२३

चतुर्थः खण्डः ।

१. अध्यायोपांकरणम् ।
२. तस्य च श्रावणे भाद्रपदे वा मासि श्रवणनक्षत्रे कर्तव्यत्वम् ।
३. श्रावणपञ्चम्यां हस्तनक्षत्रयोगे वा ।
४. नवभिर्मन्त्रैराज्यहोमः ।
५. अथ दधिमिश्रसक्तुहोमः ।
६. अध्ययनार्थं सावित्र्यादीनामग्न्यादीनां स्विष्टकृतश्च होमो दधिसक्तुप्राशनं मार्जनं च ।
७. जपे उपवेशनादिनियमः ।
८. व्याहृतीनामोम्पूर्वत्वम् ।
९. ओङ्कारपूर्वां सावित्रीं चार्धर्चशश्चतुरभ्यस्य वेदारम्भः ।
१०. एवमुत्सर्गेऽपि केषाञ्चित् कर्मणां कर्तव्यत्वम् ।
११. षाण्मासिकोऽध्ययनकालः, समावृत्तस्य ब्रह्मचारिकल्पेनाध्ययननियमः ।
१२. ब्रह्मचारिणामाश्रमोक्तनियमेनाध्ययनम् ।
१३. समावृत्तस्य जायोपयमनम् ।
१४. तस्य प्राजापत्यत्वम् ।
१५. अध्ययनकाले पक्षभेदाः ।
१६. माध्यां पौर्णमास्यामेताभ्य एव देवताभ्यो हुत्वान्तेऽवगाहनम्।
१७. देवतातर्पणम्
१८. आचार्याणां पितॄणां च तर्पणम् ।
१९. अस्य कर्मण उत्सर्ग इति नाम ।

२४

सूत्रम्. विषयः.

पञ्चमः खण्डः ।

१. काम्यकर्मणः स्थाने पाकयज्ञः । २. पुरोडाशस्थाने चरुः । ३. श्रौतकर्मफलस्य स्मार्तकर्मणापि लभ्यत्वम् । ४. व्याधितादीनां षड्भिराहुतिभिर्होमः । ५. अमनोज्ञस्वप्नदर्शने समन्त्रमादित्योपस्थानम् । ६. मन्त्रान्तरेण चोपस्थानम् । ७. क्षुतादिषु मन्त्रजपः । ८. अयाज्ययाजनादावाज्यहोमः ।

षष्ठः खण्डः ।

१. अव्याधितस्यास्तमयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् । २. तस्यैव सूर्योदयवेलायां स्वापे प्रायश्चित्तम् । ३. सायंसन्ध्योपासनक्रमः । ४. प्रातः सन्ध्योपासनक्रमः । ५. गृहस्य कपोतोपहतौ प्रायश्चित्तम् । ६. धनार्थिनो बहिर्जिगमिषायां होमो जपो वा । ७. नष्टद्रव्याधिगमार्थं होमो जपो वा । ८. पूर्वोक्तसूक्तेन मूढस्य जपहोमौ । ९. सुदूराध्वप्रस्थाने भयङ्करदेशगमने वा पूर्वोक्तसूक्तेन जपो होमो वा ।

सप्तमः खण्डः ।

१. समावर्तमानस्य मणिकुण्डलादिद्रव्यसम्पादनमात्माथमार्या- र्यार्थं च । २. उभयोक्तद्रव्यालाभे आचार्यमात्रस्य द्रव्यसम्पादनम् । ३. समिदाहरणम् ।

