बौधायन श्रौतसूत्रम् (कृष्ण यजुर्वेद तैत्तिरीय शाखा - सम्पूर्ण प्रश्न एवं श्रौत-याग कल्प सटीक)

? There is a vertical bar after 'न', and two flags on top: that's 'नौ'! Wait, or is it 'नै'? Let's compare with 'प्रातः' before it. In 'प्रातः instead of प्राक् L; सवनौयेभ्यो L Be.' - wait, look at 'नौ' vs 'नै': Wait, compare with 'योनिरग्निश्च' (यो has one stem and one flag). Here there is one stem and two flags: that is definitely 'ौ' (au)! Wait, could it be "सवनीयेभ्यो"? Ah! "सवनीयेभ्यो"! Wait, does it have an 'ी' (ee-mātrā) with an accent or is it 'ौ'? Look closely at "सवनौयेभ्यो": It is स, व, न, ी (dirgha ee mātrā!), and then what is on top of ी? Wait! In "सवनीयेभ्यो" - the 'ी' mātrā goes to the right of 'न'. Above the mātrā, there are two slants? No, it's 'ौ'! No, wait: "स व नौ ये भ्यो" - why would it be सवनौयेभ्यो? It's nonsensical. What about "सवनीयेभ्यो" (savanīyebhyo)? Savanīya is a very common Vedic word (सवनीय)! "सवनीयेभ्यो"! Wait, why would it look

Here is the accurate transcription of the text from the provided image:

पेयानि, दिशाग् स्तोमः, ऋतूनां स्तोमः, ऋषीणां स्तोमः, एकाहाः [ १८ । ५१ । ] देवतानां स्तोमः, ओजोबलस्य स्तोमः, वर्चसस्तोमः बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४११ वाजेन यजेत ' पेयेर्यक्ष्यमाणो भवति ' सो ऽन्विष्ठैव पौर्ण- मास्याँ दीक्षते ' तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः ' स तया राजानं क्रीणाति यथा मन्यते ऽमावास्यायै १ मे यज्ञिये ऽहन्सत्या संपत्स्यत इति ' तस्य तथा संपद्यते ' प्रसिद्धेन ५ कर्मणोपवसथ्येत्य॑ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशि- ष्योपवसत्त्य॑थैताग् सवनेष्टिं निर्वपत्याग्नेयमष्टाकपालमैन्द्रमेका- दशकपालं वैश्वदेवं द्वादशकपालं ' तया द्वादशाहानि यजते ' ऽथ त्रयोदशे ऽह्नि पौर्णमासेन हविषा यजते येनास्यानिष्टं भवत्य॑थ चतुर्दशे ऽहन्न्यमावास्येन हविषा यजते येनास्यानिष्टं १० भवत्य॑थैतेषां यज्ञक्रतूनामेकेन यजते ' ऽथ पुनर्दीक्षते ' स एवमेव संवत्सरं यजते ' तस्याहानि त्रिवृत्पञ्चदशो २ ऽथ त्रिवृत्सप्तदशो ऽथ त्रिवृदेकविꣳशो ऽथ त्रिवृत्त्रिणवो ३ ऽथ त्रिवृत्त्रयस्त्रिꣳशो ऽथ त्रिवृच्चतुष्टोमो ४ ' मासानामेव रूपं पेयाः ५ ' संवत्सरस्य रूपं वाज ' एवमसैष संवत्सरः परीष्ट १५ एवमाप्तो भवत्य॑थाहौनविधिस्तस्याहानि ७ त्रिवृत्पञ्चदशः ८ सप्त- दशस्तुत्प्तोमोस्त्रिवृद्देवायैकविꣳशो ८ ऽथ त्रिणवो ऽथ चतुष्टोम-

१ ऽमावास्यै Be, मावास्यै L (the other MSS. om. this passage). २ Thus L Be; ०पंचदशः सप्तदशः the other MSS. ३-४ Thus L Be; the other MSS. have only त्रिवृच्चतुष्टोमो । ५ Thus L Be; रूपमपेयान् or ०पेयान् the other MSS. ६ Thus L Be; स्य एष the other MSS. ७ ०विधस्तस्या० Be. ८ Thus L Be; ०पंचदशः चतुरो० the other MSS.

