भोगं चर्मणा कुर्वीतेति चर्मणोऽनुभवे न दोष इति ॥ २२ ॥

उत्तरतोऽग्नेर्दर्भवीतासु कुशसूनासु वा शोणितं निनयेच्छासिनीघोषिणीर्विचिन्वतीः समश्नुतीः सर्पा एतद्वोऽनेन वः प्रीणानीति ॥ २३ ॥

अथाग्नेरुत्तरतः दर्भवीता दर्भराजयः कुशसूनाः कुशपुष्पमय्यो वास्तीर्णा भवन्ति तासु पशोः शोणितं निनयेत् श्वासिनीरित्यादिना मन्त्रेण ॥ २३ ॥

अथोदङ्ङावृत्य श्वासिनीघोषिणीर्विचिन्वतीः समश्नुतीः सर्पा एतद्वोऽन्न तद्धरध्वमिति सर्पेभ्यो यत् तत्रासृगूवध्यं वावच्युतितं भवति ॥ २४ ॥

अथ यस्मिन् देशे पशुर्विशसितः तं प्रत्युदङ्मुख आवृत्य श्वासिनीघोषिणीरित्यादिमन्त्रेण यत्तत्र देशे असृग् रक्तम् ऊवध्यमान्त्रं वा अवच्युतितं क्षरितं भवति । सापेक्षत्वान्मन्त्रलिङ्गाच्च सर्पेभ्यो निवेदयतीति गम्यते ॥ २४ ॥

तद्धरन्ते सर्पाः ॥ २५ ॥

तदेव निवेदितं सर्पा हरन्ते ॥ २५ ॥

अथ देवस्य वैभवमुच्यते —

सर्वाणि ह वा अस्य नामधेयानि सर्वाः सेनाः सर्वाण्युच्छ्रय णानि ॥ २६ ॥

यावत् किञ्चिन्नामसंयुक्तं तत्सर्वमस्य देवस्य शेषभू-

२१४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [चतुर्थोऽध्यायः

तम् । यावत्यश्च सेनास्ता अप्यस्यैव । सर्वप्रकाराणि चोच्छ्रय- णानि उच्छ्रूयाः ऐश्वर्याणि तान्यप्यस्यैव ॥ २६ ॥

एवंविद् यजमानं प्रीणाति नास्य ब्रुवाणं चन हिनस्तीति विज्ञायते¹ ॥ २७ ॥

य एवं देवं विदित्वा² याजयति स यजमानं प्रीणा- ति बलेन योजयति । यश्चास्यैवंविदो यजमानस्य ब्रुवाण उ- पदेष्टा³ भवति तमपि देवो न हिनस्तीति ब्राह्मणम्⁴ । चनश- ब्दोऽप्यर्थे । एवं याजयितुर्यजमानस्य च कर्माङ्गं ज्ञानमुप- दिष्टम् ॥ २७ ॥

नास्य प्राश्नीयुर्नास्य ग्राममाहरेयुरनभिमानुको हैष देवः प्रजा भवति⁵ ॥ २८ ॥

अस्य पशोः द्वितीयार्थे षष्ठी अस्य वा संबन्धि कि- ञ्चिदपि न प्राश्नीयुः (ना)स्य संबन्धि किञ्चिदनुपयुक्तमपि ग्राममाहरेयुः । कस्माद्, अनभिमानुको हैष देवः प्रजा भ- वति । अभिपूवों मन्यतिर्हिंसाकर्मा छान्दस उक(न्? ञ्) । ‘न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम्’ इत्युकान्तयोगे षष्ठीप्रतिषेधाद् द्वितीया । प्रजानामहिंसको भवति । इतरथा हिंस्यादित्युक्तं भवति ॥ २८ ॥

अमात्यानन्ततः प्रतिषेधयेत् ॥ २९ ॥

अमात्यान् पुत्रादीन् बालान् अस्य कर्मणोऽन्ततः समीपे प्रतिषेधयेत् यथा समीपे नागच्छेयुः तथा कुर्यात् ॥

१. ‘ते ॥ एवं’, २. ‘त्वा यो या’ ङ. पाठः. ३. ‘द्रष्टा’ ग. ङ. पाठः. ४. ‘णं भवति । च’ ख. ङ. पाठः. ५. ‘तीति ॥’ ङ. पाठः.