२५

अष्टमः खण्डः ।

२६

नवमः खण्डः ।

२७

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रथमः खण्डः ।

१. आहिताग्ने रोगसम्भवे ग्रामाद् बहिर्वासः ।
२. तथाकरणे प्रयोजनकथनम् ।
३. ग्रामजनानामादरातिशयादरोगतासिद्धिः ।
४. जातारोग्यस्य सोमाद्यन्यतमेनेष्ट्वा गृहप्रवेशः ।
५. अनिष्ट्वापि गृहप्रवेशनानुज्ञा ।
६. आहिताग्नौ संस्थिते आग्नेय्यां नैर्ऋत्यां वा गर्तखननम् ।
७. आदहनास्थिनिधानोभयविधश्मशानलक्षणम् ।
८. तस्यैवान्यलक्षणम् ।
९. वास्तुपरीक्षावदत्रापि कण्टकिवृक्षादीनामुद्वासनम् ।
१०. आदहनश्मशानस्य मध्योच्छ्रितत्वम् ।
११. पुत्राणां वपनप्रकारः ।
१२. प्रभूतबर्हिराज्योपकल्पनम् ।
१३. पृषदाज्यमिश्रणप्रकारस्तस्य पित्र्यत्वं च ।

द्वितीयः खण्डः ।

१. अग्नेर्नयनम् ।
२. यज्ञपात्रनयनम् ।
३. प्रेतस्य पृष्ठतः पुंसां स्त्रीणां च प्रवयसामयुग्मसङ्ख्याकानां गमनम् ।
४. प्रेतस्य गोयुक्तशकटविशेषेण शिविकया वा नयनम् ।

२८

तृतीयः खण्डः ।

१—११. प्रेतस्य सर्वेष्वङ्गेषु यज्ञपात्राणां निधानम् ।
१२. बिलवतां पात्राणां पृषदाज्येन पूरणम् ।
१३, १४. दृषदुपलादीनां पुत्रस्योपयोगार्थं गृह एव निक्षेपः ।
१५. अनुस्तरणीपक्षे तस्या वपामुद्धृत्य समन्त्रं प्रेतस्य मुखशिरसोः प्रच्छादनम् ।
१६, १७. अनुस्तरण्या अङ्गानां प्रेतस्याङ्गेषु यथाक्रमं निधानम् ।
१८, १९. ओदनपिण्डयोरपि हृदये निधानं, वृक्कयाभाव एव तदिति मतान्तरम् ।
२०. सर्वाङ्गनिधानात् परमनुस्तरण्याश्चर्मणा प्रेतप्रच्छादनम् ।

२९

चतुर्थः खण्डः ।

पञ्चमः खण्डः ।

३०

षष्ठः खण्डः

सप्तमः खण्डः ।

३१

अष्टमः खण्डः ।

१. | श्राद्धानां चातुर्विध्यम् । २. | वरणीयब्राह्मणलक्षणं ब्राह्मणसङ्ख्या उपवेशनप्रकारः उपचारा अर्घ्यपरिकल्पनं च । ३. | अर्घ्यप्रदानं तन्मन्त्राश्च । ४. | प्रतिब्राह्मणं सकृत् सकृदर्घ्यनिवेदनम् । ५. | तासामपामनुमन्त्रणम् ।

३२

नवमः खण्डः ।

१. गन्धादिदानम् ।
२. स्थालीपाकादुद्धृतस्यान्नस्याग्नौ करणार्थं ब्राह्मणप्रार्थना ।
३. अग्नौ कुरुष्वेत्यादिब्राह्मणाभ्यनुज्ञा ।
४. पिण्डपितृयज्ञोक्तप्रकारेण होमः ।
५. आहिताग्न्यादेः पार्वणे पाणिहोमविधिः ।
६. पाणिहोमप्रशंसा ।
७. पाणिहोमपक्षे विशेषः ।
८. अग्नौ करणपक्षे विशेषः ।
९. श्रद्धया दाने प्रशंसा ।
१०. तृप्तेषु ब्राह्मणेषूभयोर्मन्त्रयोः श्रावणम् ।
११. तृप्तिप्रश्नप्रतिवचनानन्तरं पिण्डार्थमन्नमुद्धृत्य शिष्टस्यान्नस्य ब्राह्मणेभ्यो निवेदनम् ।
१२. भुक्तवत्स्वनाचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१३. केषाञ्चिन्मते आचान्तेषु पिण्डनिपरणम् ।
१४. अनन्तरं समन्त्रमन्नान्विकिरणं स्वधोक्त्यनन्तरं पितॄणां विसर्गः ।

दशमः खण्डः ।

१. शूलगवाख्यरौद्रयज्ञः ।
२. शूलगवस्य कालः ।
३. तस्य नक्षत्रविशेषः ।
४. यूथश्रेष्ठस्य पुङ्गवस्योपादानम्।
५. गोलक्षणम् ।

३३

३४

इति चतुर्थोऽध्यायः ।

शुद्धिपत्रम् ।

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

॥ श्रीः ॥

आश्वलायनगृह्यसूत्रम् ।

अनाविलाख्यया श्रीहरदत्ताचार्यमिश्रविरचितया

वृत्त्या समेतम् ।

उक्तानि वैतानिकानि। गृह्याणि वक्ष्यामः ॥ १ ॥

नमो रुद्राय यद् गृह्यमाश्वलायननिर्मितम् ।
क्रियते हरदत्तेन तस्य वृत्तिरनाविला ॥

द्विप्रकाराणि कर्माणि श्रुतिलक्षणान्याचारलक्षणानि च । तत्र उक्तानि वैतानिकानि वितानैरग्निभिः साध्यानि श्रुतिलक्षणानि कर्माणि । अथेदानीं गृह्याणि वक्ष्यामः । गृहाश्रमे भवोऽग्निर्गृह्यः । वक्ष्यति च “पाणिग्रहणादि गृहं परिचरेत्” इति । यस्मिन्नग्नौ पाणिं गृह्णीयात् स गृह्य इति च्छन्दोगाः । इह तु तत्साध्यानि कर्माणि विवक्षितानि । यद्यप्युपनयनादौ लौकिकोऽग्निः, रथारोहणादिष्वग्नि^२रेव नास्ति, तथापि सर्वाण्येव स्मृत्याचारलक्षणानि कर्माणि गृह्याणीत्युच्यन्ते भूम्ना । किं प्रयोजनं सूत्रस्य । गृह्याणां कर्मणामधिकारः । तेन वक्ष्यमाणेषु कर्मसु सति सम्भवे गृह्योऽग्निः गृहस्थश्चाधिकारीति सिद्धम् । अथ गृह्याणि वक्ष्याम इत्येवाधिकार सिद्धे उक्तानि वैतानिकानीत्युक्तानुभाषणं^६

१. ‘धनानि’ ग. पाठः.
२. ‘दौ चाग्नि’ घ. पाठः.
३. ‘षु चाग्नि’ ग. पाठः.
४. ‘प्युच्य’ क. ख. ग. पाठः.
५. ‘न्ते न भू’ क., ‘न्ते नाम्ना’ ख. ग. पाठः.
६. ‘नीति भा’ घ. पाठः.

G. P T. 2374. 500. 24-1-21. B

१ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

वक्ष्यमाणेषु तदपेक्षाप्रदर्शनार्थम् । तेन तत्र याः परिभाषाः “तस्य नित्याः प्राञ्चश्चेष्टा” इत्यादयः, तासां वक्ष्यमाणेष्वपि प्रवृत्तिर्भवति । प्रकरणभेदाद्धि न प्राप्नोति ॥ १ ॥

त्रयः पाकयज्ञाः ॥ २ ॥

पाकगुणका यज्ञाः पाकयज्ञा इति विज्ञायमाने आज्यहोमेषु “पाकयज्ञानामेतत्तन्त्रम्” इत्येष विधिर्न³ वर्तते । तस्मादल्पवचनः पाकशब्दः, यथो² योऽस्मात् पाकतरै इति । प्रशंसावचनो वा, यथा तं पाकेन मनसापश्यमभित⁵ इति । अल्पायाससाध्यत्वादल्पत्वम् । महाफलत्वात्⁶ प्रशस्तत्वम् । वक्ष्यति⁴ च “अथ काम्यानां स्थाने काम्याः⁷,” “चरवैः⁸,” “तानेव कामानाप्नोति” इति । ते पाकयज्ञास्त्रयः त्रिविधा इत्यर्थः ॥ २ ॥

तां¹⁰ एव विधा लक्षणेन दर्शयति —

हुता अग्नौ हूयमानाः अनग्नौ प्रहुता ब्राह्मणभोजने ब्रह्मणिहुताः ॥ ३ ॥

हूयमानाः क्रियमाणा इत्यर्थः । नहि पाकयज्ञैः⁹ सर्वे हूयन्ते । हुता नाम पाकयज्ञाः पार्वणादयः । अनग्नौ प्रहुताः

१. 'र्न प्रव' क. ख. ग. पाठः.
२. 'था अहैदैधिषव्यो दतस्तितिष्ठेते तत्र यो' ग, 'था अहेदैधिषव्येति यो' घ. पाठः.
३. 'स्म' क. घ. पाठः.
४. 'रेति च । प्र' घ. पाठः.
५. 'न्ति' ख. पाठः.
६. 'त्वं प्र',
७. 'त्वं च । व',
८. 'ति अ' घ. पाठः.
९. 'वः इ' क. ख. ग. पाठः.
१०. 'तानेवंविधेन लक्षणेन सह द' ग. पाठः.
११. 'ज्ञा हू' क. ख. ग. पाठः.

प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेसम् । ३

अनग्नौ क्रियमाणाः प्रहुता^१ नाम पाकयज्ञाः बलिहरण- ब्रह्मयज्ञादयः^२ । ब्राह्मणभोजने ब्रह्मणिहुताः । यत्र ब्राह्मणभो- जनमेव यत्र च ब्राह्मणभोजनमधिकं ते ब्रह्मणिहुताः^३ आति- थ्यपार्वणश्राद्धादयः । त्रैविध्योपदेशस्य प्रयोजनं “पाकयज्ञा- नामेतत्तन्त्रम्” इति वक्ष्यते । तद् यादृशेषु पाकयज्ञेषु तन्त्रं स- माम्नातं तादृशेष्वेव यथा स्यात् । कीदृशे चै^४ तत् समा- म्नातं, हुते । तस्माद्धुतेष्वेवै^५ तस्य तै^६न्त्रस्य प्रवृत्तिः । तेन सर्पबल्यादाववदानधर्मो न भवति । ब्राह्मणभोजने निर्वा- पप्रोक्षणादयो न भवन्ति ॥ ३ ॥

देवतामुद्दिश्य द्रव्यत्यागो यागः । स च ब्रह्मयज्ञादिषु नास्ति । तत् कथमेतेषु यज्ञशब्द इत्याशङ्क्य तेषां यज्ञत्व^७मुपपादयितुमृच उदाहरति —

अथाप्यृच उदाहरति यः समिधा य आहुती यो वेदेनेति ॥

तत्राधिकपादग्रहणात् तृचस्य ग्रहणे प्राप्ते तृतीयार्थवि- रोधान्न गृह्यते । ऋच इति बहुवचनं वक्ष्यमाणापेक्षम्^८ । यो मर्तो मर्त्यः समिधा अग्नये विभक्तिव्यत्ययः अग्निं ददाश दाशतिर्दानकर्माण्यत्र इह तु प्रीणने द्रष्टव्यः प्रीणाति । य आहुती तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घः यश्चाहुत्याग्निं प्रीणाति । यो वेदेन यश्च वेदेनाग्निं प्रीणाति । यो नमसा यश्च नमस्कारेणाग्निं प्रीणाति । यच्छब्दश्रुतेस्तच्छब्दोऽध्याहार्यः ।

१. 'ताः ब', २. 'यः उदाहरणं ब्रा' क. ख. ग. पाठः. ३. 'ता नाम । आ' ग, 'ता नाम पाकयज्ञाः । आ' घ. पाठः. ४. 'ए' ग. घ. पाठः. ५. 'व तन्त्र' घ. पाठः. ६. 'म' ग. पाठः. ७. 'ज्ञशब्दत्व' क. ख. पाठः. ८. 'सा अग्नये ददाशेत्यपेक्ष्यते । यश्च' ग. घ. पाठः.

४ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः]

सः स्वध्वरः स सर्वोऽपि शोभनयज्ञः, न केवलं य आहुत्या प्रीणाति स एव । किञ्च तस्येत् तस्यैव अर्वन्तः अश्वा रंह- यन्ते गमयन्ति कं रथम् आशवः क्षिप्रगामिनः । द्युम्नि- तमं द्युम्नं¹मिति हिरण्यनाम अतिशयेन द्युम्नवत् द्युम्नित- मम् । एवंभूतं यशोऽपि तस्यैव । तस्य देवकृतमंहः व्यसनं कुतश्चनापि न नशत् न व्याप्नोति मर्त्यकृतं चांहो न नशद् इत्यृग्द्वयस्यार्थः ॥ ४ ॥

समिधमेवापि श्रद्दधान आदधन्मन्येत यज इ- दमिति नमस्तस्मै य आहुत्या यो वेदेनेति विद्ययैवाप्य- स्ति प्रीतिस्तदेतत्पश्यन्नृषिरुवाच । अगोरुधाय गविषे द्युक्षाय दस्म्यं वचः । घृतात् स्वादीयो मधुनश्च वोच- तेति । वच एव स इदं घृताच्च मधुनश्च स्वादीयोऽस्ति प्रीतिः स्वादीयोऽस्त्वित्येव तदाह । आ ते अग्न ऋचा हविर्हृदा तष्टं भरामसि । ते ते भवन्तूक्षण ऋषभासो वशा उतेति । एत एव स उक्षाणश्च ऋषभाश्च वशाश्च भवन्ति। य इमं स्वाध्यायमधीयत इति यो नमसा स्व- ध्वर इति नमस्कारेण वै खल्वपि न वै देवा नमस्कार- मति यज्ञो वै नम इति हि ब्राह्मणं भवति ॥ ५ ॥

एवापिशब्दावल्पतां द्योतयतः । कनिष्ठामात्रं³ हि समित् तामपि श्रद्दधानो भूत्वा आदधत् पुरुषः यज इदमिति मन्येत याग एवायं मया क्रियत इति मन्येतेत्यर्थः । सूत्रकारोऽपि तं नमस्यति नमस्तस्मै । दृष्टश्चैवंविधः प्रासङ्गिकोऽन्यत्रापि

१. 'म्नि' क. ग. पाठः. ३. 'काष्ठमा' ख. ग. पाठः.

CC-0. Agamnigam Digital Presevation Foundation, Chandigarh

प्रथमः खण्डः] अनाविलोपेतम् । ५

नमस्कारः । यथा आर्शानुक्रमण्यां — “नमोऽग्निभ्यस्तवबो- ध्नि” इति । तदेवं यः समिधा ददाश सः स्वध्वर इति व्याख्या- तम् । य आहुतीति व्याचष्टे — य आहुत्या । तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्णदीर्घ इति¹ व्याख्यातम् । यो वेदेनेति व्याख्या- तुमुपादानं, व्याचष्टे³ — विद्ययैवाप्यस्ति प्रीतिः । दाशतिः प्रीत्यर्थ इत्यनेन दर्शितम् । तदेतत् पश्यन्नृषिरुवाच तदेत- दनन्तरोक्तमर्थरूपं पश्यन्नृषिर्वैय्यै॑श्वो⁴ विश्वमना उवाच । अ- गोरुधाय गविषे द्युक्षाय दस्म्यं वचः । घृतात् स्वादीयो मधु- नश्च वोचतेति । स्तुतिलक्षणां गां वाचं यो न निरुणद्धि तस्मै अगोरुधाय गविषे गामिच्छते द्युक्षाय द्युःस्थानाय दस्म्यम् अनुरूपं स्तुतिलक्षणं वचः घृताद् मधुनश्च स्वादीयः स्वादुतरं दर्शनीयं वोचत ब्रूत हे मदीया ऋत्विजः पुत्रपौत्रा वा । अत्र तृतीयं पादमर्थतो व्याचष्टे — वच एव म² इदं घृताच्च मधुनश्च स्वादीयोऽस्ति प्रीतिः स्वादीयोऽस्त्वित्येव तदाह । मम स्व- भूतमिदं वच एव घृताच्च मधुनश्च स्वादीयोऽस्त्विति यद् एतद्दे- वानेन पादेन ऋषिराहेत्यर्थः । न केवलं घृताच्च मधुनश्च, मां- सादपि स्वादुतरमिति दर्शयितुमृगन्तरमुदाहरति — आ ते अग्न ऋचा हविर्हृदा तष्टं भरामसि । ते ते भवन्तूक्षण ऋष- भासो वशा उतेति । हे अग्ने! ते तुभ्यं हृदा तष्टं हृदयेन चि- कीर्षितं हविः ऋचा ऋग्रूपेण आभरामसि आहरामो वयम् । ते, हविरपि परामृशतस्तच्छब्दस्योक्षादिभिः सामानाधिकरण्याल्लि-

१. 'ति ददाश स स्वध्वर इति व्या' क. ख. ग. पाठः. २. 'म',
३. 'ष्टे अत्र वि' ग. पाठः. ४. 'र्य' क. पाठः.

६ आश्वलायनगृह्यसूत्रम् [प्रथमोऽध्यायः

ङ्गवचनभेदः, तादृग्रूपं हविः ते तव उक्षाण ऋषभाश्च व- शाश्च भवन्ति । वन्ध्या गावो वशाः । व्याचष्टे — एत एव म उक्षाणश्च ऋषभाश्च वशाश्च भवन्ति । भरद्वाजस्यैषा — य इमं स्वाध्यायमधीयत इति । चलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । ये चेमं स्वाध्यायमधीयत इति । न केवलं भरद्वाजस्यैव, किं तर्हि, अन्येऽपि य इमं स्वाध्यायमधीयते तेषामपि एते उक्षाण ऋषभाश्च वशाश्च भवन्ति, द्रष्टव्यतिरिक्तानामप्य- ध्ययनमात्रेण भवन्तीत्यर्थः । यो नमसा स्वध्वर इति व्याख्ये- योपादानं, व्याचष्टे — नमस्कारेण वै खल्वपि । अस्ति प्रीति- रित्यपेक्ष्यते । एतदेवोपपादयति — न वै देवा नमस्कारमति । वै प्रसिद्धौ । न खलु देवा नमस्कारमतिक्रामन्ति । "यज्ञो वै नम" इति हि ब्राह्मणं भवति । ततश्च यथा यज्ञं नातिका- मन्ति, एवं नमस्कारं²मपीति ॥ ५ ॥

इति हरदत्ताचार्यमिश्रकृतायामाश्वलायनगृह्यवृत्तौ प्रथमः खण्डः ।

अथ द्वितीयः खण्डः । अथ सायं प्रातः सिद्धस्य हविष्यस्य जुहुयाद- ग्नयेऽग्निहोत्रदेवताभ्यः सोमाय वनस्पतयेऽग्नीषोमाभ्यामिन्द्रा- ग्निभ्यां द्यावापृथिवीभ्यां धन्वन्तरय इन्द्राय विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्रह्मणे स्वाहेति ॥ १ ॥

अथेमानि गृह्याणि विधीयन्ते, यानि प्राक् प्रतिज्ञा- तानि³ इत्यथशब्दस्यार्थः । सायंशब्दो रात्रेरुपक्रमे प्रसिद्धः

१. 'रं नाति' ख. ग. पाठः. २. 'पि नातिका(मति) ॥ ३. 'नीत्यर्थः' क. पाठः.