स्विट्देवाय त्रयस्त्रिꣳशो ऽथ चतुष्टोमस्स्विट्देवाथ¹ चतुरु- त्त्वारिꣳशो ऽथ चतुष्टोमो ऽथातिरात्रो॑ द्वादश² मासाः सप्त- दश क्रतवो॑ नवसु मासेषु नव क्रतूनुपैत्यथातिशिष्यन्ते त्रयस् मासा अष्टौ च क्रतवः॑ स द्वौ त्रिरात्रौ कुरुत एकं च द्विरात्रं॑ यद्यु वा एतदुपायेति चतुष्टोमेनाग्निष्टोमेन यजेत॑ ५ मासानामेव रूपꣳ स्तुतशस्त्राणि संवत्सरस्य रूपमग्निष्टोमो³ वाज²॑ एवमस्यैष६ संवत्सरः परीष्ट एवमाप्तो भवत्यथातो ऽयुजस्यैव⁴ युग्मास्यै॑कस्याꣳ स्तुवते ऽथ तिसृष्विति न्वयुजो॑ ऽथ युग्मांसतसृषु स्तुवते ऽथाष्टास्विति युग्मा॑ अयुजां चैव⁵ युग्मानां चैव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन १० यन्ति य उ चैनदेवं विदुः ॥ ५१ ॥ अथातो दिग्न्नामेव॑ त्रिवृत्प्राच्यै॑ पञ्चदशो दक्षिणायै॑ सप्तदशः प्रतीच्या॑ एकविꣳश उदीच्यै॑ त्रिणव इत⁶

१-१ Wholly uncertain; चतुष्टोमैर्विꣳशो य चतुष्टोमस्स्विष्टदेवाय चतु- श्चत्वारिꣳशोयाद्याचत्वारिꣳशोय चतुष्टोमोयातिरात्रोद्वादश L Be; चतुष्टोमस्विष्टदे- वाय चतुरुत्वारिꣳशोय चतुष्टोमोयातिरात्रोच द्वादश the other MSS., partly incomplete. २ Thus MSS. exc. Be, which reads ॰ष्टोमस्यैष and L, which omits वाज । ४-५ Thus, on the whole, L; युजस्यैकस्यां स्तुवते य तिसृष्वितो न्वायुञ्जो य युग्मांश्चतसृषु स्तुवते याष्टासुरिति युग्मा अयुजांश्चैव Be; युजस्यैव युग्मां (or या-) स्यैवतस्यां स्तुवते (ति) य तिसृष्विति न्वयुजो य पुमांश्चतसृषु स्तुवते याष्टासुरित्यथ युग्मा अयुजस्यैव the other MSS. ६ Only in Be.

ऊर्ध्वायै॑ त्रयस्त्रिꣳशो ऽमृतो ऽर्वाच्यै॑ सर्वासामेव चतुष्टोमो॑ दिशामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यात ऋतूनामेव॑ त्रिवृद्वसन्तस्य॑ पञ्च- दशो ग्रीष्मस्य॑ सप्तदशो वर्षाणामेकविꣳशः शरद्'स्त्रिणवो ५ हेमन्तस्य॑ त्रयस्त्रिꣳशः शिशिरस्य॑ सर्वेषामेव चतुष्टोम॑ ऋतूनामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यात ऋषीणामेव॑ त्रिवृद्वसिष्ठस्य॑ पञ्चदशो भरद्वाजस्य॑ सप्तदशो विश्वामित्रस्यैकविꣳशो जमदग्ने- स्त्रिणवः कश्यपस्य¹ त्रयस्त्रिꣳशो गौतमस्यागस्त्यस्य² चतुष्टोम॑ १० सर्वेषामेव चतुष्टोम॑ ऋषीणामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्"यातो देवताना- मेव॑ त्रिवृदग्नेः॑ पञ्चदश इन्द्रस्य॑ सप्तदशः प्रजापते॑रेकविꣳशो ऽमुष्य³ तपतस्त्रिणवश्चन्द्रमसस्त्रयस्त्रिꣳशो विश्वेषां देवानाꣳ॑⁴ सर्वासामेव चतुष्टोमो॑ देवतानामेव सायुज्यꣳ सलोकतामाप्नु- १५ वन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुः॥ ५२ ॥ अथातो दर्शपूर्णमासयोरयनमित्याचक्षते॑ सूर्य्याचन्द्रमसो- रयनमित्येक आहुः॑ पौर्णमासेन⁵ सोमेन यक्ष्यमाणो भवति॑ दीक्षते॑ तस्यापरिमित्ता दीक्षाः षडुपसदः॑ स तथा राजानं

१ कश्य० Be, काश्य० the other MSS. २ Thus L and Be; all the other MSS. om. अग० । ३ Instead of मुष्य Be: उप, L मु । ४ Thus L Be; the other MSS. have एवं after देवानां । ५ पूर्ण० MSS. exc. L.

क्रीणाति यथा मन्यते पौर्णमास्यै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संप- त्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्मणोपवसथा- देत्य॑थ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्नथ प्रातराग्नेयं पशुमुपाकरोति । तस्याग्नीषोमीय उपाळम्भो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्ते पौर्णमासꣳहवीꣳषि । ५ प्रैषवन्तः सवनीया अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषांमृजुधा ज्योतिरुक्थ्यः संतिष्ठत ॥ आमावास्येन सोमेन यक्ष्यमाणो भवति । दीक्षते । तस्यापरिमिता दीक्षा द्वादशोपसदः । स तथा राजानं क्रीणाति यथा मन्यते ऽमावास्यायै मे यज्ञिये ऽहन्सुत्या संपत्स्यत इति । तस्य तथा संपद्यते । प्रसिद्धेन कर्म- १० णोपवसथादेत्य॑थास्यैतदहरिन्द्राय वत्सा अपाकृता भवन्त्यैन्द्रं पयो दोहयति सांनाव्यस्य वावृता तूष्णीं वाथ वसतीवरीः परिहृत्य पयाꣳसि विशिष्योपवसन्नथ प्रातराग्नेयं पशु- मुपाकरोति । तस्यैन्द्र ऋषभ उपाळम्भो भवति । तस्य प्रातःसवनीयाननुवर्तन्त आमावास्यानि हवीꣳषि । प्रैषवन्तः १५ सवनीया अनुब्रूहि यजेतीतरेषाꣳ हविषांमृजुधा ज्योति- रतिरात्रः संतिष्ठते । सूर्याचन्द्रमसोरेव तत्सायुज्यꣳ सलो- कतामाप्नुवन्ति य एतेनायनेन यन्ति य उ चैनदेवं विदुर्य उ चैनदेवं विदुः ॥ ५३ ॥ षोडशः१ ॥ ॥ इत्यष्टादशः प्रश्नः ॥

१ इत्यनरा मतिः समाप्ता MSS.

: स (sa) + त (ta) + ि (i) = स्ति Then there is an avagraha-like or repha? Wait, look at the two words: Word 1: ...दाग्नीध्रस्तिर्ह्रति Word 2: यदाग्नीध्रस्तिर्ह्रत्यथैतमग्निं Wait, is it 'तिर्ह्रति'? No, look at the letters: त (ta) + ि (i) = ति र् (repha) on ह? And what is under ह? It's 'र'! ह + र = ह्र! Wait, could it be 'तिरह्रति'? No, the 'ि' is on 'त', and there is a repha: तिर्ह्रति! Wait, could it be 'तिर्ह्यति'? In Caland's edition, is it "tirahriyate" or "tirhyati" or "tirharti"? Wait! "तिर्हति"? Let's look closely: does ह have a subscript र? Yes, a diagonal stroke to the left: 'ह्र'. Wait, why would it be तिर्ह्रति? From tiras + hṛ? Tiras + hṛ -> tiraskṛ? No, tiras + dhā -> tirodhā. What about tiras + hṛ? In Vedic Sanskrit, does tiras + hṛ become tirhṛ? Wait! "ति

प्रास्य तेनैनं प्रदक्षिणऋं परिमण्डलं¹ परिलिखत्य'पोद्धृत्य खन्यां कर्षूः खानयन्त्युच्छ्रयन्त्यपस्या' ² दक्षिणतश्च पश्चाच्च वर्षीयसीः कुर्वन्त्यथ याचत्याज्यस्थालीग्ं सस्रुवाग्ं स्फ्यं दर्भस्तम्बमुदपात्र- मौत्तरवेदिकाग्ंश्च³ संभारान्दधि मधुमिश्रग्ं हिरण्यं च शर्कराः⁴ सिकताश्च⁴ दर्भानित्येतत्समादायोत्तरार्धे सग्ंसादय- ५ न्त्यथ द्वाभ्यामात्मन्यग्निं⁵ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयं चितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्यान्तःशर्करमिमामुपदधाति प्रजा- पतिस्त्वा सादयतु तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्यथ शङ्कु- मुद्धृत्योदपात्रमुपनिनय दर्भस्तम्बमुपदधाति वाक्चा समुद्र १० उपदधात्विति वा तूष्णीं वा

षड्भिरनुच्छन्दसमथोर्ध्वचित उपदधाति चित स्थ परिचित ऊर्ध्वचितः श्रयध्वं तया देवतयाङ्गिरस्वद्बुवाः सीदतेत्येतानु- व्यूहत्याप्यायस्वेति गायत्र्या ब्राह्मणस्य सं ते पयाꣳसीति त्रिष्टुभा राजन्यस्य ' यथासुष्ठु यथाशर्करमनुव्यूहति ' तस्यां १ ५ नव १ परिमण्डला १ लेखा लिखत्यथ २ दध्ना मधुमिश्रेण शर्कराः समज्य सायम्ग्निहोत्रꣳ हुत्वाग्नीन्परिस्तीर्योपवसन्त्यथ प्रातर्हूते ऽग्निहोत्रे यावत्युदपात्रं भस्म पुरीषमूषान्सिकता यावदुत्तममङ्गुलिकाण्डं यज्ञपुरुषा संमितं तावन्मात्रौः ३ पञ्चा- शीतिशतꣳ हिरण्येष्टकाः शर्करा वा घृताक्तास्तावत्यो ४ लोकं- १० पृणा अपरिमिता वा चतस्रः स्वयमातृण्णाः सहस्रꣳ हिरण्य- शल्कानूर्ध्वं चिभ्यो ' ऽपरिमितानित्येक आहुस्ते यदि सहस्रं भवन्ति द्वे द्वे शते पञ्चनाडीष्वोते ५ भवतो ' ऽथोदित आदित्ये द्वाभ्यामात्मन्यग्निं ६ गृह्णीते मयि गृह्णाम्यग्रे अग्निं यो नो अग्निरिति ' स्वयंचितिं जपति यास्ते अग्ने समिधो यानि १५ धामेति ' श्वेतमश्वमभिमृश्याधिद्रवणं जपत्यपामिदं न्ययनं नमस्ते इति द्वाभ्यामथापरार्ध उदपात्रमुपदधाति वाक्का १ Thus Ben. UH (the last तस्या ) ; तस्यां नव मंडला Be; तस्मिन्नेव परिस० MB. २ लिखित्वा MB. ३ ०मात्रं M. ४ घृतान्वक्ता० M. ५ Thus MHU ; ०नाडीष्येते B; ०नाडीप्रोवे Be Ben. ६ Thus MBHU ; ०त्मानग्निं Be Ben. 53

४१८ बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १६ । २, ३ । ]

समुद्र उपदधे सुप्रजावनिग्ँ रायस्पोषवनिं मह्यं यजमाना- येति॑ । तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ संभारान्निवप- त्यग्नेर्भस्मासीति भस्माग्नेः पुरीषमसीति पुरीषग्ँ संज्ञानमसि कामधरणमित्यूषान्मयि ते कामधरणं भूयादिति सिकता॑ । अथैनान्संप्रयौति सं या वः प्रियास्तनुवः सं प्रिया हृदयानि ५ वः । आत्मा वो अस्तु संप्रियः संप्रियास्तनुवो ममेत्य॑थैनान्कल्प- यति कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्तामाप ओषधीः । कल्पन्ता- मग्नयः पृथङ्मम ज्यैष्ठ्याय सव्रता इति॑ । ताग्ँस्तथा कल्प- यति यथा न लेखाः संलोपयन्ते१॑ । सद्यो वा सर्वं क्रियते सद्यस्काले॑ ॥ २ ॥ प्रथमः ॥ १० अथान्तमायां लेखायां पूर्वपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति संज्ञानं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विज्ञानं तया देवत- याङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतेषामेव दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति चित्रस्तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद केतुस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । १५ सर्वासाम् पारे सूददोहसः करोत्य॑थाभ्यन्तरायां लेखायां पूर्व- पक्षस्य क्षपेष्टका उपदधाति दर्शा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद दृष्टा तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ । तासामन्तरालेखेष्वेतासामेव२ क्षपाणां मुहूर्तेष्टका उपदधाति दाता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद प्रदाता तया देवतयाङ्गि- २०

पादटिप्पणी (Footnotes): १ संयोपयंते Be Ben. २ Thus MU ; एतेषामेव the other MSS.

रस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करो- त्येथाभ्यन्तररायां लेखायामपरपक्षस्य दिनेष्टका उपदधाति प्रस्तुतं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद विष्टुतं तया देवतया- ङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑ तासामन्तरालेख्येतेषामेव ५ दिनानां मुहूर्तेष्टका उपदधाति सविता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद प्रसविता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- दश॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथाभ्यन्तरायां लेखाया- मपरपक्षस्य रूपेष्टका उपदधाति सुता तया देवतयाङ्गिरस्व- द्ध्रुवा सीद सुन्वती तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्च- १० दश॑ तासामन्तरालेख्येतासामेव रूपाणां मुहूर्तेष्टका उप- दधात्यभिगास्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदानुमन्ता तया देवतयाङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति पञ्चदश॑

. Just under ह: बृह॒स्पति-. Then: ' तयादेवतं

Line 19: "करोति तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य'थ सूददोहसं करोति"

Let's check line 20 (Footnote 1): "१ Thus Be Ben. ; लेखाभ्यंतरेषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B." Wait, look at: "१ Thus Be Ben. ; लेखाभ्यंतरॆषु" - is it 'लेखाभ्यंतरेषु' with anusvara or 'लेखाभ्यन्तरेषु'? Look at footnote 1: "१ Thus Be Ben. : लेखाभ्यंतरॆषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B." Wait, is it a colon : after Ben.? Yes: १ Thus Be Ben. : लेखाभ्यंतरेषु M ; लेखांतरेषु HU ; लेखायां B. Wait, does "लेखाभ्यंतरेषु" have anusvara? Yes: 'लेखाभ्यंतरेषु' has dot on 'त', wait, no, dot on 'य': लेखाभ्यंतरेषु! And in HU: 'लेखांतरेषु' (dot on 'ख'). And in B: 'लेखायां B.'

Line 21 (Footnote 2): "२ मध्यमे M."

Wait, let's re-verify line 1: "

ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन्देवानां विशस्त्रिष्वा रोचने दिव इति॑ प्राच्याच लोकंपृणया प्रसो- त्यग्निं प्राचीभिः संप्रच्छादयन्ति॑ संप्रच्छन्नं पलाशशाखया परिकर्षति लोकं पृण छिद्रं पृणेत्यानभिमृष्टं चितिकॢप्त्या ५ भवत्येत्यग्निमभिमृशति¹ यत्ते ऽचितं यदु चित्तं ते अग्न इति द्वाभ्याम॑थ चितिकॢप्त्याभिमृशति चित्तिमचित्तिं चिनवद्वि विद्वांनित्य॑ग्ने देवाꣳ इहावहेत्याग्नेय्या गायत्र्यैतां चितिमभि- मृश्य द्वे² अवद्रवणे॑ जपति॑ वाक्च आत्मन्नाएदा इत्य॑थ³ कृष्णमृगमभिमृश्य तनुपुरीषमुपदधाति पृष्टो दिवीति॑ १० तयादेवतं कृत्वा सूददोहसं करोत्य॑थ पाच्यामप आनीय हिरण्यशल्कान्संप्रकीर्य द्वाभ्यांदाभ्याꣵ⁴ शताभ्यां प्रोक्षति सह- स्रस्य प्रमा असीति पुरस्तात्सहस्रस्य प्रतिमा असीति दक्षि- णतः सहस्रस्य विमा असीति पश्चात्सहस्रस्योन्मा असीत्युत्त- रतो॑ ऽथ मध्यं⁵ द्वाभ्याꣵ शताभ्यां प्रोक्षति साहस्रो ऽसि १५ सहस्राय त्वेत्य॑थोत्तरार्धे तिष्ठन्निष्टका धेनूः कुरुत इमा मे अग्न इष्टका धेनवः सन्त्वित्यान्तादनुवाकस्याथैके ऽर्कपर्णेना- जक्षीरेण⁶ चरमायामिष्टकायां जुहोति॑ स°⁷ यद्यदेनं°

१ परि instead of अभि M. २ Thus HUB; द्वे ऽप्यभिद्रवणे ज० Be Ben; द्वाभ्यामभिद्रवति M. ३ सच instead of अथ M Ben. U. ४ द्वाभ्यां twice in BU only. ५ om. M. ६ र्के० om. B Be H. — ०नाजाक्षी० Be Ben. ७ Thus M ; स्यदुचैनं B; दुयेरैनं Ben; यदुशैनं Be; स्यउचैनं HU.

४२२ Digitized by Madhuban Trust बौधायनश्रौतसूत्रम् । [ १८ । ४, ५ । ]

करिष्यन्भवत्यथैतस्यार्कपर्णस्य¹ पुटमन्तरवस्त्राविणं कृत्वोदङ्- तिष्ठन्मुखदघ्ने धारयन्नाहाहरानयेति ' स यत्र धारेष्टकां² प्राप्नोति तत्प्रतिपद्यते त्वमग्ने रुद्र इत्यान्तादनुवाकस्याथैतदर्क- पर्णं यं द्वेष्टि तस्य संचरे पशूनां न्यस्यति ' यद्यु वै न द्वेष्या- ऽन्वटे न्यस्यत्यैनमुपतिष्ठते त्वमेव तां वेत्थ यो ऽसि सो ५ ऽसीत्येतेनानुवाकेनाथ सङ्घारविचाराभ्यामुपतिष्ठते संवत्सरो ऽसि परिवत्सरो ऽसीत्येतेनानुवाकेनाथाह होतरग्नेरुक्थेनाग्नि- मनुशꣳसेति ' ³यदि होता न कामयते यजमान एव जघ- नेनाग्निं तृणानि संस्तीर्य तेषूपविश्याग्नेरुक्थेनाग्निमनुश

[ १६ । ५१ ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४२६ दूति शतरुद्रीयस्य रूपम॑ग्नाविष्णू॒ इति॑ वसो॒र्धारा॑या ऽ अन्न॑पत इत्यन्न॑होमः॑ । सप्त॑ ते अग्ने॒ समिधः॑ सप्त जि॒ह्वा इति॑ विश्व- प्रीरित्य॑थ स्रुवेणोपघातमेकविंशतिमाहुतीर्जुहोत्यग्नये स्वाहा वसवे स्वाहेति॑ । ऽथलाङ्गलैव संस्त्रावान्यजमानस्याञ्जलावा- ५ वपति १ । तैर्यजमानो मुखं विमृष्टे राज्ञी विराज्ञीत्येतेनानु- वाकेनोत्तरपरिग्राहात्प्रभृति पाशुबन्धुकं कर्म तायते । सिद्धमा मनोतायाः कृत्वा मनोतामनुद्रुत्य पशोरवदानानि संमृ- श्यौदुम्बरे २ पात्रे ऽ यूष्णो मृत्युग्रहं गृह्णाति विपश्चिते पव- मानाय गायतेत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतो ऽसि मृत्यवे त्वा जुष्टं १० गृह्णामीति । दर्भैः परिम

४२४ बौधायनश्रौतसूत्रम् [ १९ । ५ ]

गृह्णन्ति¹ ग्रहमुपहूतं² ग्रहं यजमानो भक्षयति भक्षो ऽस्म्यमृत- भक्षस्तस्य ते मृत्युपीतस्यामृतवतः स्वगाकृतस्य मधुमत उप- हूतस्योपहूतो भक्षयामीति ' भक्षयित्वात्मानं प्रत्यभिमृशते मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानामित्यान्तादनुवाकस्या'नूयाजप्रभृति पाशुबन्धिकं कर्म तायते ' सिद्धमा दक्षिणानां कालाद्दक्षि- ५ णानां काले धेनुमृषभमनड्वाहं दत्त्वैकविंशतिर्दक्षिणा³ ददाति ' शतं ददाति ' सहस्रं ददात्यन्विष्ठकं दक्षिणा ददाति ' यदि न विन्देत मन्यानेतावतो दद्यादोदनान्वा ' षष्ठौहीं त्वन्वर्वतीं दद्याद्धिरण्यं ददाति ' वासो ददाति ' तेनायुः प्रतिरत इति ब्राह्मणं ' तं चेत्सौम्ये ऽध्वरे चिन्वीत १० प्रथमायामुपसद्दि चेच्चकरणं ' मध्यमोत्तमे उपसदावन्तरेणोप- धानं ' काले ऽग्निप्रणयनं ' दक्षिणानां काले दक्षिणाः ' सव- नीयस्य यूष्णो मृत्युग्रहं तं चेदहीने सत्रे वा चिन्वीत प्रथमे ऽहनि दक्षिणाः प्रथमे ऽहनि यूष्णो मृत्युग्रहो ' न सत्रे दक्षिणा नीयन्ते ' नाचिकेत एव मृत्युग्रहः स्यादित्येतदपर- १५ 'मग्निं चित्वा सौत्रामण्या यजेत मैत्रावरुण्यामिक्षया वेति ' तस्यै सायमाग्निहोत्रे हुते सायंदोहः प्रातराग्निहोत्रे हुते प्रातर्दोहः ' पशुपुरोडाशेन सह श्रपणंसमुदिते चर्या ' संतिष्ठते सावित्रः ' ॥ ५ ॥ तृतीयः ॥

१ उपप्रस्टहंति M. २ ग्रहमिडोपहूतं M. ३ ददाति instead of दत्त्वा M.

• wait, it is चि! Second character: त्व or वृ? Look at वृ in त्रिवृत् - usually व with a bottom curl ृ. Here, the curl goes down and up to the right! Wait, त्व has त + व. The loop is at the bottom right. Wait, what if it is त्रिवृत् सप्त? Wait, look at त्रिवृत्: if it is त्रि, why does it look like चि? In many old Devanagari typesets, त्र (tra) has a round left side if it's from a certain foundry! Wait, no, look at नाचिकेतस्य (line 1): चि. It looks EXACTLY like that चि! Wait, could it be त्रिवृत्सप्त? Let's search Google for: "अथ यदि" "सप्त पुरस्तात्" Baudhāyana Or: Baudhayana Srauta Sutra 19.6 In Baudhāyana Śrautasūtra XIX.6: "atha yadi trivṛtsapta purastāt tisro dakṣiṇataḥ..." WAIT! Is it trivṛt? Wait, what if it is चित्वत्सप्त? Is there a word चित्वत्? चिति + `व

४२६ | बौधायनश्रौतसूत्रम् । | [ १९ । ६, ७ । ]

दक्षिणासु नीयमानासु प्राचेहि प्राचेहीति प्राची जुषाणा वेत्वाज्यस्य स्वाहेति स्रुवेणोपहत्याहवनीये जुहुयाद्भूयिष्ठ- मेवास्मै श्रद्दधते ऽ भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ऽ संतिष्ठते नाचिकेतः ऽ ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥ अथ ब्रह्मचितः १ ऽ प्रसिद्धं चेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव- ५ देव नाना ऽ नात्र लेखा भवन्त्यथ पुरस्तादुदीचीर्ग्रहणेष्टका उपदधाति चित्तिः स्रुगित्या देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद चित्त- माज्यं तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेति दशाथ हृदयेष्टका- मुपदधाति सुपर्णं घर्मं परिवेद वेनमित्यनुद्रुत्य देवैः स मानसीन आत्मा जनानामित्यातो ऽ ऽथ यजुरिष्टके उपदधा- १० त्यग्निर्र्यजुर्भिरित्या देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद सविता स्तोमै- स्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेत्यथ पत्नौष्टके उपदधाति सेनेन्द्रस्य तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद धेना बृहस्पतेस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीदेति ऽ सर्वासां पारे सूददोहसः करो- त्य॑थ दक्षिणतः प्राचीश्चतस्रश्चेष्टका उपदधाति पृथिवी होता १५ तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद द्यौरध्वर्युस्तया देवतयाङ्गिर- स्वद्ब्रुवा सीदेति चतस्रो ऽ ऽथ हृदयेष्टकामुपदधाति ब्रह्मेन्द्र- मग्निमित्यनुद्रुत्य यज्ञमेतं चतुर्होतॄणामात्मानं कवयो निष्षि- क्युरित्यातो ऽ ऽथ यजुरिष्टके उपदधातीन्द्र उक्थामदैस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्ब्रुवा सीद मित्रावरुणावाशिषा तया देवत- २०

१ ब्रह्मचित्तस्य M Be.

मेवास्मै श्रद्दधते ' भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ' Wait, look at line 3: मेवास्मै श्रद्दधते ' भूयिष्ठा दक्षिणा नयन्तीति ब्राह्मणम् ' Notice the quotes:'afterश्रद्दधतेand'afterब्राह्मणम्`.

*   **Line 4**:
    `संतिष्ठते नाचिकेतः ' ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥`
    Wait, before `॥ ६ ॥` is there an apostrophe?
    Yes: `संतिष्ठते नाचिकेतः ' ॥ ६ ॥ चतुर्थः ॥`

*   **Line 5**:
    `अथ ब्रह्मचितः१ ' प्रसिद्धं क्षेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव-    ५`
    Wait, footnote marker: `१` (superscript or small digit `१` after `ब्रह्मचितः`).
    Wait, is it `ब्रह्मचितः१`?
    Footnote says: `१ ब्रह्मचितस्य M Be.`
    So `अथ ब्रह्मचितः१ ' प्रसिद्धं क्षेत्रकरणं यथा सावित्रस्यैताव-`
    Wait, at the end of line 5, there is line number `५`.

*   **Line 6**:
    `देव नाना ' नात्र लेखा भवन्त्यथ पुरस्तादुदीचीर्दशहोत्रिष्टका`
    Wait, let's check:
    `देव

[ १९ । ७ । ] बौधायनश्रौतसूत्रम् । ४२७ याऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेत्य॑थ पत्नीष्टके उपदधाति पन्था पूष्णास्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीद वाग्वायोस्तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति॑ सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्य॑थ पश्चादुदीचीः पञ्चहोत्रेष्टका उपदधात्यग्निर्होता तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा ५ सीदाश्विनाध्वर्यू तया देवयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवा सीदेति चतस्रो॑ ऽपि वाश्विनाध्वर्यू इत्येतेनैव मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते उपदधाति॑ तया देवतयाऽङ्गिरस्वद्ध्रुवे सीदतमिति॑ मन्त्रग्ं¹ संनमयत्य॑थ हृदयेष्टकामुपदधाति शतं नियतः परिवेदे- त्यनुद्रुत्य प्राणमुल्बं तेन कॢप्तो ऽमृतेनाहमस्मृत्यातो॑ ऽथ १० यजुरिष्टके उपदधात्यङ्गिरसो धि

पत्नीष्टके उपदधाति वसूनां गायत्री तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद रुद्राणां त्रिष्टुप्कया¹ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथोपरिष्टात्प्राचीः सप्तहोतृ- ष्टका उपदधाति महाहविर्होता तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद सत्यहविरध्वर्युस्तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति षडपि ५ वानाधृष्यश्चाप्रतिधृष्यश्च यज्ञस्याभिगरावित्येतेन मन्त्रेण द्वे इष्टके समानतयादेवते उपदधाति ' तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवे सीद- तमिति मन्त्रँ संनमयत्यथ² हृदयेष्टकामुपदधातीन्द्रो राजा जगतो य ईश इत्यान्तादनुवाकस्याथ यजुरिष्टका उपदधा- त्यदितिर्वेद्या तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद सोमो दौष्या १० तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेति त्रयोदशाथ पत्नीष्टका उपदधात्यादित्यानां जगती तया देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीद विष्णोरनुष्टुप्कया³ देवतयाङ्गिरस्वद्‍ध्रुवा सीदेत्यष्टादश ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशं ग्रहेष्टका उपदधाति वाचस्पते विधे नामन्निति दशहोतुर्वाचस्पते वाचो वीर्ये- १५ णिति चतुर्होतुः सोमः सोमस्य पुरोगा इति पञ्चहोतुर्भू- र्भुवः सुवरिति षड्ढोतुर्वाचस्पते हृद्विधे नामन्निति सप्तहोतुः ' सर्वासां पारे सूददोहसः करोत्यथ यथावकाशमेव प्रतिग्रहे- ष्टका उपदधाति ' देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इत्यनुद्रुत्यैषा ते

१ त्रिष्टुप्तया M. २ Thus MH ; संनमत्य॰ the other MSS. ३ ॰ष्टुप्तया