दशमः खण्डः] अनाविलोपेताम्। २१५

नियोगात् तु प्राश्नीयात् स्वस्त्ययन इति ॥ ३० ॥

यस्त्वेतस्मिन् कर्मणि नियुज्यते स प्राश्नीयादेव यस्मादस्यासौ स्वस्त्ययनः स्वस्तिप्राप्तेः साधनभूतः ॥ ३० ॥

अथास्य कर्मणः प्रशंसा —

स एष शूलगवो धन्यो लोक्यः पुण्यः पशव्य आयुष्यो यशस्यः ॥ ३१ ॥

धन्यः धनप्राप्तेर्निमित्तभूतः । धान्य इति च पठन्ति तदा धान्यप्राप्तेर्निमित्तभूतः । एवमुत्तरत्रापि सर्वत्र । तस्य निमित्त इत्यधिकारे 'गोद्व्यचो —' इति यत्प्रत्ययं संयोगोत्पातव्यतिरेकेणापि निमित्तमात्रे प्रयुञ्जते ॥ ३१ ॥

यस्मादेवं प्रशस्तः शूलगवः, तस्मात् —

दृष्ट्वान्यमुत्सृजेन्नानुत्सृष्टः स्यात् ॥ ३२ ॥

सर्वथा सकृदुत्स्रष्टव्य इत्युक्तं भवति ॥ ३२ ॥

न हापशुर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३३ ॥

एवमेतत् कर्म कुर्वन्^१ अपशुर्न ह भवति पशुमानेव भवतीति ब्राह्मणं भवति ॥ ३३ ॥

शन्तातीयं जपन् गृहानियात् ॥ ३४ ॥

समाप्ते कर्मणि गृहानागच्छन् शन्तातीयं शं न इन्द्राग्नी इति सूक्तं जपैन् आगच्छेत् ॥ ३४ ॥

पशूनामुपताप एतमेव देवं मध्ये गोष्ठस्य यजेत ॥

१. 'त्रीयः प' ख. ग. पाठः.
२. 'न् नापशुर्भव' घ. पाठः.
३. 'पेदाग' ङ. पाठः.

२१६ | आश्वलायनगृह्यसूत्रम् | [चतुर्थोऽध्यायः

पशूनां गवादीनामुपतापे रोगे उत्पन्ने एतमेव देवं रुद्रं गोष्ठस्य मध्ये यजेत ॥ ३५ ॥

स्थालीपाकं सर्वहुतम् ॥ ३६ ॥ जुहुयादिति शेषः । शूलगवस्य स्थाने स्थालीपाकः स च सर्वहुतो भवति । मन्त्रश्च पूर्वोक्त एव ॥ ३६ ॥

बर्हिराज्यं चानुप्रहृत्य धूमतो गाव आनयेत् ॥ बर्हिरादीन्युपयुक्तानि अग्नावनुप्रहृत्य यतो धूमस्ततो गाव आनयेत् । द्वितीयार्थे प्रथमा, गा आनयेत् यथैना धूमः प्राप्नुयात् ॥ ३७ ॥

ततः—
शन्तातीयं जपन् पशूनां मध्यमियान्मध्यमियात् ॥ ३८ ॥
पशूनां मध्यं प्रविशेत् । द्विरुक्तिरध्यायपरिसमाप्तिकृता ॥ ३८ ॥

नमः शौनकाय नमः शौनकाय ॥ ३९ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रविरचितायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ
अनाविलायां चतुर्थाध्याये दशमः खण्डः ।
चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः ।

येन प्रणीतमृषिणा सूत्रं स्वाचार्यसंमतम् ।
तमाश्वलायनं वन्दे विद्यानद्याः शिलोच्चयम् ॥

समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।

शुभं भूयात् ॥

१. 'ष्टम' ख. ग. ङ. पाठः.

सूत्रसूची।

३

४

CC-0. Agamnigam Digital Preservation Foundation, Chandigarh

५

६

CC-0. Agamnigam Digital Preservation Foundation, Chandigarh ७

८

९

१०

११

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh