बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

[प्रवर्ग्यः] Digitized by Madhuban Trust [ ६ । ५ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । २७१

शफोपयमनमौदुम्बरꣳ स्रुवमौदुम्बर्यौ स्रुचावनिष्कीर्णे रौहिण- हवणी द्वे औदुम्बर्यौ धृष्टी त्रीणि धवित्राणि कार्ष्णाजिनान्यौ- दुम्बरदण्डानि ' वैणवदण्डानीत्येके ' षडौदुम्बराञ्छकलांश्चैकङ्कतौ च १ समिधं त्रयोदश वैकङ्कतानपरिधीन्वैकङ्कतीꣳ स्रुचं प्रचरणीं ५ कार्ष्मर्यमयानपरिधीन्सुवर्णरजतौ च रुक्मौ द्वे घर्मदुघे धेनुं च छागां च द्वौ कुशमयौ वेदावेकं मौञ्जं वेदमपरिवासितं मौञ्जं रज्जुदाम मुञ्जप्रलवान्रौहिणपिष्टानि खरेभ्यः सिकता इत्य॑थ प्रायणीयेन चरति॑ प्रायणीयेन चरित्वा पदेन चरति॑ पदेन चरित्वा राजानं क्रीत्वोद्वातिथ्यं २ निर्वपत्यातिथ्येन प्रचार्य पूर्वाꣳ १० शान्तिमुपयन्ति नमो वाच इत्य॑थाग्रेण गार्हपत्यं तृणानि सꣳस्तीर्य तदेतत्परिघर्म्यꣳ सर्वꣳ सꣳसादयन्त्य॑त्र सम्राडासन्दी- मत्र स्थूणां गोदोहनीमत्र छागायै शङ्कुमित्य॑थोत्तरेण गार्ह- पत्यꣳ स्फेनोद्धृत्यावोक्ष्य सिकता निवपति॑ तं प्रादेशमात्रं परिमण्डलं प्रवृञ्जनीयं खरं करोत्य॑थैनꣳ सिकताभिराश्राग्निनं १५ करोत्य॑थोत्तरेणाहवनीयꣳ स्फेनोद्धृत्यावोक्ष्य सिकता निव- पति॑ तं प्रादेशमात्रं परिमण्डलमुद्वासनीयं खरं करोत्य॑थैनꣳ सिकताभिराश्राग्निनं करोत्य॑थोत्तरे शालाखण्डे स्फेनोद्धृत्या- वोक्ष्य सिकता निवपति॑ तं चतुरश्रं ३ निस्यन्दनवन्तमुच्छ्रितखरं करोत्य॑थैनꣳ सिकताभिराश्राग्निनं करोत्य॑थाध्वर्युः प्रचरणीयं

१ om. IHP. २ क्रीत्वोद्वा० only I. ३ Thus BTBh.; •स्रं the other MSS.

CC-0. Public Domain. Vipin Kumar Collection, Deoband

: छागलमथैतेनैव यथेतमेत्य निष्क्रमयन्ति२ वृषलान् ' (or निष्क्रमयन्ति३). Let's look at the digit after निष्क्रमयन्ति: is it २ or ३? Look at ३ ०क्रामयंति BF. If the footnote is ३, then the text has ३. But it really looks like a २ or ३. Let's transcribe as ३ if it's 3, or २ if 2. Wait, look at footnote 2: २ Thus PITHF; छासृणति JB. Wait, what word in the text corresponds to २? "प्रत्युजति" - JB has "छासृणति"?? No, wait! "छासृणति" could be for "छागलम्"? No, "छासृणति" is a verb (3rd person singular present, like स्तृणाति / छास्तृणाति). Wait, could प्रत्युजति be the reading of PITHF, and JB has छासृणति? Yes! Then where is the marker २? Is there a marker २ after प्रत्युजति? Look at line 13: प्रत्युजति - there is NO marker after it. Wait, look after

ै'! Wait, there is a small space? No, "षडौदुम्बराञ्छकलावैकङ्कतौ" - wait, in dual/plural: "षट् औदुम्बरान् शकलान् वैकङ्कतौ च"? Wait, why "शकला"? Is it "शकलान्" with sandhi? शकलान् + वैकङ्कतौ -> शकलावाँ ३ वैकङ्कतौ? Or शकलावैकङ्कतौ? In BSS: "षडौदुम्बराञ्छकलावैकङ्कतौ च समिधं"? Wait, no! "शकलौ वैकङ्कतौ च समिधं"? Look at the matra on 'ल': is it 'लौ'? LOOK AT IT! 'क' followed by 'ल' with an au-matra (one vertical line after, two strokes on top)?? Wait! Look at the top of 'ला': There are TWO strokes above the space between ल and the next letter! Wait, no, the next letter is 'वै', which has two strokes on top. What is on 'ल'? Just one vertical line 'ा'? Wait, let's re-read: ष - डौ - दु - म्ब - रा - ञ्छ - क - ला - वै - क - ङ्क - तौ - च Wait, is it "षडौदुम्बराञ्छकलावैकङ्कतौ"? Or

२७४ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ९ । ६, ७ । ]

श्वावापराह्निके ' ऽथाध्वर्युः प्रचरणीयं महावीरꣵ शफाभ्यां परिगृह्य सव्ये पाणौ समावृत्याज्यस्थाल्याः सस्रुदुपहृतेनाज्येन गार्हपत्ये ऽनवानꣵ संतताः सप्त प्राणाहुतीर्जुहोति प्राणाय स्वाहा व्यानाय स्वाहापानाय स्वाहा चक्षुषे स्वाहा श्रोत्राय स्वाहा मनसे स्वाहा वाचे सरस्वत्यै स्वाहेति ' चतस्र उत्तरा ५ यथोपपादं दक्षाय स्वाहा क्रतवे स्वाहौजसे स्वाहा बलाय स्वाहेत्यथैनमाज्येनानक्ति देवस्त्वा सविता मध्वानक्त्वित्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता राजतꣵ रुक्मं प्रवृञ्जनीये खर उपगूहति पृथिवी तपस्त्वानुशिक्षेत्यथ मुञ्जप्रलवान्व्यतिषज्यादीपयत्यर्चिरसि शोचि- रसि ज्योतिरसि तपो ऽसीति ' तान्युत्प्रवृञ्जनीये¹ खरे संप्रकीर्य १० तेषु प्रचरणीयं महावीरꣵ सꣳसादयति ॥ ६ ॥ सꣳसीदस्व महाꣵ असि शोचस्व देववीतमः । वि धूममग्ने अरुषं मियेध्य सृज प्रशस्त दर्शतमित्यथैनमाज्येन पूरयत्यञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा वपावन्तं नाग्निना तपन्तः । पितुर्न पुत्र उपसि प्रेष्ठ आ घर्मो अग्निमृतयन्नसादीदित्यस्य प्रादेशेन १५ दिशो व्याख्यापयत्यनाधृष्या² पुरस्तादग्नेराधिपत्य आयुर्मे दा इति पुरस्तात्पुत्रवती दक्षिणत इन्द्रस्याधिपत्ये प्रजां मे दा इति दक्षिणतः । ' सुषदा पश्चाद्देवस्य सवितुराधिपत्ये प्राणं मे दा इति पश्चादाश्रुतिरुत्तरतो मित्रावरुणयोराधिपत्ये श्रोत्रं

१ तान्प्र० BT Keś. अथैतान्प्र० or अथैनान्प्र० the other MSS. २ Thus BTI Bh. and HP (the last two व्याख्या०); FJ: वयख्या०; Keś. thrice व्याख्यापयत्य०

? No! Wait, look at the glyph again: त(ta) प(pa) Then:स्+त? Wait, why did I think स्त? Look at the left: it has सwithout the vertical line, connected directly toत? Wait, does प्यhave a round head? No,पis square. But this letter has a round left, likeस. Wait! Could it be तपसा त्वाय? No. Wait, what if it is तपस्याय? Wait, what if it is तपस्त्याय? Wait, let's search: does "तपस्त्याय" or "तपस्याय" exist? What about तपस्काय? Wait, let's look at the handwritten note at the very top of the page! Top margin, handwritten in pencil: पुतार्क्यः? No, look at that word: पु त ा र् त्य? पूतार्क्यः? Wait, in line 16: ॥ ७ ॥`. This is adhyāya 7! What is the topic of adhyāya 7? Agnicayana! Rukma-dhāraṇa! The golden plate (sauvarṇa

तयोरन्यतरदाग्नीध्रायोत्प्रयच्छत्यथैनं त्रिः प्रदक्षिणं परियन्ति प्रणवेप्रणवे धून्वन्तस्त्रिः परौत्योत्तरतस्तिष्ठन्त्यथ धवित्राण्या- दत्ते ऽपरेण परिक्रान्तायोत्तरतस्तिष्ठते प्रतिप्रस्थात्रे द्वे धवित्रे प्रयच्छति ' तयोरन्यतरदाग्नीध्रायोत्प्रयच्छत्यथैनं पर्युपविशन्ति ' पश्चात्प्राङ्मुखो ऽध्वर्युरुपविशति ' पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखः प्रतिप्रस्था- ५ तोत्तरतो दक्षिणमुख आग्नीध्रस्त एवमेव प्रणवेप्रणवे धून्वन्त आसत उपसमासङ्गं¹ल्मुकान्याप्याययन्तो महावीरमथ यत्र होतुरभिजानाति याभिर्वर्त्तिकां ग्रसिताममुञ्चतमिति तदेन- मुपोत्थाय रोचयतो ऽध्वर्युश्च यजमानश्च दृश प्राचीर्दृश भासि दक्षिणेत्येतेनानुवाकेनाथ यत्र होतुरभिजानात्यप्रख्यतौ- १० मश्विना वाचमस्मे इति तद्धवित्राण्युपोद्यच्छन्ते ' ऽथ यत्र होतुरभिजानात्यरूरुचदुषसः पृश्निरग्रिय इति तद्रुचितो घर्म इत्युक्ता यथेतं त्रिः पुनः प्रतिपरियन्ति निधाय धवित्राण्य- वकाशैरवेक्षमाणा उपतिष्ठन्ते ऽपश्यं गोपामिति प्रतिपद्याग्नीमहि त्वा मा मा हिंसीरित्यातो ' ऽथ गार्हपत्यमुपतिष्ठते त्वमग्ने १५ गृहपतिर्विश्वामसि विश्वासां मानुषीणाङ् शतं पूर्भिर्यविष्ठ पाह्यंहसः समेद्धारङ् शतं हिमास्तन्द्राविणङ् हार्दिवानमिहैव रातयः सन्त्वित्यन्तर्हिते प्रतिप्रस्थाता वेदे पत्नीं वाचयति लष्टीमती ते सपेयेत्यान्तादनुवाकस्यैतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता दक्षिणङ् रौहिणं जुहोत्यहर्ज्योतिः केतुना जुषताङ् सुज्योति- २० र्ज्योतिषाङ् स्वाहेति ' ॥ ८ ॥ द्वितीयः । १ Thus BPJ Bh. Keś. ; उपसमासञ् • H1 ; उपसमासंडं • P.

ति" or "पिन्वने ऽनुदिशति" or "पिन्वने ददाति" or "पिन्वने करोति"? Wait! Let's search: "अदित्यै रास्नासीति दोहनं कंसं पिन्वने" Wait, in Apastamba Srautasutra 15.9: "अदित्यै रास्नासीति रशनामादाय... दोहनं कंसं पिन्वने करोति" or something? Wait, in Caland, what did he print? Let's look at the image very carefully! The word is: द + ू + त + ि = "दूति" ?? Wait, look at the letter: Is it 'ध'? Wait, look at 'ध' in 'घर्म' (L4, 7, 9, 11, 12): 'घ' has two curves and vertical line. 'ध' in 'अभिदधात्य' (L6-7): 'ध' has a loop at top left, then curve, vertical line. Now look at the letter in line 3: It has NO loop at top left. It has a vertical stem, then rounded back like 'द', and from the bottom of 'द' a stroke goes down-left, like 'ू' or 'ृ'! Wait, could it be 'दृ'? 'दृ' + 'ति' = 'दृति'? WAIT! A DṚTI (दृति)??

पूर्वं गोपयो ऽवनयति..."! Wait, how is "च । अध्वर्युः" printed here? Let's look very carefully at L9: First glyph: च Then a space? No, च is followed by a vertical line, wait: Is it चोर्ध्वयुः? Wait, look at चोध्वर्युः: Could it be चोऽध्वर्युः? Wait, look at the top: Above the first vertical bar, there is a hook: that's े? Wait, could it be तेष्वध्वर्युः? No, it starts with च. Wait, let's look at चोर्ध्वयुः: Wait, does it say: चोर्ध्वयुः? Where does ोर्ध्व come from? No, root धृ? No. Wait, look at the letter: च then ो then ऽ? Look closely at: च Then a vertical stroke with a flag to the left: like ो! Then: र्ध्व? Wait, is there an avagraha? No, there is NO avagraha after the vertical stroke! Wait, is it चाध्वर्युः? Wait, if it's चाध्वर्युः, why चा? `च

प्राङ् हरति तेजो ऽसि तेजो ऽनु प्रेह्यग्निर्मा पृथिव्याः पातु वायुरन्तरिक्षात्सूर्यो दिवो दिविस्पृङ्मा मा हिꣳसौरन्तरिक्ष- स्पृङ्मा मा हिꣳसीः पृथिविस्पृङ्मा मा हिꣳसीः सुवरसि सुवर्मे यच्छ दिवं यच्छ दिवो मा पाहीत्य॑थ वातनामानि व्याचष्टे ५ समुद्राय त्वा वाताय स्वाहेति पञ्चानवानमेवमेव द्वे उत्तरे॑ । षडुत्तराणि यथोपपादमग्नये त्वा वसुमते स्वाहा सोमाय त्वा रुद्रवते स्वाहा वरुणाय त्वादित्यवते स्वाहा बृहस्पतये त्वा विश्वेदेव्यावते स्वाहा सवित्रे त्वर्भुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते स्वाहा यमाय त्वाङ्गिरस्वते पितृमते स्वाहेति॑ । विश्वा १० आशा दक्षिणसदिति दक्षिणत आसीनं ब्रह्माणमीक्षते॑ । विश्वा- न्देवान्याडिहेति पश्चादासीनꣳ होतारम्॑ । सव्येनात्याक्रामञ्ज- पति स्वाहाकृतस्य घर्मस्य मधोः पिवतमश्विना स्वाहाग्नये यज्ञियाय शं यजुर्भिरिति॑ । यजमानमतिवाचयत्यश्विना घर्मं पातꣳ हार्दि वानमहर्दिवाभिरूतिभिरनु वां द्यावापृथिवी मन्- १५ सातामित्यु॑च्चैराश्राव्याह घर्मस्य यजेति॑ । वषट्कृते जुहोति स्वाहेन्द्रायेति॑ । स्वाहेन्द्रावदित्यनुवषट्कृते उभा वाचयति घर्म- मपातमश्विना हार्दि वानमहर्दिवाभिरूतिभिरनु वां द्यावा- पृथिवी अमꣳसातां तं प्राव्यं यथावट् नमो दिवे नमः पृथिव्यै दिवि धा इमं यज्ञं यज्ञमिमं दिवि धा दिवं गच्छान्तरिक्षं २० गच्छ पृथिवीं गच्छ पञ्च प्रदिशो गच्छ देवान्घर्मपाङ्गच्छ पितॄन्घर्मपाङ्गच्छेत्येत॑स्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता पिन्वनेनोपयमना- दुपहत्य प्रचरणीयं महावीरं पूरयत्यथैनमन्तःपरिध्यभिपौप-

यतो¹ ऽध्वर्युश्च प्रतिप्रस्थाता च सहैवेषे पी॑पि॒ह्यूर्जे॑ पी॑पि॒हि ब्रह्म॑णे पी॑पि॒हि क्ष॒त्राय॑ पी॑पि॒ह्य॒द्भ्यः॑ पी॑पि॒ह्योष॑धीभ्यः पी॑पि॒हि वन॒स्पति॑भ्यः पी॑पि॒हि द्यावा॑पृथि॒वीभ्यां॑ पी॑पि॒हि सु॒भूता॑य पी॑पि॒हि ब्रह्म॑वर्च॒साय॑ पी॑पि॒ ह्यज॑मानाय पी॑पि॒हि मह्यमित्युपा॒ꣳश्वा ज्यैष्ठ्याय॑ पी॑पि॒हीत्युच्चैर्यैनमनुदिग्भिरात्मानमभि पीपयति ५ ल्लिष्यै त्वा द्युम्नाय त्वेन्द्रियाय त्वा भृत्यै त्वेत्य॑थ यन्महावीरे पयस्तदुपयमने समवनयत्य॑थोदङ्ङुत्क्रम्याथैतदुपयमनमन्तर्वेदि प्राचीनविलꣳ सादयत्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाता राजतꣳ रुक्ममुदासनीये खर उपगूहति ' तस्मिन्प्रचरणीयं महावीर

स्वाहेत्यैतदुपयमनमन्तर्वेदिWait, look at line 16:भूः स्वाहेत्यैतदुपयमनमन्तर्वेदिWait, afterभू, is there a visarga or भूः? It is भूः स्वाहेत्यैतदुपयमनमन्तर्वेदि! Line 17: प्राचीनबिलꣳ सादयित्वा तस्मिन्नग्निहोत्रविधिं चेष्टित्वा ' सLine 18:यावन्तः प्रवर्ग्यस्य³र्त्विजस्तेषूपहवमिष्ट्वा यजमान एव प्रत्यचं भक्ष-Line 19:यति हुतꣳ हविर्मधु हविरिन्द्रतमे ऽग्नौ पिता नो ऽसि मा`

Wait, look at footnote 3: ३ प्रवर्ग्यस्य om. PHTJ., the three others read it. Line 18 has: प्रवर्ग्यस्य³र्त्विजस्तेषूपहवमिष्ट्वा -> प्रवर्ग्यस्य³ then र्त्विजस्तेषूपहवमिष्ट्वा.

Let's check the bottom text: १ Thus PJHI; तथैवांतरांजनं TF. २ संस्पृश्य all. ३ प्रवर्ग्यस्य om. PHTJ., the three others read it. 36

And at

Digitized by Madhuban Trust २८२ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ९ । ११, १२ । ] मा हिꣳसीरभ्यामं ते देव घर्म मधुमतो वाजवतः पितुमतो ऽङ्गिरस्वतः स्वधाविनो ऽशीमहि त्वा मा मा हिꣳसीरित्येतै- तदुपयमनं परिकर्मी वाग्नीध्रो वोच्छिष्टखरे मार्जयित्वान्तर्वेदि प्राचीनबिलꣳ सादयित्वा तस्मिन्सुवर्णरजतौ च¹ रुक्मौ प्रास्य मदन्तीरप आनीय हिरण्यवतीभिर्मार्जयन्ते ॥ ११ ॥ ५ हिरण्यवर्णाः शुचयः पावका इति चतसृभिरथैव मद- न्तीरपो निनीयाज्यस्थाल्याः स्रुवेणोपघातं घर्मप्रायश्चित्तानि जुहोति प्राणाय स्वाहा पूष्णे स्वाहेत्येताभ्यामनुवाकाभ्यामथैत- दुपयमनमन्तर्वेदि प्राचीनबिलꣳ सादयित्वा तदेतत्परिघर्म्यꣳ सर्वꣳ समवगमय

Wait, footnote 5 is after 'वा': "वा५" "मासांस्तापचिते ऽग्नौ '" "प्रवर्ग्यं६" (superscript 6 after प्रवर्ग्यं).

Line 12: "अनूचित्वा संवत्सरं न मांसमश्नीयान्न रामामुपेयान्न मृन्मयेन" Let's check every word: "अनूचित्वा" -> अ-नू-चि-त्वा "संवत्सरं" -> सं-व-त्-स-रं "न मांसमश्नीयान्न" -> न मां-स-म-श्नी-या-न्न "रामामुपेयान्न" -> रा-मा-मु-पे-या-न्न "मृन्मयेन" -> मृ-न्-म-ये-न All perfectly clear.

Line 13: "पिबेन्नास्य राम उच्छिष्टं पिबेत्तेज एव तत्संस्कुरुत इति ब्राह्म-" Check every word: "पिबेन्नास्य" -> पि-बे-न्ना-स्य "राम" -> रा-म "उच्छिष्टं" -> उ-च्छि-ष्टं "पिबेत्तेज" -> पि-बे-त्ते-ज "एव" -> ए-व "तत्संस्कुरुत" -> त-त्-सं-स्कु-रु-त "इति" ->

मौदुम्बरीः समिधो लुङ्गप्रलवाश्चौद्विष्टानि खरेभ्यः सिकता इत्यत्र पूर्वाꣳ शान्तिमुपयन्ति नमो वाच इत्येत्याग्रेणाहवनीयं तृणानि सꣳस्तीर्य तदेतत्परिघर्म्यꣳ सर्वꣳ सह सꣳसादयन्त्यथ सम्राडासन्दीमत्र स्थूणां गोदोहनीमत्र छागाये शङ्कुमित्येतौ खरौ नानेव सतयोः समुपात्तैव सह सꣳसादयन्त्येतमुच्छिष्ट- ५ खरं १ परिकर्मी वाग्नीध्रो वा सते समुष्य दक्षिण्या द्वारोप- निर्हृत्य मार्जालीयदेशे निवपत्यथैतेनैव यथेतमेत्य निष्क्राम- यन्ति २ वृषलाञ्छ्वयन्ति पत्नीम् ' ह्वयन्ति होतारम् ' ह्वयन्ति ब्रह्माणम् ' ह्वयन्ति प्रतिप्रस्थातारम् ' ह्वयन्ति प्रस्तोतारम् ' ह्वयन्त्याग्नीध्रं ' परिश्रयन्ति द्वाराण्यथैतां पत्नीमुदग्दग्रेण वास- १० सान्तर्दधति ३ परिस्तृणन्ति ' दक्षिणत उपविशतो ब्रह्मा च यजमानश्चात्र पूर्वाꣳ शान्तिमुपयन्ति येषामनुपेता भवत्यथ४ गार्हपत्य आज्यं विलाय्योत्पुनात्येतस्मिन्काले प्रतिप्रस्थाताऽव- नीये शलाकामिश्रमादाय मुखदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख- स्तिष्ठति ' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठन्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म १५ या ते दिवि शुग्गा गायत्रे छन्दसि या ब्राह्मणे या हविर्धाने तां त एतेनावयजे स्वाहेति ' तमचैव प्राञ्चापरमादाय नाभिदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुखस्तिष्ठति ' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठ- न्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म या ते ऽन्तरिक्षे शुग्गा त्रैष्टुभे

१ ऽथैनम्• HIP; ऽथैतद्• TF; ऽथैनद्• B. २ Thus PITHJ; निष्क्रामयंति BF. ३ Thus BT Bh. Keś. ; •दधाति IFHP. ४ Thus PIFHJ ; भवंत्त्य BT.

छन्दसि या राजन्ये याग्नीध्रे तां त एतेनावयजे स्वाहेति' तमत्रैव प्रास्यापरमादोष जानुदघ्ने धारयन्पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख- स्तिष्ठति' तमध्वर्युः पश्चात्प्राङ्मुखस्तिष्ठन्त्सुवाहुत्याभिजुहोति घर्म या ते पृथिव्याँ शुग्या जागते छन्दसि या वैश्ये या सदसि तां त एतेनावयजे स्वाहेति' तमत्रैव प्रास्य विवृत्य द्वाराद्यथ प्रवर्ग्यमादाय पूर्वया द्वारोपनिष्क्रामन्त्यनु नो ऽद्यानु- मतिरन्विदनुमते त्वमिति द्वाभ्यामथ महावेदिमवक्रम्य प्रस्तो- तारमाह प्रस्तोतः साम१ गायेति' साम्ना प्रस्तोतान्ववैति२' चिन्निधनमुपैति' पुरुषःपुरुषो निधनमुपैतीति ब्राह्मणमंथा- भिक्रामन्ति ॥ १३ ॥ दिवस्त्वा परस्याया अन्तरिक्षस्य तनुवः पाहि पृथिव्यास्त्वा धर्मणा वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यस इति' विषुवति द्वितीयं निधनमु

हावीरं' (line 8): 'म' has the left loop and vertical stem.

• 'स' in 'सिकताभिरनुप्रकिरत्यथाध्वर्युः' (line 7-8): 'स' has a round head, diagonal, loop, leg. The letter in line 7 has: a round head? Wait, look at the font: Is it 'मुञ्जप्रलवै-'? Yes! Muñja (मुञ्ज) grass is standard in pravargya! "मुञ्जप्रलवैः" - with tips/shoots of muñja grass. Wait, why does it look like 'सु' or 'मु'? Look closely: the left part is like 'म' with 'ु' = 'मु'. Wait, is it 'मुञ्ज' or 'सुञ्ज'? It's definitely 'मुञ्ज'! Wait, look at the second letter: ञ + ज = ञ्ज. Then 'प्र - ल - वै - र - नु - वि - प्रा - च्य'. Wait, is it 'अनुविप्राच्य' or 'अनुविप्रुच्य'? It says: 'अनुविप्राच्य' (anu-vi-prā-cya). Then: 'सिक-' at the end of line 7.

Line 8: "ताभिरनुप्रकिरत्यथाध्वर्युः प्रचरणीयं महावीरं शफाभ्यां" Let's check: "

्योः प्रतीचीनबिलᳵ सादयत्यथैतद्रज्जु-Wait, after बिल, there is that same sign! And in line 18:तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ सादयत्यथैते Wait, could it be the sign for ardhavisarga in line 18 (तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ), but why in line 13? Wait, in Baudhayana, neuter accusative singular ending before 's' - wait, in Taittiriya Shakha, -am before s/sh/sh becomes anunāsika vowel, or does it? Yes! In Taittirīya, -am before sibilants becomes nasalized vowel (anunāsika), represented often by that symbol! Wait, in line 18: तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ- is it plural accusative feminine?शमीं? Look at line 17: अथैतामभ्रिं दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेनLine 18:शूण्ये तिरश्चीनाग्राᳵ संस्पृष्टाᳵ सादयत्यथैते धृष्टी दध्नाWait! Not शूर्पे, butशूण्ये? Wait, look at line 11: अथैते श

२८८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ ६ । १५, १६ । ] मधुमिश्रेण समज्याभ्यग्राभ्यां १ प्रतीचीनाग्रे सꣳस्पृष्टे सादयत्यथैते धवित्रे दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेन पृष्टी सꣳस्पृष्टे सादय- त्यथैता दशौदुम्बरीः समिधो दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेन धवित्रे प्रतीचीनाग्राः सꣳस्पृष्टा विस्तीर्णात्यथैतामाज्यस्थालीं दध्ना मधुमिश्रेण पूरयित्वा जघनेनाग्निꣳ सꣳस्पृष्टाꣳ सादय- ५ त्यथैतद्धवित्रं दध्ना मधुमिश्रेण समज्य तेनाज्यस्थालीमपिदधा- त्यथैते रौहिणकपाले दध्ना मधुमिश्रेण समज्य जघनेनाज्य- स्थालीꣳ सꣳस्पृष्टे सादयत्यथैतꣳ स्रुवं दध्ना मधुमिश्रेण पूरयित्वा जघनेनाज्यस्थालीमन्तरेण रौहिणकपाले प्रतीचीनबिलꣳ सꣳस्पृष्टꣳ सादयत्यथैतं कुशमयं वेदं विस्रस्य दध्ना मधुमिश्रेण १० समज्य जघनेनाज्यस्थालीं प्रतीचीनाग्रꣳ सꣳस्पृष्टं विस्तीर्णा- त्यैतामासन्दीं विस्रस्य दध्ना मधुमिश्रेण समज्याचैवोत्तरतः सꣳस्पृष्टाꣳ सादयत्यथैतां मृदमतिशिष्टां दध्ना मधुमिश्रेण समज्यान्तरेण सक्थिनी निवपति ॥ १५ ॥ घर्मैतत्ते ऽन्नमेतत्पुरीषं तेन वर्धस्व चा च प्यायस्व वर्धिषी- १५ महि च वयमा च प्यासिषीमहीत्यथैनꣳ सिकताभिरनुप्रकीर्य मुञ्जप्रलवैरनुविप्राच्य रौहिणपिष्टैरनुप्रकीर्य कृष्णाजिनेन प्राचीन- ग्रीवेणोत्तरलोम्ना प्रोर्णोत्यपि वाभितः प्रचरणीयं महावीरं परिचिनोत्यादित्यमण्ड लवदथैनमुपतिष्ठते ऽयं यः पुरुषरूपो ऽसि स न आस्से न तिष्ठसि । नोर्ध्वा न तिर्यग्विधां ते ऽनु २० विच्छितो ऽस्मि विधां मे ऽनु विहितो ऽसि यस्त्वमसि सो

१ Thus TB Bh. ; अधियग्राभ्यां J Keś. ; अधिया अग्राभ्यां PIF.

ऽहमस्मि यो ऽहमस्मि स त्वं नाकमारोह सह यजमानेन षाकमित्यथ गुल्मुष्टिमादाय दध्ना मधुमिश्रेणावोक्षत्यस्कान्च्यौः पृथिवीमस्कान्वृषभो युवा गाः। स्कन्नेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि प्राजनि । आ स्कन्नाज्जायते ५ वृषा । स्कन्नात्प्रजनिषीमहीत्यथ प्रस्तोतारमाह प्रस्तोतर्वाशी- ष्टरꣳ साम गायेष्टाहोत्रैयं चेति' ¹ स यो बलवाꣳस्तमाह्नाने- नोदकुम्भेन संततया धारया त्रिः प्रदक्षिणं परिषिञ्चन्परीहीति' ¹ स तथा करोति' ¹ परिषिच्यमाने यजमानं गन्धर्वयजूꣳषि वाचयति रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इति प्रतिपद्येन्द्रो दक्षं १० परिजानादह्रीनमित्यातो' ¹ निधाय कुम्भं यथेतं त्रिः पुनः प्रतिपर्यत्यैत्यैनमुपतिष्ठत

त्यं चित्रमित्येत्याहवनीयमुपतिष्ठन्त¹ इममू षु त्वमस्मभ्यं सनिं गायत्रं नवीयांसमग्ने देवेषु प्रवोच इत्येत्याग्नीध्रदेशं² द्रुत्वा³ग्नीध्रदेश उत्तराङ् क्रान्तिमुपयन्ति वां नो वातः पवतां मातरिश्वेतिति' ॥ १६ ॥ चतुर्थः ॥ अथातो घर्मप्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामो ' ऽथ यदि प्रवर्ग्यम- ५ प्रवृत्तमदित्यो⁴ ऽभ्यस्तमियाद्गार्हपत्ये तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुयाद्भू- र्भुवः सुवरित्युपसदा प्रचर्य श्श्वो भूते प्रवर्ग्येण प्रचरेदथ यदि प्रवर्ग्यं प्रवृत्तमदित्यो⁴ ऽभ्यस्तमियाद्गार्हपत्ये तिस्रः स्रुवाहुती- र्जुहुयाद्भूभुर्वः सुवरित्य'थापरस्यां द्वारि सूत्रेण हिरण्यं प्रग्रथ्य प्रचरेदथ यदि प्रवृत्तः⁵ प्रपतेद्गार्हपत्ये⁵ तिस्रः स्रुवाहुतीर्जुहुया- १० द्भूभुर्वः सुवरित्यथैनमुच्छ्रयत्यूर्ध्व ऊ षु ण ऊतय ऊर्ध्वो नः पाह्यं- हस इति द्वाभ्यामथैनमाज्येन पूरयत्यञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्रा इत्यथ यदि विधुर्वा प्रद्रो वा जायते ऽश्मचूर्णानि छागापयसि संप्रकीर्य तैः प्रत्युच्योल्मुकेनाभितपति विधुं दद्राणं यदृते चिदभिश्रिष इति द्वाभ्याम्' सं हि हैव रोहति ' यद्यु वै सर्वश १५ एव भिद्यत एतान्येव कपालान्यवाञ्छनं पिष्ट्वा यैषा मृत्प्राय- श्चित्ताय परिगेते तया संसृज्य कृत्वा पक्त्वाच्छृद्य निदध्यात्ये- थान्यं प्रचरणीयं महावीरं प्रवृणक्त्यथ यदि प्रमत्ता अतिपरि- १ •तिष्ठत PHIT; the other MSS., also Keś., have the plural. २ Thus FHJI; चाग्नीध्रं TBP. ३ Thus PJF; हुत्वा B; गत्वा ITH. ४ Thus all; read •प्रवृक्त• and प्रवृक्तः (?) ५ Thus B; प्रपदेत गार्ह• TBh.; प्रपतैतगा, I; प्रवर्तेतगा• HJ; प्रवृक्त P.